ZPU-4, Sovyetler Birliği'nde 1949'da hizmete giren, dört adet 14,5 mm KPV ağır makineli tüfeğin dört tekerlekli tek bir arabaya birlikte yerleştirilmesiyle ortaya çıkan uçaksavar silahıdır. Füze fırlatmaz, radar taşımaz; hedefi gözle ve optik nişangâhla izleyen bir mürettebat dört namludan aynı anda ağır kurşun gönderir. Aynı mekanizma tek namlulu ZPU-1 ve çift namlulu ZPU-2 olarak da yapıldı; ZPU-4 ailenin en ağır ve en yaygın bilinen üyesidir.
Aşağıdaki bilgiler müze kartlarına, savunma basına, savunma tarihi yayınlarına ve ansiklopedik derlemelere dayanıyor; kontrol tarihi 20 Kasım 2026. Resmî bir teknik föy yayımlanmadığı için kaynaklar arasındaki farklar ilgili bölümlerde açıkça gösterildi.

Veri notu: ZPU-4 için ağırlık, menzil ve atış hızı değerleri kaynaklara göre değişiyor. Örneğin azami menzil bir yerde 4 km, başka yerde 8 km yazılıyor. Bu yazıda her çelişkili rakam, hangi kaynak grubundan geldiği belirtilerek verildi; resmî doğrulama bulunmayan rakamlar "kaynaklar farklı yazıyor" diye işaretlendi.
ZPU-4 Nedir?
ZPU-4, dört 14,5×114 mm KPV makineli tüfeğin dört tekerlekli bir arabaya monte edildiği, Sovyet yapımı çekili uçaksavar kundağıdır. Alçak irtifada uçan uçak ve helikopterlere karşı yakın koruma için tasarlandı ve 1949'da hizmete girdi. Kendi füzesi, radarı ya da otomatik hedef izleme düzeni yoktur; hedefi mürettebat optik görüşle izler.
Silahın temeli, tasarımı 1944'e uzanan KPV'dir. Dört KPV bir tabanlığa yan yana bağlanınca teorik olarak dakikada 2.400 mermiye varan bir ateş yoğunluğu elde ediliyor. Mermi, hafif zırhlı araçlara zarar verecek kadar ağır olduğu için ZPU-4 yalnızca uçaksavar değil, gerektiğinde yer hedeflerine de ateş eden çok amaçlı bir silah olarak kullanıldı.
Ailenin üç temel üyesi vardır: tek namlulu ZPU-1, çift namlulu ZPU-2 ve dört namlulu ZPU-4. Aralarındaki ayrımlar ayrı bir bölümde tablo ile anlatılıyor. Rus ordusunda ZPU'nun yerini sonradan çift namlulu 23 mm ZU-23 aldı, ancak silah onlarca ülkenin deposunda ve çatışma bölgelerinde bugün de görülüyor.
ZPU-4 Ne İşe Yarar?
ZPU-4'ün görevi, birlikleri, köprüleri, hava üslerini ve karargâhları alçak irtifadan gelen uçak ve helikopter saldırılarına karşı yakından korumaktır. Dört namludan peş peşe ateş ederek hedefin önünde yoğun bir kurşun perdesi oluşturur; gerektiğinde yer hedeflerine, hafif araçlara ve mevzilere de ateş edebilir.
Savunma içindeki yeri Vietnam örneğinde iyi görülür. Bir savunma tarihi yazısına göre Kuzey Vietnam'da yer-hava füzeleri uçakları alçalmaya zorluyor, ağır uçaksavar toplar orta irtifayı kapatıyor, 14,5 mm ve daha küçük hafif silahlar ise en alt katmanı dolduruyordu. ZPU-4, o alt katmanın en ağır silahlarından biriydi; kaynaklara göre özellikle alçaktan uçan helikopterler için ciddi bir tehditti. Ayrıntılar savaşlar bölümünde yer alıyor.
Bugün aynı iş, kamyon kasasına bindirilmiş ZPU benzeri 14,5 mm toplarla ve modern sensörlü kulelerle yürütülüyor. Sovyet döneminden kalan çekili ZPU-4'ler çoğu ülkede ikinci hat birliklerinde, hava alanı ve önemli tesis korumasında tutuluyor; Rusya'da da böyle kullanıldığı savunma yayınlarında belirtiliyor.
ZPU-4 Hangi Ülkenin?
ZPU-4 Sovyetler Birliği'nin ürünüdür; bugünkü Rusya Federasyonu bu mirasın devamcısıdır. Silah ailesi 1949'da Sovyet Ordusu'nda hizmete girdi. Altındaki KPV makineli tüfek Semyon Vladimirov'un tasarımıdır ve Degtyaryov fabrikasında üretildi; Çin, Romanya ve Polonya sonradan kendi sürümlerini çıkardı. Bu yerli adlar silahın aynı KPV ailesine bağlı olduğunu değiştirmez.
Çin, ZPU-4'ü Type 56 adıyla kendi sanayisinde üretti; Romanya iki tekerlekli bir sürümünü MR-4 adıyla çıkardı, Polonya ise ZPU-4'ü PKM-4 olarak envantere aldı. Bu yerli adlandırmalar silahın tasarımını değiştirmez; hepsi aynı 14,5 mm KPV ailesine bağlıdır.
Kökenle ilgili bir karışıklık sık yaşanıyor: ZPU'nun öncülü olarak Fyodor Tokarev'in 1931 tarihli, dört adet 7,62 mm Maxim M1910 tüfeği taşıyan kundağı gösterilir. Bu eski kundak da "ZPU" ya da "M-4" diye anılsa da farklı bir silahtır; ZPU-4'ün kendisi KPV ile 1940'ların ikinci yarısında şekillendi.
ZPU-4 Özellikleri Nelerdir?
ZPU-4, dört adet 14,5 mm KPV taşıyan, yaklaşık 1,8 ton ağırlığında, dört tekerlekli, 360 derece dönebilen ve namluları -10 ile +90 derece arasında kaldırılabilen bir uçaksavar kundağıdır. Etkin menzili kaynaklara göre yaklaşık 1,4 km'dir; mürettebat genellikle beş kişi olarak verilir.
| Özellik | Değer | Not |
|---|---|---|
| Silah sayısı ve kalibre | 4 adet KPV, 14,5×114 mm | Kısa geri tepmeli, bantla beslemeli |
| Ağırlık | 1.810 kg | Seyir ve atış konumunda aynı yazılıyor |
| Boyutlar (seyir) | 4,53 × 1,72 × 2,13 m | Uzunluk, genişlik, yükseklik |
| Yükseliş açısı | -10° / +90° | Yatay dönüş 360° |
| Mürettebat | 5 kişi | Bazı derlemelerde 4 ya da 5; eşleştirme net değil |
| Atış hızı | Namlu başına teorik yaklaşık 600/dk | Dört namlu için teorik 2.400/dk |
| Etkin menzil | Yaklaşık 1,4 km | Bazı kaynaklar 1 km civarı yazıyor |
| Azami menzil / irtifa | 4 km veya 8 km / 5.000 m | Kaynaklar farklı yazıyor |
| Atışa hazırlanma süresi | Yaklaşık 15-20 saniye | Tekerlekler seyir konumunda da ateş edilebilir |
| Namlu | Hava soğutmalı, hızlı değişen | Namlu başına 150'lik bant |
Tabloyu okurken iki noktaya dikkat etmek gerekir. İlki ağırlıktır: eski bir Amerikan derleme sayfasında "1 ton" yazarken, çoğu güncel sayfa 1.810 kg veriyor; bu yazıda 1.810 kg esas alındı. İkincisi atış hızıdır; teorik değerle fiilî değer arasındaki fark atış hızı bölümünde ayrıca açıklanıyor.
ZPU-4'ün Avantajları Nelerdir?
ZPU-4'ün güçlü yanları sadelik, hareketlilik ve ateş yoğunluğudur. Karmaşık elektronik taşımadığı için bakımı kolaydır, birkaç saniyede atışa hazırlanır ve dört namludan gelen ağır mermi alçak hedefe karşı etkili bir kurşun perdesi kurar. Bu sayede çok sayıda ülkenin envanterinde on yıllarca yer tuttu.
Mekanik yapı bir üstünlük sayılır: radar ya da veri bağlantısı kullanmadığı için elektronik yayın yapmaz ve arıza çıkarabilecek karmaşık bir donanım taşımaz. Silah kamyona bindirilebilir, çekilebilir ya da sabit mevziye alınabilir; bu esneklik onu dünyanın pek çok yerinde kalıcı kıldı.
Silahın taşınabilirliği de ayrı bir avantajdır: dört tekerlekli araba çekilebilir, zırhlı ya da hafif bir araca monte edilebilir ve namlular dik atışa kadar kalkabildiği için tam tepeden geçen hedeflere de ateş edilebilir.
Mühimmat bulunabilirliği de bir artıdır. 14,5×114 mm fişek Bulgaristan, Çin, Mısır, Polonya ve Romanya'da da üretildi; bu yüzden eski bir ZPU'yu çalıştıran ordu, fişeği tek bir tedarikçiye bağımlı kalmadan temin edebilir. Vietnam'daki deneyimde ise bu silahın en çok ürkütücü olduğu nokta, pilotların çoğu zaman ateş almadan önce mevziyi görememesiydi.
ZPU-4'ün Dezavantajları Nelerdir?
ZPU-4'ün zayıf yanları kısa menzil, sınırlı hedef izleme ve ağır gövdedir. Optik görüşle çalıştığı için hızlı ve yan geçen hedeflere isabet bulmak güçtür; modern hızlı uçaklara karşı tek başına yetersiz kalır ve katmanlı bir savunmanın en alt parçası olarak düşünülmelidir.
Bir Vietnam dönemi değerlendirmesine göre silah, doğrudan üzerine gelen hedefe karşı çok etkili, ancak yan geçen yüksek hızlı ya da keskin manevra yapan hedefe karşı etkisizdi. Aynı değerlendirme, etkin menzili alçak ve yavaş bir hedef için yaklaşık 1.000 metre olarak veriyordu.
Diğer sınırlar: yaklaşık 1,8 tonluk gövde çekili olduğu için araç gerektirir ve beş kişilik mürettebat ister. Bir kaynağa göre etkin irtifa sınırı +45 derece yükselişte yaklaşık 975 m, +65 derecede yaklaşık 1.280 m'dir; bu da silahın yalnızca en alçak katmanda iş gördüğünü gösterir. Bu yüzden Rusya dâhil birçok ülke ZPU'yu ZU-23 ve benzeri 23 mm sistemlerle değiştirdi.
Mühimmat süresi de bir sınırdır. İki kutuda toplam 4.800 fişek taşınıyorsa (her kutu 2.400), teorik 2.400/dk hızında bu yaklaşık iki dakikalık kesintisiz ateşe denk gelir; bu hesap tarafımızca yapılmıştır, pratikte atış çok daha kısa seriler hâlinde yapılır. Bir ansiklopedik derleme de silahın gündüz ve açık havada alçak uçan hedeflere karşı tasarlandığını yazıyor (arama özetinden alındı); optik görüşe bağlı olduğu için gece ve görüşün kötü olduğu koşullarda etkinliğin düşmesi beklenir.
ZPU-4 Ne Zaman Üretildi?
ZPU-4'ün geliştirilmesi 1945'te başladı ve silah 1949'da Sovyet Ordusu'nda hizmete girdi. Aynı yıl tek namlulu ZPU-1 ile çift namlulu ZPU-2 de envantere alındı. Sonraki on yıllarda nişan düzenleri iyileştirildi ve aile birçok ülkede lisansla ya da kopya olarak üretildi. Dört namlulu sürüm ailenin en ağır üyesiydi.
| Yıl | Olay | Kaynak türü |
|---|---|---|
| 1931 | Tokarev'in dört 7,62 mm'lik uçaksavar kundağı (ilk "ZPU" adı) | Ansiklopedik derleme |
| 1944 | Vladimirov'un KPV tasarımı | Ansiklopedik derleme |
| 1945 | ZPU-2 ve ZPU-4 geliştirmesi başlıyor | Ansiklopedik derleme |
| 1947 | ZPU-1 geliştirmesi başlıyor | Ansiklopedik derleme |
| 1949 | ZPU-1, ZPU-2 ve ZPU-4 hizmete giriyor | Müze, basın ve derleme kaynakları |
| 1950-1952 | ZPU-2'li BTR-40A ve BTR-152A uçaksavar araçları | Ansiklopedik derleme |
| 1958-1968 | Kuzey Vietnam'ın yaklaşık 2.000 ZPU-4 edindiği bildiriliyor | Savunma tarihi yayını; tek kaynak |
| 2022 | ZPU-2 temelli Viktor pikap sistemlerinin Ukrayna'ya sevki başlıyor | Savunma basını |
1949 tarihi birkaç bağımsız yerde aynı yazıldığı için sağlam kabul edilebilir. 1958-1968 arası 2.000 adet bilgisi ise yalnızca tek bir savunma tarihi yayınında geçiyor ve "bildirildiğine göre" diye aktarılmalıdır.
Türkiye'nin ZPU-4'ü Var mı?
Açık kaynaklarda Türkiye'nin ZPU-4 kullandığına dair bir kayıt bulunamadı. ZPU ailesinin ansiklopedik operatör listelerinde ve savunma basınındaki kullanıcı listelerinde Türkiye yer almıyor. Türk Silahlı Kuvvetleri'nin alçak irtifa top envanteri ise ağırlıklı olarak 20, 35 ve 40 mm silahlardan oluşuyor; bu nedenle gösterilebilecek kesin bir ZPU-4 kaydı yok.
Türk basınında ve savunma yazılarında TSK'nın hava savunma topları genellikle Oerlikon 20 mm, GDF serisi 35 mm ve Bofors 40 mm olarak sıralanıyor; Korkut ise 35 mm'lik yerli çift namlulu sistem. Bu envanter yazıları ZPU ya da 14,5 mm silah anmıyor. Ansiklopedik derlemelerde TSK için dört namlulu bir silah olarak M45 dörtlü .50 kundağı (12,7 mm) geçiyor; bu kayıt ikincil bir derlemeden geliyor ve resmî bir envanter açıklaması değil.
Bölgede ZPU-4'ün izine başka bir yoldan rastlanıyor: ansiklopedik listeler Suriye'deki bazı silahlı yapıların, örneğin YPG'nin ZPU-4 kullandığını yazıyor. Bu, Türkiye'nin sahip olduğu anlamına gelmez; yalnızca Suriye çatışma alanında bu tip silahların dolaşımda olduğunu gösterir. Karşılaştırma için rakipler bölümünde TSK'daki en yakın benzer silahlardan söz ediliyor.
ZPU-4 mü Daha İyi, ZU-23-2 mi?
İki silah farklı mermi sınıfında çalıştığı için "hangisi daha iyi" yerine "hangi iş için" sorusu daha doğrudur. ZPU-4 dört 14,5 mm namlu ile yüksek atış yoğunluğu sunar; ZU-23-2 iki 23 mm namlu ile daha ağır, daha uzağa giden ve patlayıcı dolu mermi atar. Rus ordusu ZPU'nun yerine ZU-23'ü koymuştur.
| Ölçüt | ZPU-4 | ZU-23-2 |
|---|---|---|
| Namlu ve kalibre | 4 × 14,5 mm | 2 × 23 mm |
| Ağırlık | 1.810 kg | Yaklaşık 950-970 kg (kaynaklara göre) |
| Hizmete giriş | 1949 | 1960 |
| Etkin menzil | Yaklaşık 1,4 km | 1,8 ile 2,5 km arası (kaynaklara göre) |
| Mermi ağırlığı | Yaklaşık 60-64 g | Yaklaşık 186-190 g |
| Teorik atış hızı (toplam) | Yaklaşık 2.400/dk | 1.600 ile 2.000/dk arası |
Ölçütler bir arada okununca tablo şunu söylüyor: ZPU-4 daha ağır bir taşıyıcıya karşılık daha hafif mermi atıyor; ZU-23-2 yarı ağırlıkla daha uzun menzil ve ağır mermi sunuyor. Rus ordusunun ve başka ülkelerin ZPU'yu ZU-23 ile değiştirmesinin arkasında bu fark yatıyor olabilir; kaynaklar gerekçeyi ayrıntılı vermiyor. Öte yandan ZPU-4'ün teorik ateş yoğunluğu daha yüksek görünüyor. Gerçek tercih bütçe, mühimmat ve görev tanımına bağlıdır. Karşılaştırma değerleri farklı kaynak türlerinden geldiği için kesin hüküm olarak okunmamalıdır.
ZPU-4 Dron Vurabilir mi?
Teknik olarak ZPU-4, menzili içinde kalan alçak irtifa ve yavaş hedefleri vurabilecek bir toptur; ancak açık kaynaklarda ZPU-4 ile belgelenmiş bir insansız hava aracı düşürme olayı bulunamadı. Ukrayna'da 14,5 mm silahlar çoğunlukla ZPU-2 tabanlı pikap sistemleri üzerinden bu amaçla kullanılıyor.

Ukrayna'daki mobil ateş gruplarını anlatan bir Polonya savunma yayını, bu gruplarda ZPU-2, M2 Browning ve ZPU-2'den türetilmiş Viktor pikaplarının kullanıldığını yazıyor; aynı yayında Viktor'un ağırlıklı olarak insansız hava araçlarına karşı çalıştığı belirtiliyor. Ukrayna kaynaklı bir haber ise Shahed tipi dronların başlangıçta çoğunlukla bir kilometreye kadar olan irtifada uçtuğunu, bu irtifada mobil ekiplerin başarılı olduğunu, sonradan dronların 2-3 km'de geçmeye başladığını aktarıyor.
Veri notu: 24-25 Kasım 2023 gecesi 75 dronun 74'ünün düşürüldüğü ve düşürmelerin yaklaşık yüzde 40'ının mobil ateş gruplarına ait olduğu, bir Ukrayna resmî açıklamasına dayanıyor; bağımsız doğrulaması yoktur ve ZPU-4'e özgü bir sonuç içermez.
Bu bilgilerden çıkan sonuç sınırlıdır. ZPU-4'ün etkin menzili bir kilometre mertebesindedir; bir drona isabet sağlamak hedefin irtifasına, hızına ve görüşe bağlıdır. Küçük ve düşük sinyalli hedefleri bulmak için dışarıdan sensör desteği gerekir. Tek başına bir ZPU-4'ü modern dron savunmasının yeterli çözümü saymak doğru olmaz.
ZPU-4 Kaç Parçadan Oluşur?
Açık kaynakta ZPU-4 için "şu kadar parça" diye yayımlanmış resmî bir sayı yok. Silah dört ana grup olarak anlatılır: dört KPV makineli tüfek, bunları taşıyan döner tabanlık, dört tekerlekli araba ve cephane kutuları. Nişan düzeni de ayrı bir grup sayılabilir.

Silahlar ve namlular
Dört KPV'nin her biri yaklaşık 49 kg gelir; yalnızca silahlar yaklaşık 196 kg eder (bu toplam yazarın hesabıdır, kaynaklarda verilmiyor). Namlular hava soğutmalıdır ve hızlı değiştirilebilir; bu, uzun atış sonrası ısınan namluyu yenisiyle değiştirmeyi mümkün kılar.
Tabanlık ve araba
Silahlar döner bir tabanlığa yerleştirilir; bu tabanlık 360 derece dönüş ve -10 ile +90 derece arası yükseliş sağlar. Araba, eski 25 mm'lik M1940 uçaksavar topunun arabasına benzetiliyor. Atış konumunda dört destek noktasında vida ayaklarına indirilir; gerekirse tekerlekler seyir konumundayken de ateş edilebilir.
Cephane kutuları ve nişan düzeni
Her namlu 150'lik bantla beslenir; arabanın önünde iki cephane kutusu bulunur ve bir savunma yayınına göre her biri 2.400 fişek alır. Nişan için tek bir optik görüş sistemi kullanılır; Vietnam dönemine ait bir kaynak ZAPP-4 mekanik hesaplayıcı görüşten söz etse de nişancıların çoğunlukla optik görüşe güvendiğini yazıyor. Yaklaşık 15-20 saniyede atışa hazırlanması da tasarımın bir parçası olarak sayılır.
ZPU-4 Fiyatı Nedir?
ZPU-4 için açık kaynakta yayımlanmış resmî bir birim fiyat ya da ihracat sözleşme tutarı yok. Silah 1949'da hizmete girmiş eski bir tasarımdır ve onlarca ülkenin envanterinde on yıllardır duruyor; tutarını bilmediğimiz bir rakamı yazmak yanıltıcı olur. Bu yüzden fiyat açıklanmadı.
Benzer sistemler için yayımlanan haberlerde de rakam çoğu zaman eksiktir. Örneğin Hollanda'nın Ukrayna'ya 100 adet 14,5 mm Viktor pikap sistemi sağladığı bir Polonya savunma yayınında anılıyor, ancak bu haberde bir sözleşme tutarı bulunmuyor.
Maliyetle ilgili genel bir gözlem yapılabilir: ZPU-4 füzeli sistemlerden çok daha basit bir donanımdır ve fişek başına maliyeti düşüktür. Bu bir fiyat tahmini değil, silahın yapısına dair niteliksel bir değerlendirmedir; somut tutar için bir ülkenin resmî satın alma kaydına bakmak gerekir.
ZPU-4 Kaç Yılında Üretildi?
ZPU-4 1949'da Sovyet Ordusu'nda hizmete girdi; geliştirme çalışması 1945'te başlamıştı. Üretimin ne zaman sona erdiğine dair kesin ve tek bir tarih açık kaynakta yok. Çin, Romanya ve Polonya'da sonraki yıllarda yerli sürümler yapıldı; ayrıntılı zaman çizelgesi üretim tarihi bölümünde verildi.
KPV makineli tüfeğin ansiklopedik künyesinde üretim "1949'dan bugüne" biçiminde yazılıyor; bu, tüfeğin hâlâ yapıldığı anlamına gelir, ZPU-4 kundağının hâlâ yapıldığı anlamına gelmez. Dört namlulu kundağın seri üretiminin sona erdiği yıl kaynaklarda belirtilmiyor.
Üretim yılları konusunda karışıklık yaratan bir nokta, 1944'teki KPV tasarımıyla 1949'daki hizmete giriş tarihinin birbirine karıştırılmasıdır. 1944 yalnızca tasarım yılıdır; silah ailesi 1949'da hizmete girmiştir.
ZPU-4 Menzili Ne Kadar?
ZPU-4'ün etkin menzili çoğu kaynakta yaklaşık 1,4 km olarak veriliyor. Azami menzil için ise iki farklı değer dolaşıyor: bir ansiklopedik künyede 4 km, bir savunma yayınında ve eski bir derleme sayfasında 8.000 m. Azami irtifa 5.000 m yazılıyor; ama bu teorik bir sınırdır.
| Ölçü | Değer | Kaynak notu |
|---|---|---|
| Etkin menzil | Yaklaşık 1,4 km (1.402 m eğik menzil) | Savunma basını ve ansiklopedik künye |
| Etkin menzil (Vietnam dönemi değerlendirmesi) | Yaklaşık 1.000 m | Alçak ve yavaş hedef için; tek yayın |
| Azami menzil | 4 km ya da 8 km | Kaynaklar farklı yazıyor |
| Etkin irtifa sınırı, +45° yükselişte | Yaklaşık 975 m | Tek savunma yayını |
| Etkin irtifa sınırı, +65° yükselişte | Yaklaşık 1.280 m | Tek savunma yayını |
| Azami irtifa | 5.000 m | Teorik değer |
Etkin menzil, mermilerin hedefe pratik isabet sağlayabildiği mesafedir; azami menzil ise merminin sadece havada gidebildiği en uzak noktadır. Bu iki değer arasındaki fark büyüktür. Menzil sorusunda güvenilir değer olarak etkin menzil esas alınmalıdır. Daha uzun azami değerler, uçaksavar etkisi değil balistik bir ölçüdür.
Aynı fişeği kullanan ZPU-2 için bir Polonya savunma yayını 2.000 m'lik etkin menzil yazıyor. ZPU-4 için verilen 1,4 km ile bu 2 km arasındaki fark, kaynakların etkinliği farklı ölçütlerle tanımlamasından, hedef türünden ya da irtifa varsayımından kaynaklanıyor olabilir; hangisinin esas alındığı çoğu zaman belirtilmiyor.
ZPU-4 Dakikada Kaç Mermi Atar?
Her KPV namlusunun teorik atış hızı dakikada yaklaşık 600 mermidir; dört namlu birlikte teorik olarak dakikada yaklaşık 2.400 mermi atar. Fiilî ateş hızı bundan düşüktür ve kaynaklar pratik hız için 150 ile 600 arasında birbirinden farklı değerler veriyor. Bu fark aşağıda açıklanıyor.
Kaynaklar arasındaki fark şöyle: bir savunma yayını sistem için dakikada 150 mermi veriyor, bir Amerikan ordu tarih sayfası ise pratik hızı 600, teorik hızı 2.400 olarak aktarıyor. Bir ansiklopedik derleme de namlu başına 600'lük azami hıza karşılık pratik olarak 150 civarını yazıyor, ancak 150'nin namlu başına mı toplam mı olduğu açık değil.
Teorik ve pratik hız arasındaki fark genel olarak namlu ısınması ve bant beslemesi gibi sınırlardan doğar. Vietnam dönemine ait bir kaynak dört namlunun teorik 2.400/dk'lık ateşi ürettiğini yazıyor; fiilî hızın bunun altında kaldığı ise kaynakların ortak noktasıdır.
ZPU-4 Hangi Ülkelerde Var?
ZPU ailesi 50'den fazla ülkede kullanıldı ve kullanılıyor; bunların büyük kısmı Asya, Afrika, Orta Doğu ve eski Doğu Bloku ülkeleridir. Hangi sayının ZPU-4'e, hangisinin ZPU-1 veya ZPU-2'ye ait olduğu çoğu kaynakta ayrılmıyor ve sayılar eski envanter yayınlarına dayanıyor. Bu yüzden aşağıdaki tablo yalnızca yaklaşık bir fikir verir.
| Ülke | Bildirilen miktar | Not |
|---|---|---|
| Arnavutluk | 336 | Aile toplamı; varyant ayrımı yok |
| Cezayir | 100 (40 ZPU-4, 60 ZPU-2) | Varyantlar ayrı verilen az sayıdaki örnekten biri |
| Madagaskar | 50 | Aile toplamı |
| Malta | 50 | Aile toplamı |
| Malavi | 40 | Aile toplamı |
| Togo | 38 | Aile toplamı |
| Nepal | 36 | Aile toplamı; eski envanter yayınına dayanır |
| Zimbabve | 36 | Aile toplamı |
| Tanzanya | 21 | Aile toplamı |
| Fas | 19 | Aile toplamı |
Tabloda yer almayan ama kaynaklarda kullanıcı olarak geçen ülkeler arasında Afganistan, Angola, Bangladeş (Type 56), Bulgaristan, Çin, Küba, Mısır, Etiyopya, İran, Irak, Kuzey Kore, Laos, Libya, Moğolistan, Pakistan, Romanya, Rusya, Somali, Sudan, Suriye, Ukrayna, Vietnam, Yemen ve Zambiya var. Eski kullanıcılar Çekoslovakya, Doğu Almanya ve Yugoslavya'dır; Yugoslavya'nın silahları halef devletlere geçti. Devlet dışı yapılar arasında Saharalı Arap Demokratik Cumhuriyeti, Transdinyester, YPG ve IŞİD anılıyor. Listeler birbirinden farklı olduğu için hiçbirini tam kabul etmemek gerekir.
ZPU-4 Mermisinin Hızı Ne Kadar?
ZPU-4'ün zırh delici kurşunu namludan yaklaşık 1.000 m/sn hızla çıkar; kaynaklar 976 ile 1.005 m/sn arasında değerler veriyor. Hızı yüksek olduğu için mermi alçak irtifadaki hedefe kısa sürede ulaşır ve ilk yüzlerce metrede oldukça düz bir yörünge izler; bu da nişan almayı kolaylaştırır.
Farklı değerler farklı fişek türlerinden ve kaynaklardan geliyor. Ansiklopedik künyeye göre BS-41 türü zırh delici yangın çıkarıcı mermi 64,4 gram ağırlığında ve yaklaşık 1.000 m/sn hızda; KPV makineli tüfek sayfası aynı sınıftaki B-32 mermisi için 976 m/sn yazıyor; izli BZT mermisi için 1.005 m/sn veriliyor. Adlandırma ve ölçüm koşulları farklı olduğundan bu aralık normal sayılır.
Ağır ve hızlı bir mermi olduğu için enerjisi de büyüktür: KPV makineli tüfeğin namlu enerjisi için 31 kJ'e varan bir değer yazılıyor. Bu enerji, menzil bölümünde anlatılan etkin sınır içinde, ince zırhlı araçlara ve alçak hedeflere zarar vermeyi sağlar.
ZPU-4 Ağırlığı Ne Kadar?
ZPU-4'ün ağırlığı kaynakların çoğunda 1.810 kg olarak veriliyor; seyir ve atış konumu için aynı değer yazılıyor. Bazı kaynaklar "yaklaşık iki ton" diyor, eski bir derleme sayfası ise 1 ton yazıyor. Bu rakamlar birbirini yalanlamaz; farklı yuvarlamalara ve belki farklı yapılandırmalara denk geliyor.
| Model | Namlu | Ağırlık (seyir / atış) | Uzunluk |
|---|---|---|---|
| ZPU-1 | 1 | 413 kg / 413 kg | 3,44 m |
| ZPU-2 | 2 | 994 kg / 639 kg | 3,54 m |
| ZU-2 | 2 | 649 kg / 621 kg | 3,87 m |
| ZPU-4 | 4 | 1.810 kg / 1.810 kg | 4,53 m |
Ağırlık, silahın nasıl taşınacağını belirler. 1,8 tonluk yük için bir kamyon ya da ağır bir araç gerekir; ZPU-1 ise bir kaynağa göre yaklaşık 80 kg'lık parçalara ayrılıp zorlu arazide taşınabiliyordu. Cephane kutularının dolu halinin ağırlığı açık kaynakta verilmiyor.
ZPU-4 Neleri Vurabilir?
ZPU-4, alçak irtifada uçan uçakları, helikopterleri ve belirli koşullarda küçük insansız hava araçlarını vurmak için yapılmıştır. Aynı zamanda 14,5 mm kurşun hafif zırhlı araçlara, kamyonlara, piyadeye ve ince duvarlı mevzilere karşı etkilidir. Yüksek irtifadaki uçaklar ve füzeler kapsam dışındadır; bu hedeflere karşı kullanılmaz.

Helikopterler tarihsel olarak ZPU-4'ün en bilinen hedefi oldu; Vietnam Savaşı bölümünde ayrıntıları var. Hafif zırha karşı performansı mermi verilerine dayanıyor: zırh delici mermi 500 m'de 32 mm'lik haddelenmiş çelik zırhı delebiliyor. Bu değer, çoğu hafif zırhlı aracı tehdit etmeye yeter, ağır tanklara karşı yetmez.
Hızlı savaş uçaklarına karşı sınırlıdır. Bir Vietnam dönemi değerlendirmesi silahın, doğrudan kendisine doğru uçan hedefe karşı çok etkili, yan geçen yüksek hızlı hedefe karşı ise zayıf olduğunu yazıyor. Modern sistemlerle birlikte, katmanlı savunmanın en alt basamağında düşünülmelidir.
ZPU-4 Kullanıldığı Yerler
ZPU-4 en çok hava üslerini, köprüleri, ikmal yollarını ve önemli tesisleri çevreleyen sabit alçak irtifa savunma mevzilerinde kullanıldı. Çekili haliyle yer değiştirebiliyor; kamyon kasasına bindirilmiş halde ise yolda ilerleyen konvoylara ve cephe gerisindeki birliklere eşlik edebiliyor. Bugün çoğunlukla ikinci hat görevlerde görülüyor.

Vietnam savaşını anlatan bir savunma tarihi yazısına göre hafif uçaksavar silahlarının çoğu önemli tesislerin çevresinde halka biçiminde ve Ho Şi Min Yolu boyunca yerleştirildi. Rus ordusu için bir savunma yayını, ZPU'nun ön cephe hizmetinden çekildiğini ancak ikinci hat birliklerinde hava alanlarını ve diğer önemli hedefleri koruduğunu yazıyor. Kamyona monte ZPU-4 örnekleri için ise bir Rus haber sitesi 2023'te Ural kamyonlarındaki dörtlü kundaktan söz etti; bu bilgi arama özetinden alındı ve tek kaynaklıdır.
Taşıt üstü kullanım ailenin eski bir alışkanlığıdır. ZPU-2'li BTR-40A ve BTR-152A uçaksavar araçları 1950 ve 1952'de hizmete girdi; Lübnan iç savaşında ZPU-2 ve ZPU-4 M113 zırhlı personel taşıyıcılarına bindirildi; Libya, Suriye ve Yemen iç savaşlarında ZPU'lar pikap kasalarında "teknik" olarak kullanıldı.
ZPU-4 Ne Tip Mühimmat Atıyor?
ZPU-4, 14,5×114 mm'lik fişekleri atar; başlıcaları zırh delici yangın çıkarıcı (BS-41 ya da B-32), izli zırh delici yangın çıkarıcı (BZT) ve anında etki eden yangın çıkarıcı (MDZ ya da ZP) mermileridir. Her namluya 150 fişeklik bant takılır ve bantlar arabanın önündeki kutulardan beslenir.

| Fişek | Mermi ağırlığı | Çekirdek / etki | Hız ve not |
|---|---|---|---|
| BS-41 / B-32 (zırh delici yangın çıkarıcı) | 64,4 g | Tungsten karbür çekirdek | 976-1.000 m/sn; 500 m'de 32 mm zırh |
| BZT (izli zırh delici yangın çıkarıcı) | 59,56 g | Çelik çekirdek, iz bırakan karışım | Yaklaşık 1.005 m/sn; iz en az 2.000 m görülür |
| MDZ / ZP (yangın çıkarıcı) | 59,68 g (bir kaynak 60 g yazıyor) | Anında etkili kapsül | Hafif hedeflere karşı yangın etkisi |
Bulgaristan, Çin, Mısır, Polonya ve Romanya da bu kalibrede mühimmat üretti. Savunma yayınlarındaki bir ZPU-4 anlatımına göre cephane arabanın önündeki iki kutuda taşınır ve her kutuya 2.400 fişek sığar. Patlayıcı dolu ya da programlanabilir bir uçaksavar mermisi türü bu kaynaklarda belirtilmiyor.
ZPU-4 Kaç Km'lik Alanı Korur?
ZPU-4'ün korunan alanı için resmî bir değer yok. Etkin menzil yaklaşık 1,4 km alınırsa, tek bir silah yer düzleminde yaklaşık 6 km²'lik bir daireyi alçak irtifada kapsar; 1.000 m'lik daha ihtiyatlı menzilde bu alan yaklaşık 3 km²'ye düşer. Bu, gerçek koruma alanı değil, yalnızca bir üst sınır hesabıdır.

Hesabın gerçek hayatta aynen geçerli olmayacağını belirtmek gerekir. Menzil yükseldikçe düşer: bir kaynağa göre etkin irtifa +45 derecede yaklaşık 975 m, +65 derecede yaklaşık 1.280 m'dir; yani koruma bir daire değil, alçak bir kubbe gibidir. Arazi, görüş, hedefin hızı ve yaklaşma yönü de etkiyi değiştirir.
Uygulamada tek bir ZPU-4 bir tesisi tek başına korumaz. Vietnam örneğinde silahlar halka biçiminde çok sayıda yerleştirilirdi; bugün de benzer bir mantıkla birkaç silahın ve ek sensörlerin birlikte çalışması beklenir. Konuşlanmış sistemlerin yerleri gizlidir ve burada anlatılmaz.
ZPU-4 Kurulumu Nasıl Olur?
ZPU-4 çekili bir silahtır; bir araç onu hedef bölgeye getirir, dört destek noktasında vida ayaklarına indirilir ve yaklaşık 15-20 saniyede atışa hazır hale gelir. Gerekirse tekerlekler seyir konumundayken de ateş edilebilir. Mühimmat arabanın önündeki iki kutuda bulunur ve bantla silaha verilir.
Genel sıra şöyledir: araba bir araçla konuma getirilir, ayaklar indirilerek gövde sabitlenir, cephane kutuları yerine oturur ve mürettebat görevlerine geçer. Beş kişilik ekipte görev paylaşımı kaynaklarda ayrıntılı verilmiyor; bir Vietnam yazısı yalnızca yükleyicinin işini fişek bantlarını silaha beslemek olarak anlatıyor.
Vietnam dönemi bir kaynak, silahın kolayca sökülüp taşınabildiğini ve gizlenebildiğini yazıyor; bu özellik pilotların mevziyi çoğunlukla ateş aldıktan sonra fark etmesine katkı yaptı. Burada bir kurulum talimatı değil, yalnızca ansiklopedik bir anlatım amaçlanıyor. Kamyon kasasına sabitlenmiş sürümlerde ayak indirme aşaması gerekmeyebilir.
ZPU-4 Nasıl Çalışır?
ZPU-4'ün her bir namlusu bir KPV makineli tüfeğidir; fişekler bantla beslenir, kısa geri tepme ve gaz yardımıyla ateşleme yapılır. Nişancı hedefi optik görüşle izler ve ateş eder. Dört KPV aynı tabanlıkta birlikte hareket ettiği için hedefe aynı anda dört mermi hattı gönderilir.
KPV'nin çalışma ilkesi kaynaklarda "gaz destekli kısa geri tepme, döner kilit" biçiminde veriliyor. Bu, mekanizmanın dayanıklı ve basit tutulmasını sağlar. Namlular hava soğutmalıdır ve hızlı değiştirilebilir olduğundan uzun atışlarda ısınan namlu yenisiyle yer değiştirebilir.
Hedef izleme tamamen insan gözüne bağlıdır. Vietnam dönemine ait bir kaynak, silahın ZAPP-4 mekanik hesaplayıcı görüş taşıdığını ama nişancıların çoğunlukla optik görüşle ateş ettiğini yazıyor. Radar, hesaplayıcı bilgisayar ya da otomatik izleme sistemi standart yapıda yer almaz. Modernize edilmiş bazı örneklerde bunlar eklenmiş olabilir; ancak ZPU-4 için kaynaklarda belgelenmiş böyle bir sürüm bulunmadı. Kuzey Kore'de ZPU-4'ün uzaktan yönlendirme için MR-104 "Drum Tilt" radarıyla eşleştirildiği ise tek bir derlemede geçiyor; başka kaynakla doğrulanmadı.
ZPU-4 ile ZPU-1 ve ZPU-2 Arasındaki Fark Nedir?
Üç silah aynı KPV makineli tüfeğini kullanır; fark namlu sayısı, ağırlık ve taşıma biçimindedir. ZPU-1 tek namlulu ve en hafif olanıdır, ZPU-2 iki namlulu, ZPU-4 ise dört namlulu ve en ağır olanıdır. ZPU-4 dört tekerlekli bir arabada, diğerleri iki tekerlekli bir arabada taşınır.
| Özellik | ZPU-1 | ZPU-2 | ZU-2 | ZPU-4 |
|---|---|---|---|---|
| Namlu | 1 | 2 | 2 | 4 |
| Ağırlık (seyir / atış) | 413 / 413 kg | 994 / 639 kg | 649 / 621 kg | 1.810 / 1.810 kg |
| Yükseliş açısı | +88° / -8° | +90° / -7° | +85° / -15° | +90° / -10° |
| Uzunluk | 3,44 m | 3,54 m | 3,87 m | 4,53 m |
| Taşıyıcı | İki tekerlekli | İki tekerlekli (geç sürümde katlanır) | Hafifletilmiş | Dört tekerlekli |
ZPU-1
Tek namlulu sürüm 1947'de geliştirmeye alındı ve zorlu araziye uygun olması için bir kaynağa göre yaklaşık 80 kg'lık parçalara ayrılabiliyordu. Çin onu Type 75 ve 75-1 adıyla üretti.
ZPU-2 ve ZU-2
İki namlulu ZPU-2 ilk sürümünde geniş çamurluklu ve atış konumunda tekerlekleri sökülen bir arabaya sahipti; geç sürümde tekerlekler katlanıp yerden kesiliyor. ZU-2, ZPU-2'nin hava indirme birlikleri için fazla ağır bulunması üzerine ZPU-1'den türetilmiş daha hafif bir çift namlulu sürümdür. Çin ZPU-2'yi Type 58, Polonya PKM-2 olarak üretti.
ZPU-4
Dört namlulu sürüm ailenin en ağırıdır ve daha önceki 25 mm'lik M1940 uçaksavar arabasına benzeyen dört tekerlekli bir araba kullanır. Çin onu Type 56, Romanya MR-4 adıyla üretti; Polonya bunu PKM-4 adıyla envantere aldı.
ZPU-4'ün 14,5 mm KPV Makineli Topu Nedir?
KPV, Semyon Vladimirov'un 1944'te tasarladığı, 14,5×114 mm fişek atan ağır bir makineli tüfektir ve ZPU-4'ün her bir namlusunu oluşturur. Silah tek başına yaklaşık 49 kg gelir, dakikada yaklaşık 600 mermi atar ve Degtyaryov fabrikasında 1949'dan itibaren üretilmiştir. Dört KPV bir araya gelince ZPU-4 olur.
KPV'nin temel değerleri bir ansiklopedik künyede şöyle veriliyor: namlu uzunluğu 1.346 mm, toplam uzunluk 1.980 mm, namlu çıkış hızı 1.005 m/sn, namlu enerjisi 31 kJ'e kadar, çalışma biçimi gazla desteklenen kısa geri tepme ve döner kilit. Bu künye "doğruluk tartışmalı" uyarısı taşıyor; rakamlar yön göstermek içindir.
KPV yalnızca ZPU-4'te kullanılmadı. Tank sürümü KPVT, daha kısa bir gövde ve daha ağır namlu mantosuyla yapıldı; tekerlekli BTR-60PB, BTR-70, BTR-80 ve BRDM-2 araçlarının başlıca silahı olarak yer aldı. Tank sürümünün hafif zırhlı hedeflere 3.000 m'ye, hava hedeflerine 2.000 m'ye kadar kullanılabildiği yazılıyor.
ZPU-4 Hangi Çatışmalarda Kullanıldı?
ZPU-4 ve ZPU ailesi Kore Savaşı'ndan Ukrayna Savaşı'na kadar uzanan çok sayıda çatışmada görüldü. En iyi belgelenmiş kullanım Vietnam Savaşı'dır; diğer birçok çatışma için bilgi, ailenin hangi üyesinin kullanıldığını ayırmayan genel derlemelere dayanıyor ve ZPU-4'e özgü ayrıntı vermiyor. Aşağıdaki tablo bu ayrımı gösteriyor.
| Çatışma | Bilinen kullanım | Kaynak niteliği |
|---|---|---|
| Kore Savaşı | Çin ve Kuzey Kore kuvvetleri | Ansiklopedi ve eski araştırma kuruluşu derlemesi |
| Vietnam Savaşı | Kuzey Vietnam hafif uçaksavar ağında; helikopterler için en tehlikeli silahlardan biri | Savunma tarihi yayını ve ansiklopedi |
| Batı Sahra Savaşı | Fas ve Polisario Cephesi | Ansiklopedik derleme |
| Körfez Savaşı (1991) | Irak kuvvetleri | Eski derleme sayfası |
| Lübnan İç Savaşı | ZPU-2 ve ZPU-4'ün M113 gibi araçlara bindirilmesi | Ansiklopedik derleme |
| Libya, Suriye, Yemen iç savaşları | Pikap kasalarında "teknik" olarak | Ansiklopedik derleme |
| Donbas ve Ukrayna savaşı | ZPU ailesi (Viktor pikapları dâhil) alçak hedeflere karşı; ZPU-4'e özgü kayıt yok | Savunma basını |
Aynı derlemelerde ZPU ailesinin ayrıca Panama müdahalesi, Yom Kippur Savaşı, Rodezya Bush Savaşı, Angola, Kamboçya ve Somali iç savaşları, Sovyet-Afgan Savaşı, Güney Afrika Sınır Savaşı, Bosna Savaşı, iki Çeçenistan savaşı, 2003-2011 Irak Savaşı, 2006 Lübnan Savaşı, 2008 Rus-Gürcü Savaşı, Sudan'daki çatışmalar ve 2014'ten beri süren Yemen İç Savaşı gibi pek çok çatışmada anıldığı yazılıyor. Bu liste ailenin tamamına aittir; ZPU-4'ün her birindeki payı ayrılmıyor.
Vietnam kaydı için üç ayrı ifade var: ansiklopedik bir derleme silahı "Amerikan helikopterleri için en tehlikeli rakip" diye niteliyor; Britannica onun savaşta çok sayıda ABD uçağını düşürdüğünü yazıyor; bir savunma tarihi yazısı ise silahı helikopter pilotlarının en çok çekindiği silah olarak anlatıyor. Bunlar bir yargı değil, aynı yönü gösteren değerlendirmeler olarak okunmalı; resmî ABD kayıp istatistiği buraya alınmadı. Aynı savunma tarihi yazısına göre Kuzey Vietnam savaş boyunca 8.000'den fazla uçaksavar topu ve 1.000-2.000 ağır makineli tüfek konuşlandırdı, hafif uçaksavar silahları ülke dışında Laos, Kamboçya ve Güney Vietnam'da da bulundu ve geride kalan bütün Kuzey Vietnam silahlarından daha fazla Amerikan uçağı ile helikopterini düşürdü. Bu sayılar tek yayına dayanıyor ve bağımsız olarak doğrulanmadı. Aynı yayın, savaşın sonlarına doğru ZPU-4'lerin omuzdan atılan SA-7 füzesi taşıyan iki kişilik ekiplerle desteklendiğini de aktarıyor.
Suriye'de 2012'de bir isyancı videosunda duyulan silahın ZPU-4 olabileceğini ileri süren bir yorum var; ancak aynı yorum kimlik tespitinin belirsiz olduğunu da yazıyor ve doğrulanmış değil. ZPU ailesinin Suriye helikopterlerini düşürdüğü bilgisi ise yalnızca bir ansiklopedik derlemede geçiyor; tek kaynaklıdır.
ZPU-4'ü Kim Üretti?
ZPU-4'ün ve silahı oluşturan KPV'nin üreticisi Sovyetler Birliği'ndeki Degtyaryov fabrikasıdır; KPV'nin tasarımcısı Semyon Vladimirov'dur. Sonradan Çin, Romanya ve Polonya'da kendi adlarıyla yerli ya da lisanslı sürümler ortaya çıktı, fişek ise birkaç ülkede ayrıca üretildi; üretim adetleri açık kaynakta yer almıyor.
Çin ZPU-4'ü Type 56 adıyla, ZPU-2'yi Type 58, ZPU-1'i Type 75 ve 75-1 adıyla ürettiği biliniyor. Romanya iki tekerlekli bir sürümü MR-4 olarak yaptı. Polonya ZPU-4'ü ithal edip PKM-4 adını verdi ve ZPU-2'yi kendisi üretip PKM-2 diye adlandırdı. Çek firması Excalibur Army ise ZPU-2'yi bir pikaba bindirerek MR-2 Viktor'u geliştirdi.
Fişek tarafında da çok sayıda üretici var: Bulgaristan, Çin, Mısır, Polonya ve Romanya 14,5×114 mm mühimmat yaptı. Viktor, Toyota Land Cruiser HZJ 79 şasisi üzerine kurulan ve bir savunma yayınına göre araç başına 600'den fazla fişek taşıyan, gündüz, gece ve doğrudan nişan seçeneklerine sahip bir sistemdir; Ukrayna'ya 100 adedin Hollanda üzerinden sağlandığı yazılıyor, bu rakam tek yayına dayanıyor. Dolayısıyla "kim üretti" sorusunun tek bir yanıtı yoktur: tasarım Sovyet kökenlidir, ama silah ve cephane yıllar içinde farklı ülkelerin sanayisinde çoğaltıldı. Üretim adetleri açık kaynakta belirtilmiyor.
ZPU-4 Yer Hedeflerine Karşı da Kullanılır mı?
Evet, ZPU-4 yer hedeflerine karşı da kullanılabilir. Namlular -10 dereceye kadar eğilebildiği için yatay ve hafif aşağı hedeflere ateş edilebilir; 14,5 mm zırh delici mermi hafif zırhlı araçlara, kamyonlara, piyadeye ve ince korumalı mevzilere zarar verebilir, ancak silah bu iş için özel tasarlanmadı.
Kaynaklar bu ikinci rolü dolaylı gösteriyor: ZPU'nun Lübnan'da zırhlı araçlara bindirilmesi ve Suriye ile Libya'da pikap kasalarında kullanılması yer hedeflerine ateş edilebildiğini düşündürüyor. Ukrayna'da Viktor pikapının helikopterlere ve yer hedeflerine de karşı kullanılabildiği bir savunma yayınında yazılıyor.
Sınırları vardır. Silah bir uçaksavar tabanlığıdır; yer hedeflerine yönelik bir nişan düzeni, patlayıcı dolu mermi veya zırh avcılığı için optimize edilmiş bir yapı taşımaz. Zırh delme değeri 500 m'de 32 mm olduğundan modern ana muharebe tanklarına karşı etkisizdir.
ZPU-4'ün Rakipleri Nelerdir?
ZPU-4'ün doğrudan rakipleri, benzer alçak irtifa görevini yerine getiren çok namlulu makineli tüfek ve küçük çaplı top sistemleridir: 23 mm ZU-23-2, dört namlulu .50 kalibre M45 Quadmount ve tek namlulu 12,7 mm DShK gibi. Bunlar farklı mermi boyutu, ağırlık ve tarihî kökenle ayrışır.
ZU-23-2
İki 23 mm namlulu Sovyet sistemi 1960'ta hizmete girdi ve birçok ülkede ZPU'nun yerini aldı. Ağırlığı yaklaşık 950-970 kg, etkin menzili 1,8 ile 2,5 km arasındadır. Ayrıntılı karşılaştırma ZU-23-2 bölümünde tablo olarak verildi.
M45 Quadmount
Amerikan yapımı bu kundak dört adet M2 Browning .50 (12,7 mm) makineli tüfeği taşır; 1944'te hizmete girdi ve Vietnam Savaşı'nda hâlâ kullanıldı. Ağırlığı yaklaşık 1.087 kg, birleşik teorik atış hızı dakikada 2.300 mermi, etkin uçaksavar menzili yaklaşık 1,5 km olarak yazılıyor. Operatörleri arasında Türkiye de anılıyor. Kalibresi ZPU-4'ten küçük olsa da kavram benzerdir: dört makineli tüfek tek bir taşıyıcıda toplanmıştır.
DShK ve 12,7 mm sınıfı
1938'de üretime giren Sovyet DShK 12,7×108 mm fişek atar, yaklaşık 600 mermi/dk hızındadır; yalnızca silah 34 kg, tekerlekli ayaklığıyla 157 kg gelir. Dörtlü montajlar da yapıldı (Çekoslovak M53 gibi). Bu sınıf ZPU-4'ten çok daha hafiftir ama mermisi de daha küçüktür; kıyas, menzil ve mermi ağırlığı ölçütüne dayanmalıdır.
Modern 35 mm sınıfı
Ansiklopedik bir derlemede Type 56'nın giderek 25 mm'lik sistemlerle ve omuzdan atılan füzelerle değiştirildiği yazılıyor; bu bilgi tek kaynaklıdır. Türkiye'nin 35 mm'lik Korkut sistemi için bir savunma yayını top başına dakikada yaklaşık 550 atış ve yaklaşık 4.000 m menzil veriyor. Korkut radar destekli, farklı bir sınıftadır; ZPU-4 ile aynı katmanda yarışan bir rakip değil, o katmanın bir üst basamağıdır ve doğrudan kıyaslanması doğru olmaz.