S-60, Sovyetler Birliği'nde tasarlanıp 1950'de ordunun envanterine giren, tek namlulu ve çekili 57 mm'lik bir uçaksavar otomatik topudur; Rusça kaynaklarda orduya özgü adıyla AZP-57 olarak da geçer. Kullanıcıları Varşova Paktı ordularından Vietnam'a, Orta Doğu'dan Afrika'ya uzanır. Hizmete girişinin üzerinden yetmiş yıldan fazla geçmesine rağmen bugün de Ukrayna savaşında, Çin ve Vietnam'ın kendi sürümlerinde ve birkaç ülkenin envanterinde yer alıyor.
Aşağıdaki bilgiler Amerikan Bilim İnsanları Federasyonu'nun (FAS) derlemesine, Vikipedi'nin ayrıntılı maddesine, Polonya'nın Defence24 yayınına, Vietnam Savaşı üzerine HistoryNet makalesine, Ukrayna ve Rusya basınındaki haberlere ve Vietnam'daki modernizasyon haberlerine dayanıyor; 20 Kasım 2026'ya kadar yayımlananlar tarandı. Silahın tek bir resmî teknik föyü olmadığı için rakamlar kaynaktan kaynağa değişiyor ve çelişkiler ilgili bölümlerde açıkça yazıldı.

S-60 Nedir?
S-60, 57 mm çapında mermi atan, geri tepme enerjisiyle çalışan ve dörder fişeklik şarjörlerle beslenen Sovyet yapımı çekili bir uçaksavar otomatik topudur. 1950'de Sovyet ordusunda hizmete girdi ve alçaktan uçan uçak ile helikopterlere karşı tasarlandı. Silahın Rusça askerî adı AZP-57'dir; sistem bugün de çeşitli ülkelerde ve savaş bölgelerinde kullanılıyor.
Füze değil, klasik bir otomatik toptur: namlu, mekanizma ve tekerlekli kundak tek bir parça hâlinde bir kamyonun arkasında çekilir. Kendi başına yalnızca optik bir nişangâh taşır; hesaplayıcı ve radar gibi yardımcı birimler bataryaya ayrıca bağlanır. Bu yapının ayrıntıları ateş kontrol bölümünde anlatılıyor.
Kaynak notu: Üretici tarafından yayımlanmış tek bir resmî teknik föy bulunmuyor. Bu yazıda en sağlam sayılan bilgiler birden çok bağımsız derlemede tutarlı çıkanlardır; ağırlık, namlu boyu, üretim adedi ve güncel kullanıcı sayıları gibi noktalarda kaynaklar arasında fark olduğu için o rakamlar "kaynaklar farklı yazıyor" uyarısıyla verildi.
S-60 Ne İşe Yarar?
S-60'ın asıl görevi, tümen ve alay gibi kara birliklerini, hava üslerini ve önemli tesisleri alçaktan gelen uçak ile helikopterlerden korumaktı. Zırh delici mermisi sayesinde hafif zırhlı araçlara, yüksek patlayıcılı mermisi sayesinde de yer hedeflerine ateş açabildiği için "ikinci görev" olarak kara desteği de üstlendi.
Sovyet düzeninde bu top bir hava savunma silahı olarak tümenlerin uçaksavar alaylarında bulunurdu; eski 37 mm'lik toplardan daha uzağa ve daha yükseğe ulaştığı için onların yerine geçti. Silah, radar yönlendirmeli bir bataryanın parçası olarak görev yaptığında etkisi artıyordu. Optik nişanla tek başına kullanıldığında ise daha çok alçak irtifada ve görüş alanı içinde kalan hedeflere yarıyordu.
Zamanla görev tanımı kaydı. Füze sistemleri yaygınlaşınca Sovyet birlikleri onu emekliye ayırdı; ancak savaş bölgelerinde top, doğrudan ateşle ve kapalı mevziden ateşle yer hedeflerine kullanıldı, bazı birliklerce insansız hava araçlarına karşı sınırlı bir ek unsur olarak değerlendirildi. Bu kullanımların ayrıntısı çatışmalar ve dron bölümlerinde yer alıyor.
S-60 Hangi Ülkenin?
S-60, Sovyetler Birliği'ne ait bir silahtır. Tasarım, Vasiliy Grabin'in başında bulunduğu topçu tasarım bürosunda (TsAKB, sonradan NII-58) yapıldı. Sovyetler'in dağılmasından sonra eldeki toplar Rusya ve diğer halef devletlere kaldı. Silahın bugün seri üretildiğine dair bir kaynak bulunmuyor; buna karşılık Rusya, Çin, Polonya ve Vietnam eldeki toplar için yükseltme çalışmaları yürüttü.
Varşova Paktı'nın standart hafif uçaksavar toplarından biri olması, onu Batı bloğunda pek görülmeyen bir silah yaptı. Bugün NATO üyesi olan Polonya, Bulgaristan, Romanya ve Çekya gibi ülkelerin envanterlerinde de görülmesi, Pakt dönemi mirasından kaynaklanıyor. Lisanslı üretim Polonya, Macaristan ve Çin'de yapıldı.
Batı istihbarat kaynaklarına dayanan bir iddia, tasarımın Almanya'nın savaş sonunda geliştirmekte olduğu 5,5 cm'lik Gerät 58 prototipine dayandığını öne sürüyor. HistoryNet'teki makale de benzer bir görüşe yer veriyor. Bu bilginin bağımsız bir teknik belgesi kamuya açık değil; Sovyetler'in Stalingrad'dan sonra ele geçirdiği 5 cm FlaK 41'leri incelediği ayrıca yazılıyor.
S-60 Özellikleri Nelerdir?
S-60, 57×348 mm SR fişek atan, 4,4 metre civarında namlulu, yaklaşık 4,7 ton gelen, yedi kişilik mürettebatlı bir toptur. Namlu çıkış hızı 1.000 m/sn, teorik atış hızı dakikada 105-120 mermi, etkili menzil optik nişanla 4 km, radar yönlendirmesiyle 6 km olarak veriliyor. Yükselme açısı yaklaşık -4 ile +85 derece arasındadır.
| Özellik | Değer | Not |
|---|---|---|
| Tür | Çekili, tek namlulu uçaksavar otomatik topu | Geri tepmeyle çalışır |
| Çap ve fişek | 57 mm, 57×348 mm SR | Bazı kaynaklar fişeği 57×347 mm SR yazıyor |
| Namlu uzunluğu | Yaklaşık 4,4 m | Kaynaklar farklı yazıyor (ayrıntı aşağıda) |
| Besleme | 4 fişeklik şarjörler | Elle doldurulur |
| Teorik atış hızı | 105-120 mermi/dk | Süreklilik 70 mermi/dk |
| Namlu çıkış hızı | 1.000 m/sn | Hem patlayıcı hem zırh delici mermi için |
| Etkili menzil | 4 km (optik), 6 km (radarlı) | Ayrıntı menzil bölümünde |
| Yükselme / yatay dönüş | -4° ile +85° / 360° | Bir kaynak -2° ile +87° yazıyor |
| Mürettebat | 7 | Bir derleme en çok 8 diyor, Çin sürümü için 5 yazılıyor |
| Savaş ağırlığı | Yaklaşık 4.660 kg | Ağırlık bölümünde kaynak karşılaştırması var |
| Boyutlar | Yaklaşık 8,5 m uzunluk, 2,05 m genişlik, 2,37 m yükseklik | FAS ve Vikipedi aynı değerleri veriyor |
Namlu boyunda kaynaklar ayrışıyor: Vikipedi'nin Jane's'e dayandırdığı değer 4,4 metre, weaponsystems.net 77 çap (57 mm × 77 ≈ 4,4 m) yazıyor, bir Rusça derleme ise 4.850 mm ve 85 çap veriyor. İlk iki değer birbiriyle tutarlı olduğu için metinde 4,4 m kullanıldı; fark, ölçümün ağız frenini içerip içermemesinden de kaynaklanıyor olabilir ama bu bir tahmindir.
S-60'ın Avantajları Nelerdir?
S-60'ın başlıca avantajı, 57 mm'lik ağır mermisi ve 4-6 km'lik etkili menziliyle küçük çaplı uçaksavar toplarının erişemediği mesafeye ateş edebilmesidir. Basit mekanik yapısı, dünyada çok sayıda ülkede bulunması ve Çin'in aynı fişeği üretmesi, silahı bakım ve mühimmat açısından erişilebilir kılıyor.
Ağır mermi iki iş görür: havada patlayınca geniş bir parçacık bulutu oluşturur, zırh delici sürümü ise yaklaşık 1.000 metrede 96-100 mm'lik homojen çelik zırhı delebilir (Jane's'e dayandırılan değer, Vikipedi'den). Defence24, silahın 6 km'lik etkili menzilini ZU-23'ün en çok 2.500 m olarak yazılan menziliyle karşılaştırarak S-60'ı çok daha uzun erimli buluyor.
İkinci avantaj, platform esnekliğidir. Aynı top gemiye (ZIF-31, AK-725), tank şasisine (ZSU-57-2), MT-LB'ye ve doğaçlama kamyon kasalarına monte edilebildi; Polonya ve Vietnam gibi ülkeler ona elektrikli sürücü ve modern ateş kontrol ekledi.
S-60'ın Dezavantajları Nelerdir?

S-60'ın başlıca dezavantajları yaklaşık 4,7 tonluk ağırlığı, elle şarjör doldurulması, 40-50 atıştan sonra namlunun soğutma gerektirmesi ve savaş uçaklarının hızlanmasıyla etkisini yitirmesidir. Mürettebat yalnızca bir kalkanın arkasında çalışır ve radarsız kullanımda etkili menzil 4 km'ye iner. Programlanabilir mühimmatın olmaması da çağdaş hedeflere karşı kısıt getirir.
FAS'ın "zayıflıklar" listesi sade ama açıklayıcıdır: top sabit bir mevzide durur, personel ve mühimmat korumasızdır, optik sistem sis ve duman gibi etkenlerden etkilenir, radar kamyonu ince saclıdır. Militarnyi'ye göre ses üstü uçakların ve daha çevik hava hedeflerinin ortaya çıktığı 1960'larda silahın etkisi azaldı; mühimmat maliyeti de bu dönemde belirgin biçimde yükseldi (rakam verilmiyor).
Vikipedi'nin mühimmat bölümü, silah için "modern uçaksavar mermisi geliştirilmedi" diyor; yalnızca 3UO6 adlı, yakınlık fünyeli bir sürümün varlığı belirtiliyor ve bu bilgi tek kaynakta geçiyor. Bu nedenle S-60, çağdaş 35 ve 40 mm mühimmatta bulunan programlanabilir fünye avantajından yoksundur. Polonya Silahlanma Müfettişliği de S-60'ın yerine alınacak sistemi "programlanabilir mühimmat atabilmesi" şartıyla arıyor.
S-60 Ne Zaman Üretildi?
S-60'ın tasarımı 1940'ların ikinci yarısında yürütüldü, prototip 1946'daki saha denemelerinden geçti ve top 1950'de Sovyet ordusunda hizmete kabul edildi. Seri üretim bir Rusça kaynağa göre 1950-1957 arasında Krasnoyarsk'taki 4 numaralı fabrikada yapıldı; Polonya, Macaristan ve Çin sonradan lisansla üretim yaptı. Bazı yıllarda kaynaklar farklı tarih veriyor.
| Dönem | Gelişme | Kaynak ve not |
|---|---|---|
| 1945-1946 | Tasarım çalışması ve prototip denemeleri | weaponsystems.net 1945-1946 diyor; Vikipedi 1946 saha denemelerini yazıyor |
| 1947 baharı | Grabin bürosunda çift namlulu S-68 çalışması başlıyor | Arama özetinden alınan Rusça kaynak; ayrıntısı ZSU-57-2 yazısında |
| 1950 | Top "57 mm AZP S-60" adıyla Sovyet ordusunda hizmete kabul ediliyor | Vikipedi, FAS ve HistoryNet tutarlı |
| 1950-1957 | Krasnoyarsk 4 numaralı fabrikada seri üretim | Tek Rusça derleme |
| 1955 veya 1957 | Çift namlulu, kendi yürür ZSU-57-2 hizmete giriyor | Vikipedi 1955, FAS ve HistoryNet 1957 yazıyor |
| 1958 | Polonya'da lisanslı üretim başlıyor; Afganistan'a 24 top teslim ediliyor; ikiz deniz topu ZIF-31 hizmete giriyor | Defence24, Vikipedi |
| 1960 | Tek namlulu ZIF-71 ve dörtlü ZIF-75 deniz kundakları | Vikipedi, NavWeaps'e dayandırıyor |
| 1960'ların ortası | Sovyet tümenleri uçaksavar topu yerine füzeye geçmeye başlıyor | Vikipedi; Vietnam deneyimi bazı topları depodan geri getirtiyor |
| 1965 | Çin'in Type 59 kopyası ordu hizmetine giriyor | Army Guide; başka kaynaklar yalnızca "1950'lerin sonu" yazıyor |
| 1970'lerin ortası | Kapalı gövdeli otomatik deniz sürümü ZIF-72 | Vikipedi |
| 1999-2008 | Polonya'da S-60MB modernizasyonu | Arama özetinden; Defence24'ün Blenda anlatımıyla uyumlu |
| 2014 | Donbas'ta kamyon kasasına monteli doğaçlama araçlar | Rusça derleme, GlobalSecurity aktarımı |
| 2022-2025 | Ukrayna savaşında iki tarafça kullanım; Vietnam'ın VPK-57 paketi | Ayrıntı ilgili bölümlerde |
Tarihler arasındaki en belirgin ayrılık, Çin kopyasının ne zaman üretime girdiğidir. weaponsystems.net "1950'lerin sonundan beri" yazarken Army Guide, Çin'in 1960'ların başında birkaç Sovyet örneğinden hareketle tasarımı geliştirdiğini ve 1965'te hizmete aldığını belirtiyor. İkisi aynı olayın farklı aşamaları olabilir ama bunu kanıtlayan bir belge bulunamadı.
Türkiye'nin S-60'ı Var mı?
Türkiye'nin S-60 kullandığına dair güvenilir bir kaynak bulunamadı. Taranan kullanıcı listelerinde (Vikipedi, FAS, Defence24) Türkiye yer almıyor ve Türk basınındaki uçaksavar envanteri anlatımlarında da S-60 geçmiyor. Resmî envanter ayrıntılı açıklanmadığı için bu bir yokluk kanıtı değildir; kesin teyit için resmî envanter kaynaklarına bakmak gerekir.
Türk basınında yayımlanan bir envanter yazısında Oerlikon GDF-001, M55, M42 Duster ve Atılgan gibi sistemler sayılıyor; S-60 bu listede yok. Türkiye'nin hafif uçaksavar envanterindeki Bofors 40 mm, Oerlikon 35 mm ve Korkut gibi sistemler bu sözlükte ayrı yazılarda anlatılıyor. Bunlar S-60'ın yokluğu için kanıt sayılmaz; yalnızca karşılaştırma zemini sunar.
Kesin teyit için Millî Savunma Bakanlığı açıklamalarına, SIPRI'nin silah aktarımları kayıtlarına ya da IISS'in Military Balance yıllığına bakılması gerekir. Bu yazıdaki "bulunamadı" ifadesi, bu kaynaklara erişilemediği anlamına gelir; erişilen ikincil kaynaklarda ise S-60 ile Türkiye arasında bir bağ görülmedi.
S-60 mı Daha İyi, Bofors 40 mm mi?
İki top farklı çağların ve rollerin ürünüdür. S-60 daha ağır mermi atar ve radarlı bataryayla 6 km etkili menzile ulaşır; Bofors 40 mm ise daha hafif, daha hızlı ateş eden ve gemiden araca pek çok biçimde yeniden üretilen bir ailedir. Hangisinin "daha iyi" olduğu, görev ve dönem ölçütüne göre değişir.
| Ölçüt | S-60 (57 mm) | Bofors 40 mm L/60 | Bofors 40 mm L/70 |
|---|---|---|---|
| Çıkış dönemi | 1950 hizmet | 1930'lar, İkinci Dünya Savaşı'nın ana topu | 1950'lerde İsveç hizmeti |
| Namlu çıkış hızı | 1.000 m/sn | 881 m/sn | 1.005-1.025 m/sn |
| Patlayıcı mermi ağırlığı | 2,85 kg | 0,9 kg | Bu yazıda verilmiyor |
| Teorik atış hızı | 105-120 mermi/dk | Yaklaşık 160 mermi/dk (ABD Donanması verisi) | 240-330 mermi/dk (sürüme göre) |
| Etkili menzil | 4 km optik, 6 km radarlı | Yaklaşık 1,4 km (Mk 51 ile) | Yaklaşık 4 km |
| Azami menzil | 12 km yatay (weaponsystems.net) | 10.076 m (NavWeaps) ya da 7.160 m (Vikipedi) | 12-12,5 km |
| Modern mühimmat | Programlanabilir fünyeli sürüm yok | Yok | BAE Systems 3P programlanabilir mühimmat |
Karşılaştırmanın ana bulgusu, S-60'ın mermisinin yaklaşık üç kat ağır olması (2,85 kg ve 0,9 kg) fakat atış hızının Bofors L/70'in yarısı civarında kalmasıdır. Ağır mermi uzak menzilde ve zırha karşı avantaj sağlar; yüksek atış hızı ise hızlı ve manevra yapan küçük hedefler için avantajdır. Bofors verileri bu sözlükteki Bofors 40 mm yazısına dayanır.
Tablodaki değerler farklı dönemlerin ve farklı kaynakların rakamlarıdır; her ülkenin elindeki toplar modernizasyon durumuna göre değişir. Türkiye açısından Bofors 40 mm'nin envanterde olduğu, S-60 için ise böyle bir kaynağın bulunmadığı bu yazının Türkiye bölümünde ve Bofors yazısında ayrıca görülebilir.
S-60 Dron Vurabilir mi?

Evet, kâğıt üzerinde vurabilir ve Ukrayna'dan bildirilmiş bir örnek var; ancak sonuçlar sınırlı ve bağımsız doğrulanmış değil. Nisan 2025'te Ukrayna'nın 39. Taktik Havacılık Tugayı, mobil hava savunma biriminin kamyon üzerindeki S-60 ile Shahed tipi bir saldırı dronunu düşürdüğünü video ile duyurdu. Silah, programlanabilir fünyesi olmayan eski bir sistemdir.
Militarnyi'nin aktardığı bu olay tek kaynaktır: tugayın kendi Facebook sayfasında paylaştığı video ve açıklama, bağımsız bir teyide dayanmıyor. Aynı habere göre silah güçlü geri tepme ve sarsıntıya rağmen hedefe isabet ettirmiş ve kamyon platformu hızla yer değiştirme imkânı sağlamış. GlobalSecurity'nin derlediği 2022 Kharkiv haberlerinde ise Defense Express'in, 6 km ve 5 km irtifa menzilinin Orlan-10 gibi hedefleri vurmaya yeteceğine dair değerlendirmesi anılıyor; bu bir analist yorumudur.
Sınırlamalar belirgindir. Mermi çarpma fünyeli ya da yakınlık fünyelidir; çağdaş 35 ve 40 mm toplardaki gibi hedefin önünde parçalanan programlanabilir mühimmat yoktur.
Vietnam'ın VPK-57 yükseltmesi, radar ve elektro-optik algılamanın gerekli görüldüğünü gösteriyor. Militarnyi'deki bir blog yazısının yazarı ise bu pakette programlanabilir fünyeli mermi atışına dair bilgi bulunmadığını ve bunun çağdaş koşullarda bir sınırlama olabileceğini yazıyor. Dron savunması genel olarak radar, hızlı atışlı toplar ve elektronik tedbirlerin birlikte kurulduğu katmanlı bir düzen gerektirir; eski bir S-60 bu düzende yardımcı unsur olabilir.
S-60 Kaç Parçadan Oluşur?
S-60'ın kaç parçadan oluştuğuna dair resmî bir parça sayısı yayımlanmadı. Silah kabaca üç ana gruba ayrılır: namlu ve otomatik mekanizma, nişan düzeni ve kalkanı taşıyan üst kundak, dört tekerlekli alt kundak. Ateş kontrol için bataryaya ayrıca hesaplayıcı, radar ve çekici araç eklenir.
Top ve mekanizma
Namlunun ucunda çok delikli bir ağız freni bulunur; bir Rusça derleme bunu tek odacıklı, tepkili tip diye anlatıyor, FAS ise "çok delikli" yazıyor. Namlu havayla soğutulur; 400 °C'yi aşınca yedek takımdaki zorlamalı soğutma seti kullanılır. Geri tepme hidrolik ve yaylı tamponlarla sönümlenir; mekanizma geri tepmenin kısa namlu geri gidişiyle çalıştığı otomatik düzendir.
Kundak ve taşıyıcı
Üst kundakta iki nişancı koltuğu ve katlanabilir bir koruma kalkanı bulunur. Alt kundak dört tekerlekli, çift dingillidir; ateş mevzisinde dört ayakla yere sabitlenir ve düzlenir. Tekerlekler mevzide yerden kaldırılır, ancak FAS'a göre top gerekirse yürüyüş konumundan da ateş edebilir. Standart çekici araç, Ural-375 gibi altı tekerlekli bir kamyondur.
Bataryanın dış parçaları
| Birim | Görev | Not |
|---|---|---|
| Namlu ve ağız freni | Mermiyi atar, geri tepmeyi azaltır | Havayla soğutulur |
| Besleme tablası | 4 fişeklik şarjörü tutar | Yatay; solda 4 şarjörlük hazır raf var (FAS) |
| Üst kundak ve kalkan | Nişancıları ve mekanizmayı taşır | Kalkan katlanabilir |
| Alt kundak ve ayaklar | Topu yürüyüşte taşır, mevzide dengeler | Dört tekerlek, dört ayak |
| Optik nişangâh | Topun üzerindeki yerel nişan | Radarsız etkili menzil 4 km |
| Atış hesaplayıcı (PUAZO) | Hedef verisini top yönlendirmesine çevirir | Topun dışında, ayrı kasada |
| Ateş kontrol radarı | Hedef mesafe ve açısını ölçer | Kamyon kasasında; SON-9 vb. |
| Çekici araç | Topu ve malzemeyi taşır | Ural-375 (Sovyet standart) |
S-60 Fiyatı Nedir?
S-60 için açık kaynakta güvenilir bir birim fiyat yok. Sovyet döneminin üretimi için maliyet bilgisi yayımlanmadı, Polonya'daki lisanslı üretim ve modernizasyon sözleşmelerinin tutarları da bulunamadı. Bu nedenle yazıda fiyat verilmiyor ve tahmin yapılmıyor. Fiyat, topun yeni mi eski mi olduğuna ve modernizasyon düzeyine göre çok değişirdi.
Fiyatı belirleyen unsurlar çok farklıdır: eski bir top, elektrikli sürücü ve dijital ateş kontrolle donatılmış S-60MB ya da radar ve elektro-optik sensör taşıyan VPK-57 ile aynı maliyette olamaz. Militarnyi, mühimmat maliyetinin 1960'lardan sonra belirgin biçimde yükseldiğini yazıyor ama tutar vermiyor.
Taranan kaynaklarda S-60 için yayımlanmış bir ihracat sözleşme tutarı da görülmedi. Bir ülke topu ya da yükseltme paketini almak istiyorsa üreticiden ya da Vietnam'ın Viettel'i gibi yükseltme sağlayıcılarından resmî teklif alması gerekir; bu yazının amacı satış yönlendirmesi yapmak değildir.
S-60 Kaç Yılında Üretildi?
Sovyet seri üretimi bir Rusça kaynağa göre 1950'den 1957'ye kadar sürdü; adet 5.725 (Rusça derleme) ya da 5.750 (weaponsystems.net) olarak veriliyor. Polonya'da 1958-1964 arasında 680 top çıktı. Macaristan ve Çin üretimi ayrıca yapıldı; bu hatlar için net yıl ve adet bilgisi açık kaynakta bulunamadı.
| Üretim hattı | Yıllar | Adet | Kaynak ve not |
|---|---|---|---|
| Sovyetler Birliği (Krasnoyarsk, 4 numaralı fabrika) | 1950-1957 | 5.725 veya 5.750 | İki ayrı kaynak; fark 25 adet |
| Polonya (ZM Tarnów) | 1958-1964 | 680 | Defence24 |
| Macaristan (DIMÁVAG, Miskolc-Diósgyőr) | Bilinmiyor | Bilinmiyor | Yalnızca lisanslı üretim yapıldığı yazılıyor |
| Çin (Type 59, NORINCO) | Kaynaklar farklı | Bilinmiyor | "1950'lerin sonu" ve "1960'ların başı/1965" tarihleri var |
Bu rakamları toplayıp tek bir dünya toplamı çıkarmak doğru olmaz: Çin ve Macaristan üretimi bilinmiyor, Sovyet adedi de tek derlemeye dayanıyor. Vikipedi toplam üretim için bir sayı vermiyor; yalnızca silahın Sovyet döneminde en az 37 ülkeye satıldığını yazıyor. Bu da silahın tek bir ülkenin değil, çok geniş bir kullanıcı ağının parçası olduğunu gösteriyor.
S-60 Menzili Ne Kadar?
S-60'ın etkili menzili optik nişanla 4 km, radarlı yönlendirmeyle 6 km olarak veriliyor. Azami yatay menzil bir kaynakta 12 km, azami düşey erişim 8,8 km yazılıyor. Vietnam deneyimine göre ateş çoğunlukla 4-6 km mesafede açılıyor ve hedefler 1.500 metrenin altında kalıyordu.
"Etkili" ve "azami" ayrımı önemlidir: mermi azami değerde uçsa da hedefi isabetle vurma ihtimali çok düşer. HistoryNet'teki Carl O. Schuster, azami etkili irtifayı 28.000 fit (yaklaşık 8,5 km) ve yatay menzili 12.000 m olarak veriyor; aynı makale topun neredeyse yalnızca alçak irtifa angajmanlarında kullanıldığını, bataryaların çoğunun 4.000-6.000 m mesafede ve 5.000 fitin (1.500 m) altındaki hedeflere ateş açtığını belirtiyor.
Vietnam deneyimine dayanan FAS ve Army Guide, silahın en çok 450-460 metre ile 1.500 metre arasındaki irtifalarda etkili olduğunu yazıyor. Yer hedefleri için bir kaynak 3 km'ye kadar etkililik yazarken, Ukrayna'da kapalı mevziden yapılan ateşte 6,1 km etkili menzil bildirilmiş. Militarnyi ise yer hedefleri için, zırhlı araçlar dâhil, 6.000 metreyi anıyor; bu rakamlar kaynaklar arasında uyuşmuyor.
S-60 Dakikada Kaç Mermi Atar?
S-60'ın teorik atış hızı dakikada 105-120 mermidir; sürekli atış hızı 70 civarındadır. Mermiler dörder fişeklik şarjörlerle elle beslendiği ve namlu ısındığı için gerçek hız teoriğin altında kalır. Bir Rusça derleme pratik hızı 70-75 mermi olarak yazıyor; bu nedenle atış hızı rakamları kaynağına göre okunmalıdır.
Militarnyi'ye göre 40-50 atıştan sonra namlunun soğutulması gerekir. HistoryNet, dört fişeklik bir şarjörün 36 libre (yaklaşık 16 kg) geldiğini ve yükleyici yorgunluğunun sürekli atış hızını 70 mermiye düşürdüğünü yazıyor. Yalnızca aritmetik olarak bakınca dakikada 70 mermi, yaklaşık 17-18 şarjör demektir; bu hesap kaynaklarda yer almıyor.
Çin'in Type 59 kopyası için Army Guide, otomatik yükleyici içermeyen ilk sürümlerde 50-60 mermi/dk, otomatik yükleyicili sonraki sürümlerde 100-120 mermi/dk veriyor. HistoryNet, bir hedefi koruyan bir ila dört bataryanın toplam ateş hacmini 420-720 mermi/dk olarak yazıyor; sayı kaynakta bu biçimde veriliyor ve altı toplu bir bataryanın 70 mermi/dk'lık sürekli hızıyla (6 x 70 = 420) alt sınırı örtüşüyor. Silah, tek topun ateşinden çok batarya düzeninde etkili sayılıyor.
S-60 Hangi Ülkelerde Var?
S-60, Sovyet döneminde en az 37 ülkeye satıldı; güncel listelerde Mısır, İran, Endonezya, Pakistan, Bangladeş ve Mozambik gibi ülkeler öne çıkıyor. Sayıların çoğu IISS'in Military Balance 2021 ve 2023 yıllıklarının Vikipedi'deki aktarımına dayanıyor ve 2026 için doğrulanmış değil. Listeler resmî değildir.
Güncel kullanıcılar
| Ülke | Bildirilen sayı | Not |
|---|---|---|
| Mısır | 800 (2023) | Listedeki en büyük sayı |
| Endonezya | 256 | Ayrıca korvetlerde 14 AK-725 ve hücumbotlarda 2 AU-220M |
| İran | 200 (2023) | Kaynak IISS aktarımı |
| Pakistan | 144 Type 59 (2021) | Çin kopyası |
| Mozambik | 60, 30'u depoda (2023) | Tek aktarım |
| Bangladeş | 34 Type 59 (2023) | Çin kopyası |
| Tayland | 24 Type 59; yaklaşık 6'sı çalışır durumda (2023) | Çalışır durum sayısı tahmindir |
| Kırgızistan | 24 (2023) | |
| Türkmenistan | 22 (2023) | |
| Mali, Eritre, Gine, Moritanya | Her biri yaklaşık 12 | Bazı sayılar eski yıllıklardan |
| Moldova, Gine-Bissau | 11 ve 10 |
Aynı listede Angola, Ermenistan, Bulgaristan, Kamboçya, Çin (PG-59 sürümü), Kongo, Küba, Çekya, Etiyopya, Irak, Laos, Moğolistan, Namibya, Kuzey Kore, Romanya, Rusya, Sudan, Suriye, Ukrayna, Vietnam, Zambiya ve Sahra Cumhuriyeti de anılıyor; bu ülkeler için sayı verilmiyor. Suriye için yönetim değişikliğinden sonraki durum bilinmiyor.
Vikipedi Polonya için 500 yazıyor, oysa Defence24'e göre Polonya Kara ve Hava Kuvvetleri topları hizmetten çıkardı ve yalnızca Donanma, S-60MB sürümünü kullanıyor; iki kaynak çelişiyor ve ikincisi daha ayrıntılı olduğu için tercih edildi.
Eski kullanıcılar
| Ülke veya kuruluş | Bildirilen sayı | Not |
|---|---|---|
| Çekoslovakya | 400 (1992) | Halef devletlere geçti |
| Yugoslavya | 250 | Halef devletlere geçti |
| Macaristan | 144 | Lisanslı üretici de |
| Yemen | 120'den fazla | Jane's 1992-93 |
| Libya | 90 | Jane's 1992-93 |
| Cezayir | 75 | |
| Fas | 60 | |
| Afganistan | 24 (1958) ve 36 (1973-1978) | |
| Finlandiya | 12 | |
| Irak'ta IŞİD | 21 ele geçirilmiş (2014 sonuna kadar) | Oryx kaydına dayanıyor |
Sayısı belirtilmeyen eski kullanıcılar arasında Arnavutluk, Belarus, Bosna-Hersek, Hindistan, Kamboçya Halk Cumhuriyeti, Myanmar, Nikaragua, Somali, Slovakya, Sovyetler Birliği ve Transdinyester anılıyor. İsrail yalnızca ele geçirilmiş toplarla listede yer alıyor. Bu listelerin hiçbiri resmî değil; eski kullanıcı olup olmadığı da her ülke için ayrıca doğrulanmalı.
S-60 Mermisinin Hızı Ne Kadar?
S-60'ın mermisi namlu ağzından yaklaşık 1.000 m/sn hızla çıkar. Vikipedi'deki mühimmat tablosu hem zırh delici hem patlayıcı mermi için aynı değeri veriyor; bu hız yaklaşık ses hızının üç katına denk gelir. Namlu çıkış hızı mesafeyle düşer ve kaynaklarda hedefe varış hızına dair değer verilmiyor.
Hız, zırh delme performansıyla doğrudan ilişkilidir. Jane's'e dayandırılan değerlere göre zırh delici mermi, 500 metrede yaklaşık 106 mm, 1.000 metrede yaklaşık 96 mm'lik homojen çelik zırhı delebiliyor; hız ve kütle birlikte bu sonucu belirliyor. Bir Rusça derleme 1.000 metrede 95-100 mm yazıyor ve bu değerin doğrulanmadığını ayrıca hatırlatıyor.
Karşılaştırma için: Bofors 40 mm L/60'ın namlu çıkış hızı NavWeaps'e göre 881 m/sn, L/70'in 1.005-1.025 m/sn civarındadır. Yani S-60'ın çıkış hızı, 40 mm'lik Bofors'un SAK ve Mk 3 gibi sonraki sürümleriyle aynı aralıkta, ancak mermisi çok daha ağır. Çin'in kendi ürettiği fişek için hız verisi açık kaynakta bulunamadı.
S-60 Ağırlığı Ne Kadar?
S-60'ın savaş konumundaki ağırlığı FAS, Vikipedi ve Army Guide'da 4.660 kg olarak geçiyor. weaponsystems.net ise mevzide 4.775 kg, yürüyüş düzeninde 4.875 kg veriyor; bir Rusça derleme çekili tüm kurulum için 4,8 ton yazıyor. Kaynaklar farklı ölçümleri kullandığı için aradaki 100-200 kg fark olağandır.
| Kaynak | Ağırlık | Ölçüm koşulu |
|---|---|---|
| FAS, Vikipedi, Army Guide | 4.660 kg | Savaş ağırlığı |
| weaponsystems.net | 4.775 kg / 4.875 kg | Mevzide / yürüyüş düzeninde |
| Rusça derleme (VK) | 4,8 ton | Tam çekili kurulum |
Boyutlarda FAS ve Vikipedi 8,5 m uzunluk, 2,054 m genişlik ve 2,37 m yükseklik veriyor; weaponsystems.net yürüyüş düzeni için 8,6 m, 2,05 m ve 2,46 m yazıyor. Mermi ağırlığı ayrı bir konudur: zırh delici mermi 2,82 kg, patlayıcı mermi 2,85 kg olarak kayıtlı. Bir Rusça kaynak parçalayıcı mermi için 6,6 kg yazıyor; bu değer diğer kaynaklarla uyuşmuyor ve neyi ölçtüğü belirsiz olduğu için kullanılmadı.
Fark edilmesi gereken bir nokta, çift namlulu S-68 kulesinin ve onu taşıyan ZSU-57-2'nin ağırlığının (28,1 ton civarı) bu rakamlarla karıştırılmamasıdır; o araç bu sözlükteki ZSU-57-2 yazısında anlatılıyor.
S-60 Neleri Vurabilir?
S-60, alçak irtifada uçan uçak ve helikopterleri, hafif zırhlı araçları, açık arazideki piyadeyi ve hafif yapıları, ayrıca deniz sürümüyle yüzey hedeflerini vurmak için kullanıldı. Bugün insansız hava araçlarına karşı da denendi. Hedef türü, mermi tipine ve nişan sistemine göre değişir.
Hava hedeflerinde silahın "tatlı noktası" alçak irtifadır. Army Guide, Çin sürümünün 350 m/sn'den yavaş uçan sabit kanatlı uçak ve helikopterlere karşı tasarlandığını yazıyor; HistoryNet ise Vietnam'da Kamboçya ve Güney Vietnam'daki S-60'ların ağırlıklı olarak helikopterlere karşı kullanıldığını belirtiyor.
Aynı makalede, ABD Donanması'nın A-1E Skyraider uçaklarının S-60 isabetlerinden sağ çıktığına dair raporlar anılıyor.
Yer hedeflerinde zırh delici mermi önem kazanır. Vikipedi'deki Jane's değerlerine göre 1.000 metrede 96 mm zırh delinebiliyor; Defence24 silahı hafif zırhlı hedeflere ve deniz hedeflerine karşı da uygun buluyor; GlobalSecurity'nin derlediği bir Ukrayna kaynaklı değerlendirme ise zırh delici merminin bazı tankların yan ve arka zırhını delebileceğini öne sürüyor. Tank için verilen bu bilgi bir analist yorumudur, bağımsız test verisi sunulmuyor. Patlayıcı mermi ise piyade, siper ve hafif yapılar için kullanılıyor.
S-60 Kullanıldığı Yerler

S-60 en çok kara birliklerinin uçaksavar alaylarında, hava üslerinde ve gemilerde kullanıldı. Sovyet düzeninde motorlu tüfek ve tank tümenlerindeki alaylar onu kritik varlıkları korumak için taşırdı; ülke içi hava savunma birimlerinde ve havalimanı çevrelerinde de yer aldı. Deniz sürümleri mayın tarama gemilerinde ve muhriplerde görev yaptı.
FAS, 1980'lere gelindiğinde topun çoğu Sovyet tümeninde SA-6 ve SA-8 gibi füzelerle değiştirildiğini, yine de bölge savunma birimlerinde ve hava alanlarının çevresinde bulunabileceğini yazıyor. Militarnyi ise Sovyetler'de hizmetteki son birimin Afganistan Savaşı sırasında Kunduz havalimanını koruyan 990. Uçaksavar Topçu Alayı olduğunu öne sürüyor; bu bilgi tek kaynaktan geliyor.
Irak'ta topun 36'lık taburlar hâlinde tümen karargâhlarını ve topçu birliklerini koruduğu anlatılıyor. Deniz tarafında Vikipedi, ZIF-31'in Proje 264 mayın tarama gemilerinde (T58 sınıfı) ve Proje 310 (Don sınıfı) destek gemilerinde 1958'de hizmete girdiğini yazıyor; Vikipedi'ye göre Endonezya donanması AK-725 sürümünü Parchim sınıfı korvetlerinde, AU-220M'yi hücumbotlarında kullanıyor. Polonya'da ise deniz değil kara sürümü olan S-60MB, Donanma'nın kıyı birimlerinin ve deniz hava üslerinin korunmasında görev yapıyor.
Son yıllarda yeni bir "kullanım yeri" doğdu: kamyon kasası. Üst kundak, doğaçlama bir bağlantıyla bir kamyonun kasasına yerleştiriliyor; böylece topun mevzi değiştirmesi hızlanıyor. Bu uygulama 2014'ten beri Donbas'ta, 2022'den sonra da iki tarafça yaygın kullanılıyor (GlobalSecurity aktarımı ve Rusça derleme).
S-60 Ne Tip Mühimmat Atıyor?

S-60, 57×348 mm SR çapında bütün (tek parça) fişek atar. Ana tipler yüksek patlayıcılı izli parçalayıcı mermi ve zırh delici izli mermidir; ikisi de 1.000 m/sn hızla çıkar. Çin aynı ölçüde fişek üretiyor. Antitank topları için üretilen 57 mm fişekle değiştirilemez; kovanların ölçüsü farklıdır.
| Mühimmat | Tür | Mermi ağırlığı | Patlayıcı yükü | Not |
|---|---|---|---|---|
| UOR-281 / UOR-281U | Yüksek patlayıcılı, izli (HE-T) | 2.850 g | 154 g (Jane's 168 g yazıyor) | Çarpma fünyeli; burun fünyesinde kendini imha |
| UBR-281 / UBR-281U | Zırh delici, izli (APCBC-HE-T) | 2.820 g | 13 g | Gecikmeli taban fünyesi; 1.000 m'de 96 mm, 500 m'de 106 mm zırh |
| 3UO6 | Yüksek patlayıcılı, yakınlık fünyeli | Bilinmiyor | 154 g | AR-51 fünyesi, RPK-1 sistemiyle; tek kaynak |
| Type 59 AP-T, HE-T; Type 76 HE-T | Çin yapımı | Bilinmiyor | Bilinmiyor | Sovyet fişeklerine benzer olduğu varsayılıyor |
| MK-281; UBR-281U-IN, UOR-281U-IN | Eğitim | - | - | Kör fişek ve fünyesiz, inert dolgulu mermiler |
Defence24, Varşova Paktı döneminde tek top için bir "mühimmat birimi"nin 200 mermiden oluştuğunu (190 patlayıcı, 10 zırh delici) ve her topa 9 birim düştüğünü yazıyor; yani bir top için 1.800 mermilik bir stok öngörülüyordu. Vikipedi, Rusya'da 30 ve 57 mm'lik otomatik toplar için hava patlamalı mühimmat geliştirildiğini yazıyor (Newsweek, 2018; TASS). Bunun S-60'a uygulanıp uygulanmadığı ve hizmete girip girmediği doğrulanamadı. Mermiler dörderli şarjörlerle yüklenir.
S-60 Kaç Km'lik Alanı Korur?
Hiçbir kaynak, S-60'ın korunan alanını km² olarak vermiyor. Elde yalnızca menzil değerleri var: radarla 6 km, optik nişanla 4 km etkili menzil. Korunan alan topun sayısına, arazi şekline, hedef irtifasına ve batarya düzenine bağlıdır; bu nedenle tek bir sayı yanıltıcı olur.
Kuramsal bir örnek vermek mümkün: 6 km'lik eğik menzil ve 1.500 m'lik hedef irtifası varsayılırsa yatay erişim yaklaşık 5,8 km çıkar; bu yarıçapla yaklaşık 106 km²'lik bir daire elde edilir. Optik nişanla 4 km'lik eğik menzil için aynı irtifada yarıçap yaklaşık 3,7 km, alan yaklaşık 43 km²'dir.
Bunlar yalnızca verilen menzil değerlerinden yapılmış geometrik hesaplardır; gerçek koruma alanı arazi, görüş ve radar ufku nedeniyle çok daha küçüktür ve hiçbir kaynakta yer almaz.
Askerî düzende koruma, tek bir topun çemberi değil, bataryanın bir varlığın çevresine kurulmasıyla sağlanır. Vietnam'da bir hedefi bir ila dört S-60 bataryası koruyordu ve çoğu hedef başka topların da koruması altındaydı (HistoryNet). Uçaksavar topları genel olarak noktasal koruma yapar; geniş alan savunması ancak füze sistemleriyle ve radar ağıyla mümkündür.
S-60 Kurulumu Nasıl Olur?

S-60 bir kamyonla çekilir, mevzide dört ayağı yere indirilerek düzlenir, tekerlekler kaldırılır ve top ateşe hazır hâle getirilir. Bir batarya genellikle altı topun yanında bir hesaplayıcı ve bir radar kasasından oluşur. Bu anlatım genel bir yapı tarifidir; kaynaklarda mevzilenme süresi bulunamadı.
FAS'a göre dört tekerlekli kundak ayaklar üzerinde düzlenebiliyor ve sabit bir atış tabanı oluşuyor; tekerlekler ateş konumunda kalkıyor, ancak top gerekirse yürüyüş düzeninden de atış yapabiliyor. Standart çekici Ural-375'tir. weaponsystems.net, yürüyüş hızını yolda 60 km/sa, çakıllı zeminde 35 km/sa, arazide 15 km/sa olarak veriyor; FAS ise Ural-375 için yolda 75 km/sa ve yaklaşık 750 km'lik seyir menzili yazıyor. Değerler farklı araçlara ve koşullara ait olduğu için doğrudan karşılaştırılamaz.
Bataryanın düzeni de kaynaklarda tanımlı: altı top, bir ateş kontrol radarı ve bir hesaplayıcı; alay düzeyinde dört batarya (24 top). Polonya'nın modernize ettiği düzende ise bir WD-95 Blenda komuta aracı, dört S-60MB topu, bir Rega-4 komuta aracı ve 6-8 Grom omuzdan atılan füze rampası bulunuyor. Mevzi seçimi ve konuşlandırma taktikleri bu yazının kapsamı dışında bırakıldı.
S-60 Nasıl Çalışır?
S-60, her atışta ortaya çıkan geri tepme enerjisini bir sonraki fişeği beslemek için kullanan otomatik bir toptur. Yükleyici dörtlü şarjörü besleme tablasına yerleştirir; mekanizma fişeği namluya sürer, ateşler ve boş kovanı atar. Hedef verisi topun üzerindeki optik nişangâhtan ya da radarlı hesaplayıcıdan gelir.
Bir Rusça derleme mekanizmayı kısa namlu geri gidişli, pistonlu sürgü tipinde tanımlıyor; geri tepme ve ileri dönüş hidrolik ve yaylı tamponlarla yönetiliyor. Namlu havayla soğutuyor, ısınınca zorlamalı soğutma seti devreye giriyor. Mekanizma elle şarjör doldurulmasını gerektirdiği için sürekli atış hızı teorik hızın altında kalıyor.
Nişan alma üç kipte yapılabiliyor: otomatik kipte top, atış hesaplayıcının (PUAZO) verisine göre kendiliğinden yönleniyor; yarı otomatik kipte nişancı topun üzerindeki nişangâhı kullanıyor; manuel kipte ise bir gösterge izleniyor (VK derlemesi). Çin'in Type 59 sürümünde ayrıca elektrikli bir tetik düzeni bulunuyor; Army Guide'a göre bu düzen birden fazla topun tek bir uzaktan kumandayla aynı anda ateş etmesini sağlıyor.
S-60 ile ZSU-57-2 Arasındaki İlişki Nedir?
ZSU-57-2, S-60'ın çift namlulu sürümünün (S-68), T-54 gövdeli paletli bir aracın üstü açık kulesine yerleştirilmesiyle ortaya çıktı. Aynı 57 mm top ve aynı fişek kullanılıyor. Aradaki ana fark, aracın tank kolonlarına eşlik edebilmesi ve radar yönlendirmesi taşımamasıdır. Aracın kendi ayrıntıları bu sözlükteki ZSU-57-2 yazısında bulunuyor.
FAS, ZSU-57-2'nin radar kontrolü hariç S-60 ile aynı özelliklere sahip olduğunu yazıyor. Arama özetinden alınan bir Rusça kaynak, Grabin'in bürosunda S-68 üzerinde 1947 baharında çalışmaya başlandığını belirtiyor. Aracın hizmete giriş yılı kaynaklarda 1955 (Vikipedi) ile 1957 (FAS, HistoryNet) arasında değişiyor.
İlişkinin başka kolları da var. Çin, ZSU-57-2'den türeyen aracı Type 69 şasisi üzerinde Type 80 adıyla yaptı (Army Guide). Mayıs 2023'te sosyal medyada, kulesi sökülmüş bir T-55'in üzerine tek bir S-60'ın yerleştirildiği melez bir araç dolaştı ve Vikipedi bu aracın Luhansk'taki birimlerce dronlara ve piyade desteğine karşı kullanıldığını yazıyor.
Tek top taşıyan MT-LB üzerindeki sürüm 2020 Dağlık Karabağ Savaşı'nda görüldü ve Rus ordusu bu sürümü Ukrayna'da kullanmaya başladı (Vikipedi).
S-60 Hangi Ateş Kontrol Sistemleriyle Çalışır?

S-60 topun üzerindeki optik nişangâhla tek başına ateş edebilir; asıl performans için topun dışındaki bir atış hesaplayıcıya ve radara bağlanır. FAS'a göre bu ikili ilk dönemde PUAZO-5 ve SON-4, sonraki yıllarda PUAZO-6/60 ve SON-9 ya da SON-9A idi. Vietnam'da bataryalar "Flap Wheel" radarıyla anılıyor.
Vikipedi'nin anlatımı biraz farklı: atış hesaplayıcı Almanya'nın Kommandogerät 40 cihazından türetilen PUAZO-5A, mesafe ölçer D-49, radarlar ise 10 cm dalga boylu Grom-2'dir ve bütününe SON-9 adı verilir. Sonraki dönemde hesaplayıcının yerini M. M. Kositskin'in tasarladığı RPK-1 Vaza aldı. Hesaplayıcı ve radar Ural-375 kamyonlarıyla taşınıyordu. İki anlatım aynı sistemin farklı dönemlerini ya da adlandırmalarını yansıtıyor olabilir.
Ülkelere göre farklı donanımlar da kullanıldı. Çin sürümü, topun üzerindeki E-18 nişangâhı ve topun dışında Type 6 hesaplayıcı ile Miao-9 arama radarını kullanıyor (Army Guide). Polonya'da Waza radarı ve elle nişan, modernizasyon sırasında PIT-RADWAR'ın Blenda sistemiyle değişti; Blenda komuta aracı televizyon ve termal kamera, lazer mesafe ölçer ve dost-düşman tanıma cihazı taşıyor (Defence24).
Endonezya'da bazı toplar, Rapier füzesinin Blindfire radarı ya da AN/UPS-3 ile yeniden donatıldı (Vikipedi). Vietnam'ın VPK-57 paketi ise AESA tipi X bandı radar ve elektro-optik modül içeriyor; bu bilgi üretici ve haber açıklamasıdır, bağımsız performans testi yoktur.
Tarihî bir not: HistoryNet'e göre Vietnam'da ABD'nin ALQ-71, ALQ-72 ve sonraki ALQ-134 karıştırma sistemleri radarlı ateş kontrolünün etkinliğini düşürdü ve Vietnamlılar zamanla görsel ateş kontrolüne daha çok dayandı. Bu bilgi tarihî bir deneyim olarak aktarılıyor; güncel bir sistem hakkında yöntem içermiyor.
S-60 ile AZP-57 Adı Arasındaki İlişki Nedir?
AZP-57, 57 mm'lik topun adı; S-60 ise bu topla birlikte anılan sistemin tasarım endeksi olarak açıklanıyor. AZP, Rusça "avtomatiçeskaya zenitnaya puşka" yani "otomatik uçaksavar topu" kısaltmasıdır. Batı kaynakları ikisini birleştirip "57 mm AZP S-60" yazıyor ve kaynaklar adların sınırı konusunda tam uyumlu değil.
Militarnyi'deki bir blog yazarı, S-60'ın topun değil, kompleksin adı olduğunu, 57 mm'lik topun adının ise AZP-57 olduğunu vurguluyor. Vikipedi ise ana maddeyi "AZP S-60" başlığıyla veriyor ve kısaltmayı "otomatik uçaksavar topu S-60" diye açıklıyor. Metinlerde ikisinin birbirinin yerine kullanıldığı çok görülür.
Ad karışıklığının başka örnekleri de var. Polonya'da modernize edilen sürüm S-60MB, Macaristan'da lisanslı üretilen model SZ-60 (weaponsystems.net), Çin'deki kopya Type 59 ya da PG-59'dur; deniz sürümleri ZIF-31, AK-725 gibi adlar taşır. İkiz kule S-68 adıyla geçer. İkinci Dünya Savaşı döneminin 57 mm'lik ZiS-2 tanksavar topu ise farklı bir silahtır ve fişekleri S-60 ile değiştirilemez. "S-60" aramasında karşılaşılan otomobil modelinin bu topla bir ilgisi yoktur.
S-60'ı Kim Üretti?
S-60'ın tasarımı Vasiliy Grabin'in başında bulunduğu TsAKB bürosuna, Sovyet seri üretimi bir Rusça kaynağa göre Krasnoyarsk'taki 4 numaralı fabrikaya aittir. Lisansla Polonya'da ZM Tarnów, Macaristan'da DIMÁVAG ve Çin'de NORINCO'nun Type 59'u üretildi. Modernizasyonları ise Polonya, Vietnam ve Rusya'daki kuruluşlar yaptı.
Tasarım ve Sovyet üretimi
Tasarım, 37 mm'lik M1939 toplarının yerini alacak bir 57 mm uçaksavar topu için açılan yarışmanın galibi olarak Grabin'in bürosundan çıktı; üç model sunulmuştu. Büro sonradan NII-58 adını aldı. Seri üretimin Krasnoyarsk'ta yapıldığı bilgisi tek bir Rusça derlemeden geliyor; başka bir kaynak bunu ne teyit ediyor ne de yalanlıyor.
Lisanslı üretim
Polonya'da ZM Tarnów 1958-1964 arasında 680 top üretti ve toplar Kara Kuvvetleri, hava savunma birlikleri ve Donanma'ya dağıtıldı (Defence24). Macaristan'da DIMÁVAG, Çin'de NORINCO lisanslı üretimi sürdürdü. Çin'in Type 59'u ihracatta da çok yer aldı; Army Guide kopyanın birçok üçüncü dünya ülkesine satıldığını yazıyor.
Yükseltme ve türevler
Polonya'da topların S-60MB seviyesine getirilmesi 1999-2008 arasında Grudziądz'daki 1. Bölge Silah Atölyeleri'nde yapıldı, Blenda ateş kontrolünü PIT-RADWAR ve diğer firmalar geliştirdi (Defence24 ve arama özeti). Vikipedi'ye göre güncellenmiş bir sürüm olan BM-57 ve onu kullanan AU-220M Baykal uzaktan kumandalı kule de var; Endonezya iki hücumbotunda bu kuleyi kullanıyor (Vikipedi). Vietnam'da Viettel'in VPK-57 paketi, topa AESA radarı, elektro-optik sensör ve elektrikli sürücüler ekliyor.
S-60 Hangi Çatışmalarda Kullanıldı?
S-60, Vietnam Savaşı'ndan Altı Gün Savaşı'na, Yom Kippur Savaşı'ndan Irak ve Suriye'ye, Ukrayna savaşına kadar çok sayıda çatışmada kullanıldı. Silahın bu savaşlardaki başarısını ölçen bağımsız bir düşürme listesi yok; aşağıdaki bilgiler çoğunlukla "kullanıldı" düzeyindedir. Bazı kullanım bilgileri yalnızca tek kaynağa dayanıyor ve tabloda ayrıca işaretlendi.
| Çatışma | Dönem | Bilinen kullanım | Not |
|---|---|---|---|
| Vietnam Savaşı | 1960'lar-1970'ler | Kuzey Vietnam'ın alçak irtifa savunmasının çekirdeği; 460-1.500 m arasında en etkili | HistoryNet: Vietnamlılar Sovyetler ve Çin'den 1.000'den fazla S-60 aldı; ortalama bir isabet için yaklaşık 8.500 mermi harcandı |
| Altı Gün Savaşı, Yom Kippur Savaşı | 1967, 1973 | Silahın bu savaşlarda kullanıldığı yazılıyor | Düşürme sayısı güvenilir kaynakta bulunamadı |
| Bajaur harekâtı | 1958'den sonra | Afganistan ordusunun 1958'de aldığı 24 top kullanıldı | Vikipedi; harekâtın yılı kaynakta verilmiyor |
| Sovyet-Afgan Savaşı | 1979-1989 | Listelenen çatışmalar arasında; Kunduz örneği tek kaynak | Militarnyi |
| İran-Irak, Körfez ve Irak savaşları | 1980-2003 | 36 toplu taburlarla karargâh ve topçu savunması | Vikipedi |
| Rus-Gürcü Savaşı | 2008 | Gori yakınında Rus uçaklarına ateş | Hiçbir uçak düşürülmedi, bazıları hasar aldı |
| Suriye iç savaşı | 2011 sonrası | Hem ordu hem muhalifler tarafından, çoğunlukla yer hedeflerine | Vikipedi |
| Hawija olayı | 16 Mart 2016 | IŞİD'in kamyona monteli S-60 ile Irak Hava Kuvvetleri Cessna 208 uçağını düşürdüğü iddiası | İddia; bağımsız doğrulama bu yazıda yok |
| İkinci Dağlık Karabağ Savaşı | 2020 | MT-LB üzerindeki sürüm kullanıldı | Bakü'deki Askerî Ganimet Parkı'nda sergilenen örnek |
| Ukrayna savaşı | 2022 sonrası | İki tarafça kapalı mevziden topçu desteği ve dron karşıtı kullanım | Ayrıntı dron bölümünde |
Vikipedi'nin çatışma listesinde ayrıca Laos, Kamboçya, Lübnan, Bosna, Somali ve Yemen iç savaşları da geçiyor; bu savaşlardaki kullanım için ayrıntı verilmiyor. Vietnam için HistoryNet, Kuzey Vietnam'daki 8.000'den fazla uçaksavar silahının (12,7 mm'den 57 mm'ye) ABD Hava Kuvvetleri'nin savaş kayıplarının %77'sinden fazlasına, Donanma'nınkilerin %52'sine yol açtığını yazıyor; bu rakam yalnızca S-60'a değil, bütün hafif uçaksavar silahlarına aittir.
S-60'ın Dünyadaki Benzer Silahları Nelerdir?
S-60'ın en yakın benzerleri aynı sınıftaki orta kalibreli uçaksavar otomatik toplarıdır: Bofors 57 mm ve 40 mm, Oerlikon 35 mm, Sovyet ZU-23-2 ve ZSU-23-4. Hiçbirinin görevi ya da dönemi birebir aynı değildir; aşağıdaki tablo yalnızca kaynaklarda yer alan değerleri yan yana koyuyor.
| Silah | Çap | Bilinen değerler | Not |
|---|---|---|---|
| S-60 (SSCB) | 57 mm | 4-6 km etkili, 105-120 mermi/dk | Bu yazının konusu |
| Bofors 57 mm (İsveç) | 57 mm | 57×438 mm fişek, S-60'tan uzun | Vikipedi, balistiğini S-60'a yakın buluyor |
| Bofors 40 mm L/70 (İsveç) | 40 mm | Yaklaşık 4 km etkili, 240-330 mermi/dk | Bofors 40 mm yazısı |
| Sovyet 37 mm M1939 | 37 mm | Yaklaşık 3 km etkili, sürekli 80 mermi/dk, 5 fişeklik şarjör | HistoryNet; S-60'ın yerini aldığı top |
| ZU-23-2 (SSCB) | 23 mm | En çok 2.500 m (Defence24) | İkiz namlulu, yaygın |
| ZSU-23-4 Shilka (SSCB) | 23 mm | Dört namlu, namlu başına 850-1.000 mermi/dk, 1965 hizmet | Radarlı, paletli |
Bofors 57 mm ve 40 mm
Vikipedi, S-60'ın balistiğinin daha uzun 57×438 mm'lik Bofors fişeğine benzediğini, ancak İkinci Dünya Savaşı döneminin Sovyet 57 mm tanksavar toplarından biraz zayıf olduğunu yazıyor. Bofors 40 mm'nin ayrıntıları bu sözlükteki ayrı yazıda ve yukarıdaki karşılaştırma bölümünde bulunuyor.
Oerlikon 35 mm ve Polonya'nın 35 mm yolu
Defence24'e göre Polonya, S-60'ın yerine programlanabilir hava patlamalı mühimmat atan ve lisansla üretilen KDA topuna dayalı 35 mm'lik sistemleri düşünüyor; deniz sürümleri Kormoran II sınıfı gemilerde bulunuyor, kara sürümü ise prototip aşamasını geçemedi. Türk Kara Kuvvetleri envanterinde 35 mm'lik çift topun yerli sürümü GDF-003B olarak listeleniyor (IISS 2023'e atıf yapan ikincil bir liste).
ZU-23-2 ve ZSU-23-4
Her iki silah da S-60'tan daha küçük çaplı ve daha hızlı atışlı Sovyet toplarıdır. ZU-23-2 iki namlulu, çekili ve yaygındır; ZSU-23-4 Shilka ise paletli, radarlı ve 1965'te hizmete giren bir araçtır; ZSU-57-2'nin yerini 1970'lerin başında aldı. Ayrıntıları bu sözlükteki ZU-23-2 ve ZSU-23-4 yazılarında bulunuyor.
M51 Skysweeper
Vikipedi'nin "ayrıca bakınız" bölümü, ABD Ordusu'nda benzer bir rolü üstlenen M51 Skysweeper'ı anıyor. Bu yazıda o silahın ayrıntıları incelenmedi; yalnızca S-60 ile aynı dönemin benzer bir Batı çözümü olarak anıldığı için burada geçiyor.