S-300, Sovyetler Birliği'nde 1960'ların sonunda tasarımına başlanan, 1970'lerin sonundan itibaren askerî envantere giren uzun menzilli ve tekerlekli yer-hava füze sistemleri ailesidir. NATO ilk sürümlerine SA-10 Grumble adını verdi. Aile bugün üç ayrı kola ayrılır: ülke hava savunma birliklerinin S-300P'si, kara ordusunun S-300V'si ve gemi tipi S-300F. Dört kıtada kullanıcısı vardır ve Kıbrıs, İran ile Ukrayna olayları nedeniyle Türkçe gündemde sık anılır.
Bu sayfadaki bilgiler 17 Kasım 2026'ya kadar yayımlanmış kaynaklara dayanır. Sistemin Sovyet dönemi belgeleri kamuya açık olmadığından birçok rakam araştırma kuruluşlarının derlemelerinden gelir; kaynaklar ayrıştığında bu açıkça yazılır. Savaş ve kriz dönemine ait anlatımlar kimin söylediğiyle ve tarihiyle verilir, doğrulanmamış iddialar iddia olarak işaretlenir.

Veri notu: S-300'ün üreticinin yayımladığı tek ve bütünlüklü bir resmî teknik föy bulunamadı. Menzil, ağırlık ve füze sayısı gibi değerler CSIS Missile Threat, Air Power Australia (Carlo Kopp), ihracat kataloglarını aktaran savunma basını ve ansiklopedik derlemelerden toplanmıştır. Her tabloda değerin hangi tür kaynaktan geldiği belirtilir.
S-300 Nedir?
S-300, uçakları, seyir füzelerini ve bazı sürümlerde balistik füzeleri uzak mesafeden vurmak için tasarlanmış Sovyet kökenli hava savunma ailesidir. Tek bir füze değil, radarları, komuta araçlarını, fırlatıcıları ve füzeleri birbirine bağlayan bir ağdır. Üç alt kolu vardır: S-300P, S-300V ve gemi uyarlaması S-300F.
İsimler sık karışır. Sovyet endeksi "S-300" ortak şemsiyedir; ardına eklenen harfler hangi kola ve hangi kuşağa ait olduğunu gösterir. P harfi ülke hava savunma birliklerinin (PVO) sistemini, V harfi kara ordusunun cephe hava savunmasını, F harfi ise donanma uyarlamasını belirtir. PMU, PMU1 ve PMU2 ise P kolunun ihracata uygun sonraki kuşaklarıdır.
NATO raporlama adları da ikinci bir katman oluşturur. P kolu SA-10 Grumble adıyla, sonraki ihracat kuşakları SA-20 Gargoyle adıyla bilinir. V kolu için SA-12 Gladiator ve Giant adları kullanıldı; CSIS, modernize edilmiş V sürümlerini SA-23 olarak listeliyor. Bu sayfada Sovyet endeksleri esas alınır, NATO adları gerektiğinde parantez içinde anılır.
Füzeler fabrikada kapalı bir kanistere yerleştirilir ve ömrünün büyük bölümünü orada geçirir. Kopp'un aktardığına göre 48N6 füzesinin depolama ömrü on yıldır. Bu tasarım, füzenin bakımını kolaylaştırır ve fırlatıcıyı hızla yeniden doldurulabilir hale getirir.
S-300 Ne İşe Yarar?
S-300'ün görevi, bir şehri, üssü, sanayi bölgesini veya manevra halindeki orduyu hava saldırısından korumaktır. Hedef kümesi uçaklar, helikopterler ve seyir füzeleridir; PMU2 ile S-300V gibi sonraki sürümler taktik balistik füzelere karşı da kullanılabilir. Sistem katmanlı savunmanın uzun menzilli halkasını oluşturur.
P kolu bu rolü geniş alan savunması olarak üstlendi. CSIS'in anlatımına göre S-300P, 1960'lar ve 1970'lerde S-25 Berkut ile S-75 Dvina'nın yerine geçmek üzere geliştirildi ve yalnızca hava hedeflerine karşı kullanıldı. Yani amaç, sabit bir hat boyunca nokta savunma değil, hareketli bir bataryayla bölgesel koruma sunmaktı.
V kolu ise sahadaki orduyu hedef alan saldırılara karşı kurgulandı. CSIS, S-300V'nin S-300P'den türediğini, ancak balistik füze savunma yeteneği eklediğini yazıyor. Bu kol cephe hattına yakın çalışır; daha ağır ve daha hızlı füzeler taşır.
Savaş koşullarında rol zaman zaman bozuldu. Birleşik Krallık Savunma Bakanlığı'nın 2022'de yaptığı değerlendirmeye göre Rusya, S-300 füzelerini Ukrayna'da yer hedeflerine karşı kullandı. Bu kullanım sistemin tasarım amacı değildir; isabet oranının düşük olabileceği ve sivil zarar riskinin yüksek olduğu da aynı değerlendirmede yazıyor. Ayrıntısı "S-300 Ukrayna Savaşında Kullanıldı mı?" bölümünde.
S-300 Hangi Ülkenin?
S-300 Sovyetler Birliği'nin eseridir. P kolunun geliştirmesi 1967'de Almaz Merkezi Tasarım Bürosu'nda başladı, V kolunu ise Antey bürosu çıkardı. Bugün her iki kol da Rusya'daki Almaz-Antey çatısı altında anılır ve sistemin hak sahibi ülke Rusya'dır; Sovyet sonrası devletler ise eski envanteri devraldı.
Füzelerin tasarımcıları da ayrıdır. Ansiklopedik kayıtlara göre 5V55 ve 48N6 gibi P kolu füzelerini Fakel bürosu, 9M82 ile 9M83'ü Novator bürosu geliştirdi. Böylece S-300 tek bir fabrikanın ürünü değil, farklı Sovyet bürolarının ortak çalışmasının sonucudur.
1991'de Sovyetler dağılınca envanter ardıl devletlere bölündü. Ukrayna, Belarus ve Kazakistan Sovyet dönemi bataryalarını devraldı; Rusya ise ailenin yeniden modernizasyonunu sürdürdü. CSIS'e göre Rusya'da S-300P artık üretilmiyor, ihracat siparişleri yenilenmiş bataryalarla karşılanıyor.
Ailenin etkisi sınırların dışına da taştı. Çin'in HQ-9'u, Kuzey Kore'nin KN-06'sı ve İran'ın Bavar-373'ü basında S-300'e benzetilir. Bunların bir bölümü lisanslı üretim, bir bölümü esinlenme ya da yerli geliştirme iddiasıdır; gerçek akrabalık derecesi açık kaynakta çoğunlukla doğrulanamaz ve ilgili ülkelerin açıklamalarına dayanır.
S-300 Özellikleri Nelerdir?
S-300 ailesinde en kısa menzilli P füzesi yaklaşık 47 km, S-300PMU2'nin füzesi 195-200 km, V kolunun ihracat füzesi ise 200 km'ye kadar ulaşır. Hedefin irtifası kuramsal olarak 10 metre ile 27 km arasında bildirilir. Füze, sürüme göre 130-150 kg'lık parçacıklı bir başlık taşır.
Aşağıdaki tablo ailenin ortak özelliklerini özetler. Her kuşakta rakamlar değiştiği için en geniş aralıklar verilmiş, fark olan yerler notlarda belirtilmiştir.
| Özellik | Bildirilen değer | Dayanak ve not |
|---|---|---|
| Sistem sınıfı | Mobil, uzun menzilli yer-hava füze sistemi | CSIS |
| P kolu menzil (hava hedefi) | 25-150 km (48N6 ile); 195-200 km (48N6E2 ile) | CSIS; 195/200 km farkı Kopp ile savunma basını arasında |
| V kolu menzil | 6-100 km; ihracat füzesiyle 200 km'ye kadar | CSIS; Antey-2500 için 200 km üretici/katalog değeri |
| İrtifa | 10 m-27 km | Katalog değeri (Army Recognition); bağımsız ölçüm yok |
| Hedef hızı sınırı | 4.300 km/sa (5V55) ile 10.000 km/sa (48N6) | CSIS |
| Harp başlığı | 133-143 kg (P); 150 kg (V); 48N6E2 için 180 kg yazılıyor | CSIS ve Kopp; 48N6E2 değeri başka yerde 145 kg |
| Aynı anda hedef | Bir angajman radarı başına 6 hedef, 12 füze | Katalog; başka yayınlarda daha yüksek sistem değerleri var |
| Fırlatıcı başına füze | 4 (P kolu); 2 veya 4 (V kolu) | Ansiklopedik derleme |
| Hazır bekleyiş ve konuşlanma süresi | Açık kaynakta bağımsız veri yok | Üretici açıklamaları sınırlı |
| Toplam sistem ağırlığı | Açıklanmadı | Yalnızca füze ağırlıkları biliniyor |
Aynı sistem için farklı kaynakların farklı sayı yazması, ailenin 20'den fazla füze çeşidi taşımasından kaynaklanır. CSIS, S-300P ömrü boyunca 20'den fazla füze varyantının kullanıldığını belirtiyor. Bu nedenle "S-300'ün menzili" ifadesi tek rakama indirgenemez; hangi alt sürüm ve hangi füze sorusu her zaman önce gelir.
S-300'ün Avantajları Nelerdir?
S-300'ün başlıca güçlü yanları geniş menzili, tekerlekli ve yer değiştirebilir yapısı, kanisterde hazır duran füzeleri ve çok sayıda ülkede bulunan bakım altyapısıdır. Ayrıca aynı batarya farklı füze tipleriyle çalışabildiği için menzil ile maliyet dengesi bataryanın içinde ayarlanabilir. Üreticinin iddiaları bağımsız doğrulanmamıştır.
Hareketlilik ilk avantajdır. Sistemin araçları tekerlekli veya römorklu şasiye oturur; bu sayede bir batarya mevzi değiştirebilir. Sabit konumdaki önceki kuşak sistemlerle karşılaştırıldığında, tek bir noktaya yönelik hazırlıklı bir saldırıya karşı daha az kırılgandır. Yer değiştirme süreleri için bağımsız bir ölçüm bulunmadığından bu avantaj üretici anlatımına dayanır.
İkinci avantaj, geniş kullanıcı tabanıdır. CSIS'in kullanıcı listesinde on altı ülke, S-300V için ayrıca Mısır yer alıyor. Bu, parça tedariki, eğitim ve ikinci el pazar açısından bir ağ yarattı. Ancak aynı yaygınlık, eski kuşak bataryaların bakım düzeyinde ülkeden ülkeye çok farklı olması anlamına da gelir.
Üreticinin iddiaları da avantaj listesinde yer alır. Army Recognition'ın katalog verisine göre PMU2'nin uçaklara karşı vurma olasılığı 0,80-0,93, Tomahawk sınıfı seyir füzelerine karşı 0,80-0,98 aralığında. Bunlar katalog değerleridir; gerçek savaşta bağımsız olarak ölçülmüş bir karşılığı yoktur.
S-300'ün Dezavantajları Nelerdir?
S-300'ün sınırları, kuşağına bağlı olarak menzil ve elektronik mimari yaşı, alçak irtifa kapsamasının yardımcı radarlara bağımlı olması, bakım ve füze tedarikinin Rusya'ya dayanması ve tek başına savunma sağlayamamasıdır. Bunlar genel ve açık kaynaklı gözlemlerdir; operasyonel ayrıntı içermez ve sistemi aşmaya yönelik bilgi vermez.
Yaş birinci sorundur. P kolunun ilk bataryaları 1970'lerin sonunda tasarlandı; CSIS, S-300P'nin 2016'da üretimden çıktığını ve ihracat siparişlerinin yenilenmiş bataryalarla karşılandığını yazıyor. Kullanıcı ülkelerin elindeki bazı bataryaların bakım düzeyi belirsizdir; Örneğin Bulgaristan için 2024 itibarıyla hizmette yalnızca sekiz fırlatıcı bildiriliyor (ansiklopedik derleme).
İkinci sınır kapsama biçimiyle ilgilidir. Uzun menzilli bir radarın yere yakın uçan hedefleri görmesi, yeryüzünün eğriliği ve arazi yüzünden zorlaşır. Bu yüzden S-300 bataryaları genellikle alçak irtifa radarlarıyla ve kısa menzilli sistemlerle birlikte konuşlandırılır. Tek başına bırakılan bir batarya tüm tehdit türlerine yanıt veremez.
Üçüncü sınır siyasi ve lojistiktir. Sistemin yeniden dolum füzeleri, yedek parçaları ve modernizasyonu Rus sanayisine bağlıdır. İran örneği bunun açık bir göstergesidir: 2007'de imzalanan sözleşme, Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'nin 1929 sayılı kararının ardından 2010'da durduruldu ve teslimat yıllar sonra gerçekleşti. Ayrıntısı İran bölümünde.
Son olarak maliyet vardır. Bir bataryanın edinim fiyatı resmî olarak açıklanmaz; basında geçen tutarlar fiyat bölümünde, sözleşme tutarı olmadıklarının altı çizilerek verilir.
S-300 Ne Zaman Üretildi?
S-300P'nin tasarımı 1967'de başladı ve ilk bataryalar 1978 civarında Sovyet hava savunma birliklerine girdi. V kolu 1983'ten, gemi tipi S-300F 1984'ten itibaren hizmete alındı. İhracata uygun PMU kuşakları 1990'larda, PMU2 ise 1997'de sahaya çıktı. Tarihlerin bir bölümü kaynaktan kaynağa bir iki yıl kayar.

Önemli tarihlerin çoğu ansiklopedik derlemeden gelir; tablodaki kimi yıllar kaynaktan kaynağa bir iki yıl kayar. Çelişen yerler notta gösterildi.
| Yıl | Gelişme | Dayanak ve not |
|---|---|---|
| 1967 | P kolunun geliştirmesi Almaz bürosunda başlar | CSIS |
| 1975 | S-300P üretimi başlar; denemeler 1978'de tamamlanır | Ansiklopedik derleme; CSIS hizmete girişi 1978 yazıyor |
| 1983 | S-300V'nin ilk unsurları mevcut sistemlere eklenir; tam entegrasyon 1988 | CSIS |
| 1984 | Gemi tipi S-300F (Fort) hizmette | Ansiklopedik derleme |
| 1985 | S-300PS ve PMU geliştirmesinin tamamlandığı yıl olarak geçer | Ansiklopedik derleme; başka kayıtlar PS için 1982 yazıyor |
| 1990 | S-300FM (Fort-M), Pyotr Velikiy kruvazöründe | Ansiklopedik derleme |
| 1993 | S-300PMU1; Çin'in ilk teslimatı | Ansiklopedik derleme |
| 1997 | S-300PMU2 Favorit hizmete tanıtılır | Ansiklopedik derleme; Kopp geliştirmeyi 1995-1997 olarak yazıyor |
| 2007 | S-400, S-300P mimarisinin devamı olarak Rus ordusuna girer | CSIS |
| 2014-2016 | V4 sürümü ve PMU2 yeni teslimatları gündeme gelir; S-300P üretimi sona erer | CSIS; V4 yılı kaynaklara göre değişiyor |
CSIS, 2000 yılında yaklaşık 1.900 S-300 fırlatıcısının sahada olduğunu, bu sayının 2017'ye gelirken yaklaşık 800 aktif fırlatıcıya indiğini yazıyor. Bu iniş, sistemin sahadan çekildiği anlamına gelmez; yaşlanan kuşakların emekliye ayrılması ve yenilerine geçilmesi anlamına gelir.
Türkiye'nin S-300'ü Var mı?
Hayır. Bulunabilen savunma basını dökümlerinin hiçbirinde Türkiye S-300 kullanıcısı olarak geçmiyor. Türk Silahlı Kuvvetleri'nin Rus yapımı uzun menzilli sistemi S-400'dür; bunun yanında Hawk, Siper ve Hisar sistemleri kullanılıyor. Resmî bir envanter belgesi yayımlanmadığı için bu bilgi dolaylı kanıtlara dayanır ve aşağıda gerekçesi verilir.
Savunma basınındaki özetler, Military Balance 2026 verisine dayanarak Türkiye'de S-400'ün (ABD ile yaşanan anlaşmazlık nedeniyle etkin olmayan), Siper Blok-1'in, MIM-23 Hawk atış birimlerinin ve kısa menzilli Hisar-A+ ile Hisar-O+ sistemlerinin bulunduğunu yazıyor. S-300 bu sıralamalarda yer almıyor. Hawk sayıları kaynaklara göre değişiyor: bir yayın 16 batarya, bir diğeri 2001 alımında sekiz atış birimi ve 175 füze yazıyor.
Türkiye ile S-300 arasındaki bağ envanterden değil, siyasetten geliyor. 1997'de Kıbrıs Rum Yönetimi'nin Rusya'dan S-300 almasına Ankara sert tepki gösterdi; sistem sonunda Girit'e gitti. Bu tarih "Kıbrıs'taki S-300 Krizi Nedir?" bölümünde anlatılıyor.
Türkiye'nin S-400 alımı, CAATSA yaptırımı ve yerli Siper sistemi ayrı bir konudur; ayrıntı S-400 sayfasında ele alınıyor. Burada yalnızca şu kadarı gerekli: ABD Dışişleri Bakanlığı, 14 Aralık 2020'de Savunma Sanayii Başkanlığı'na (SSB) CAATSA'nın 231. maddesi uyarınca yaptırım uyguladı ve gerekçe olarak Rosoboronexport ile yapılan S-400 işlemini gösterdi.
S-300 mü Daha İyi, S-400 mü?
İki sistem farklı kuşaklardır ve "daha iyi" demek ölçüte bağlıdır. S-400 daha yeni, üreticiye göre daha uzun menzilli ve daha çok hedefi aynı anda izleyebilen bir sistemdir; S-300 ise daha yaygın, daha eski ve çok sayıda ülkede mevcut olan ailedir. Kesin bir hüküm vermek doğru olmaz.
İlişkileri bir yarışmadan çok bir kuşak geçişidir. The Defence Post'un rehberi gibi yayınlar S-400'ü S-300 mimarisinin üzerine kurulu bir sistem olarak tanımlıyor; yani komuta aracı, radar ve fırlatıcı mantığı devralındı, menzil ve füze çeşidi büyütüldü. Bu yüzden iki sistem rakip değil, aynı soyun iki halkası sayılır.
| Ölçüt | S-300 ailesi | S-400 | Not |
|---|---|---|---|
| Hizmete giriş | 1978 (P kolu) - 1997 (PMU2) | 2007 | CSIS |
| En uzun füze menzili | 150-200 km; V4 için 400 km iddiası | 400 km (40N6) | İkisi de üretici beyanı; bağımsız doğrulama yok |
| Füze karması | 5V55, 48N6 ve 9M82/9M83 aileleri | 40N6, 48N6 ailesi, 9M96 füzeleri | S-400 eski füzeleri de kullanabiliyor |
| Aynı anda hedef (katalog) | 6 hedef ve 12 füze (PMU2, angajman radarı başına) | 36 hedef ve 72 füze | Farklı ölçüm ve sayım kuralları; doğrudan kıyaslanamaz |
| Balistik hedefe karşı | PMU2 ve S-300V'de bildirilir | Yaklaşık 60 km | CSIS, S-400 sayfası |
| Yaygınlık | On altı civarı ülke (CSIS listesi) | Çok daha az sayıda ülke | Ayrıntı ülke bölümlerinde |
S-400'ün avantajı, yakın, orta ve uzak hedefler için aynı bataryada farklı füzeleri bir arada kullanabilmesidir. S-300'ün avantajı, elde bulunan miktarı ve yaşlı olsa bile birçok ordunun hava savunma düzeninin omurgasını oluşturmasıdır. Hangi sistemin "daha iyi" olduğu sorusu yerine, hangi görev için hangisinin yetip yetmediği daha anlamlıdır.
Bir de maliyet vardır. Resmî birim fiyat açıklanmadığı için iki sistemin fiyat karşılaştırması yapılamaz. Siyasi bedel de ayrıdır: S-400 alımı Türkiye için CAATSA yaptırımına yol açtı, S-300 bu açıdan farklı bir geçmişe sahiptir.
S-300 Modern Uçakları Vurabilir mi?
S-300, 1980'ler ve 1990'ların dördüncü kuşak uçaklarına karşı tasarlandı. Açık kaynakta, Batı yapımı bir beşinci kuşak uçağın S-300 tarafından düşürüldüğünü gösteren doğrulanmış bir olay bulunmuyor. Sistemin gerçek savaşta modern uçaklara karşı başarısı bağımsız olarak kanıtlanmış değildir; mevcut haberler çoğunlukla taraflı beyanlara dayanır.
Üç olay sık anılır ve her birinde kanıt düzeyi farklıdır. Suriye'de 13 Mayıs 2022'de İsrail'in Channel 13 kanalı bir S-300 bataryasının İsrail uçaklarına füze attığını bildirdi; haberlere göre radar hedefe kilitlenemedi ve atış ciddi bir tehdit oluşturmadı. İsrail Savunma Bakanı Benny Gantz olayı Temmuz 2022'de doğrulayıp "tek seferlik" dedi; bataryayı kimin işlettiği kaynaklarda net değildir.
İkinci olay İran'dır. Nisan 2024'te Isfahan çevresinde bir S-300 bataryasının angajman radarı hasar gördü; uydu görüntülerini yorumlayan NBC ve Janes bunu bildirdi. Radarın "hasar gördüğü" mü yoksa "yok edildiği" mi tartışması sürdü. Ekim 2024'te ise isimsiz yetkililere dayanan haberler İsrail'in kalan S-300 bataryalarını vurduğunu yazdı; bağımsız bir teyit bulunamadı.
2026 savaşında da iddialar iki yönlüdür. İsrail ordusu 7 Nisan 2026'da bir S-300PMU2 bataryasının imhasına ait görüntü yayımladı (Army Recognition aktarımı); İran ise ABD uçaklarını düşürdüğünü söyledi. ABD Merkez Komutanlığı (CENTCOM) bir F-35'in düşürüldüğü iddiasını reddetti, OSINT analistleri enkazı F-15E olarak yorumladı ve İran, düşürmeyi adı belirtilmeyen "yeni bir hava savunma sistemine" bağladı. Yani bu iddialar S-300'e atfedilmiş değildir.
Genel çerçeve şöyledir: S-300, elektronik karıştırmaya dirençli ve çok hedefi izleyebilen bir sistem olarak tasarlandı; ancak düşük gözlenebilirlikli uçaklara karşı etkinliğiyle ilgili veri açık kaynakta yoktur. Bu nedenle kesin bir evet ya da hayır yazmak spekülasyon olur.
S-300 Kaç Parçadan Oluşur?
Bir S-300P taburu tek araçtan değil beş ana unsurdan oluşur: komuta noktası, gözetleme radarı, angajman radarı, fırlatıcı araçlar ve yeniden yükleme ile destek araçları. V kolunda ise komuta, iki ayrı radar ve hem fırlatan hem radar taşıyan araçlar bulunur. Her kuşakta birimlerin adı ve sayısı değişir.

| Bileşen | Görevi | Örnek adlandırma | Dayanak |
|---|---|---|---|
| Komuta ve kontrol noktası | Hedef paylaşımı, füze tahsisi | 83M6E2 (PMU2); 9S457-1 (V kolu) | Ansiklopedik derleme, Kopp |
| Gözetleme radarı | Geniş alan hedef tespiti | 64N6 "Big Bird", 36D6 "Tin Shield", 96L6E; V kolunda 9S15 | Ansiklopedik derleme |
| Alçak irtifa radarı | Yere yakın hedefleri tamamlayıcı tespit | 76N6 "Clam Shell" | Ansiklopedik derleme |
| Angajman (atış kontrol) radarı | Seçilen hedefi izleme, füzeyi yönlendirme | 30N6 "Flap Lid" / "Tomb Stone"; V kolunda 9S32-1 | Ansiklopedik derleme, Kopp |
| Fırlatıcı | Kanisterde füze taşıma ve atış | 5P85SE / 5P85TE (4 füze); V kolunda 9A83 (4), 9A82 (2) | Ansiklopedik derleme, CSIS |
| Yeniden yükleme aracı | Boşalan kanisterleri yenileme | 5T58-2 (4 kanister taşır); V kolunda 9A84, 9A85 | Kopp, ansiklopedik derleme |
| Direk sistemleri (isteğe bağlı) | Radar yüksekliğini artırma | 40V6M / 40V6MD | Kopp |
Bataryalar tek bir noktada toplanmak zorunda değildir. Kopp'un belirttiğine göre PMU2'nin bileşenleri 15Ya6ME telsiz rölesiyle 90 km'ye kadar mesafelerde birbirine bağlanabilir. Bu yapı, bir radarın birden fazla fırlatıcı birimine hizmet etmesini sağlar.
Adlandırmalar kaynaktan kaynağa değişir; aynı radar hem Rus endeksiyle (30N6) hem NATO adıyla (Flap Lid) anılır. Kopp çalışmasında PMU2'nin angajman radarı için Tomb Stone adı geçerken, eski derlemeler Flap Lid yazar. Bu ikilik farklı iki radardan değil, aynı radar ailesinin kuşaklarından kaynaklanır.
S-300 Fiyatı Nedir?
Resmî bir S-300 birim fiyatı açıklanmadı. Sözleşme tutarları genellikle kamuya duyurulmuyor; elde edilebilen rakamlar basın haberlerine dayanır, birbirini tutmaz ve çoğu zaman teyit edilmemiştir. Aşağıdaki tutarlar bu nedenle resmî sözleşme değil, haber değeridir ve birim fiyat hesabı yapılmamıştır. Hiçbiri resmî doğrulama taşımaz.
| Ülke ve yıl | Haberde geçen tutar ve kapsam | Kaynak türü ve durum |
|---|---|---|
| İran, 2007 | Yaklaşık 800 milyon dolar, beş tabur | Basın; sözleşme 2010'da durduruldu |
| İran, 2015-2016 | Yaklaşık 1 milyar dolar, dört tabur (S-300PMU2) | Moscow Times, "reports" ifadesiyle; resmî teyit yok |
| Vietnam, 2003 civarı | 250-300 milyon dolar, iki taburluk S-300PMU1 | Basın; ilk teslimat Ağustos 2005'te bildirildi |
| Azerbaycan, 2009-2010 | 300 milyon dolar (Vedomosti haberi) | Rosoboronexport Temmuz 2010'da haberi yalanladı |
| Mısır, 2014-2015 | 500 milyon ile 1 milyar dolar arası | İki ayrı haber; Federal Askerî-Teknik İşbirliği Servisi Kasım 2014'te sözleşme olmadığını söyledi |
Tablodaki durum şu: aynı ülke için iki farklı rakam, aynı rakam için bir yalanlama bulunuyor. Bu nedenle hiçbir tutar sözleşme değeri olarak okunmamalıdır. Mısır örneği de gösterir ki "satın aldı" haberi sözleşmenin imzalandığı anlamına gelmez; kaynaklarda teslimatın varlığına dair başka bilgiler de bulunsa da resmî bir sözleşme tutarı açıklanmadı.
Fiyat bataryanın kuşağına, kaç füze ve radar içerdiğine, eğitim ve yedek parça paketine göre çok değişir. Yenilenmiş eski sistemlerle sıfır üretim modern sürümler aynı kategoride değerlendirilemez. Kıbrıs için imzalanan sözleşmenin tutarı açık kaynakta güvenilir biçimde bulunamadı ve bu sayfaya alınmadı.
S-300 Kaç Yılında Üretildi?
S-300P'nin üretimi ansiklopedik kayıtlara göre 1975'te başladı ve CSIS, 2016 itibarıyla artık üretilmediğini bildiriyor. S-300V'nin 9M83 füzesi 1986'da üretime girdi. Toplam kaç adet üretildiği açıklanmadı; elimizde yalnızca sahadaki fırlatıcı sayısına dair tahminler ve ihracat haberleri var; bunlar aşağıda ayrı ayrı verilir.
CSIS'in tahminine göre 2000 yılında yaklaşık 1.900 S-300 fırlatıcısı sahadaydı; bu sayı 2017'ye gelindiğinde yaklaşık 800 aktif fırlatıcıya düştü. Ansiklopedik bir kayıt, Rusya'nın 2010 civarında P kolunda yaklaşık 1.900, V kolunda 200 fırlatıcısı olduğunu yazıyor. İki sayı tam olarak örtüşmez; farklı yıl ve ölçüt kullanıyorlar.
Üretim bitince eski kuşaklar sahadan çekilmedi, yenilendi. CSIS'e göre ihracat siparişleri yenilenmiş bataryalarla karşılanıyor. Rusya'nın 2015'te Belarus'a dört, Kazakistan'a beş ikinci el taburu devrettiği de aynı kaynakta yer alıyor. Bu, sistemin aynı gövdelerin farklı ülkelerde ikinci hayat bulduğu bir yaşam döngüsüne sahip olduğunu gösterir.
Modern sürümler ise ayrı üretim hattıdır. S-300VM (Antey-2500) ihracat için üretildi; ansiklopedik kayda göre Venezuela'ya Mayıs 2012'de iki tabur teslim edildi. S-300V4 Rus ordusu için geliştirildi ve ihracat adı Antey-4000'dir. Bu sürümlerin üretim adedine dair kamuya açık veri yok.
S-300 Menzili Ne Kadar?
S-300'ün menzili kuşağa göre 47 km ile yaklaşık 200 km arasında değişir; P kolunun en yaygın füzesi 48N6 için CSIS 150 km, PMU2'nin 48N6E2'si için kaynaklar 195-200 km yazar. S-300V4 için 400 km iddia edilir; bu rakam bağımsız olarak doğrulanmış değildir.
| Kuşak | Füze | Bildirilen menzil | Not |
|---|---|---|---|
| S-300PT | 5V55K | 47 km | CSIS |
| S-300PS | 5V55R | 75 km | CSIS; bazı kaynaklar 75-90 km yazar |
| S-300PMU1 / PM | 48N6 | 150 km | CSIS |
| S-300PMU2 | 48N6E2 | 195-200 km | Kopp 200 km; katalog 195 km |
| S-300V | 9M83 / 9M82 | 75 km / 100 km | CSIS |
| S-300VM | 9M83ME ve benzeri | 200 km'ye kadar | İhracat değeri; üretici beyanı |
| S-300V4 | 9M82MD | 350-400 km | Ansiklopedik derleme; bağımsız doğrulama yok |
Maksimum rakam her zaman gerçek koruma mesafesi anlamına gelmez. Sistemin en yakın ve en uzak hedefi vardır: CSIS, S-300P için 25 km alt sınır, S-300V için 6 km alt sınır yazıyor. Balistik hedefler için ise çok daha kısa bir alan söz konusudur; CSIS V kolunda balistik savunma menzilini yaklaşık 40 km olarak veriyor.
Hedefin türü, irtifası ve hızı da menzili belirler. Bir bombardıman uçağına karşı kullanılabilen mesafe, hızla alçaktan yaklaşan bir seyir füzesine karşı çok daha kısadır. Menzil sorusu bu yüzden "hangi hedefe karşı" diye tamamlanmalıdır.
S-300 Bataryasında Kaç Füze Var?
Bir S-300P bataryasında en çok on iki fırlatıcı bulunur ve her fırlatıcı dört füze taşıdığı için bir bataryada hazır en çok 48 füze atılabilir. Tabur, alay ve batarya terimleri ülkelere göre farklı kullanıldığından, hangi birimin sayıldığı her zaman kontrol edilmelidir.
Kopp, PMU2'de bir ateş biriminin on iki fırlatıcıyı denetleyebildiğini, bir komuta noktasının ise altı ateş birimine kadar bağlanabildiğini yazıyor. Yani ayrı ayrı birimlerin birleşik toplamı çok daha yüksek olabilir. Slovakya'nın 2022'de Ukrayna'ya verdiği S-300 bataryası için ansiklopedik kayıt 48 adet 5V55R füzesi yazıyor.
V kolunda dağılım farklıdır. Bir taburda en çok altı fırlatıcı-radar aracı (TELAR) bulunur; 9A83 aracı dört 9M83 füzesi, 9A82 aracı iki 9M82 füzesi taşır. Ek olarak yükleme araçları iki füze getirir. Dolayısıyla V kolu bataryasında hazır füze sayısı P kolundan farklı hesaplanır.
Belirli ülkelere ait toplamlar çoğunlukla tek kaynaklıdır. Ansiklopedik derlemeye göre Girit'teki Yunan sistemi sekiz ateş birimi, 32 fırlatıcı ve 175 füzeden oluşuyor; Rusya'nın Suriye'ye devrettiği üç PM taburu için TASS'a atfen taburu başına sekiz fırlatıcı ve 100'den fazla füze bildirildi. Bu rakamlar resmî değildir ve yalnızca birer haber aktarımı olarak okunmalıdır.
S-300 Hangi Ülkelerde Var?
S-300 ailesinin kullanıcıları arasında Rusya, Ukrayna, Belarus, Kazakistan, Ermenistan, Azerbaycan, Çin, Vietnam, İran, Cezayir, Bulgaristan ve Yunanistan sayılır. Mısır ve Venezuela S-300V kolunu kullanıyor olabilir. Slovakya'nın bataryası 2022'de Ukrayna'ya devredildi; Suriye'deki sistemin durumu belirsizdir ve kaynaklar farklı yazıyor. Tablo ve notlar ayrıntıyı gösterir.
| Ülke | Bildirilen sürüm | Durum ve not |
|---|---|---|
| Rusya | Tüm kollar (P, V, F) | Ana kullanıcı; 2000'de yaklaşık 1.900, 2017'de yaklaşık 800 aktif fırlatıcı (CSIS) |
| Ukrayna | S-300P ailesi ve S-300V1 | Savaş öncesi yaklaşık 100 batarya (ansiklopedik) ya da 300 fırlatıcı (başka bir analiz); kaynaklar farklı |
| Belarus | S-300PS | Rusya'dan devir; 2015'te dört ikinci el tabur (CSIS) |
| Kazakistan | S-300PS | 2015'te beş tabur devri (CSIS) |
| Ermenistan | S-300PS | Oryx kaydına göre 2020'de çatışma bölgesinde; sayı net değil |
| Azerbaycan | S-300PMU2 (iki tabur bildirildi) | Basın haberi; Rosoboronexport tutarı yalanlamıştı |
| Çin | PMU, PMU1, PMU2 | 1993'te ilk teslimat; ayrıca HQ-9 ailesini geliştirdi |
| Vietnam | S-300PMU1 | İki taburluk sözleşme; Ağustos 2005'ten itibaren teslimat |
| İran | S-300PMU2 | 2016'da dört tabur teslim edildi; 2024-2026 olaylarında iddialar var |
| Suriye | S-300PM (TASS) | Ekim 2018 teslimatı; durumu belirsiz |
| Cezayir | S-300PMU2 | Kaynaklarda kullanıcı olarak geçer; adet tek derlemede |
| Mısır | S-300VM (Antey-2500) | Bir kaynak 2014'te sipariş ve 2017'ye kadar teslimat yazıyor; başka kaynak sözleşme olmadığını belirtiyor |
| Venezuela | S-300VM | Mayıs 2012'de iki tabur (ansiklopedik) |
| Bulgaristan | S-300PS | 2024 itibarıyla sekiz fırlatıcı (ansiklopedik) |
| Yunanistan | S-300PMU1 | Girit'te; Kıbrıs krizinin sonucu |
| Slovakya | S-300PMU | Nisan 2022'de Ukrayna'ya devredildi (eski kullanıcı) |
Rusya ve Sovyet sonrası ülkeler
Ukrayna'nın elindeki miktar kaynaklara göre değişiyor: bir ansiklopedik derleme savaş öncesinde yaklaşık 100 batarya yazarken başka bir analiz yaklaşık 300 fırlatıcıdan söz ediyor. Rusya'nın kayıpları ve yenilemeleri nedeniyle güncel rakamlar belirsizdir. Belarus ve Kazakistan'ın elindeki sistemler ise büyük oranda Rusya'dan aktarılan ikinci el bataryalardır.
Orta Doğu ve Kuzey Afrika
İran'ın S-300PMU2 alımı bölgenin en çok siyasi ağırlık taşıyan örneğidir ve ayrı bölümde ele alınır. Mısır'ın durumu kaynaklara göre ikiye ayrılır: ansiklopedik bir kayıt 2014 siparişini ve 2017 sonuna kadar teslimatı yazarken, Rus askerî-teknik işbirliği servisi Kasım 2014'te böyle bir sözleşme olmadığını söylemişti. Cezayir için de ancak tek derlemede adet var.
Asya, Latin Amerika ve Avrupa
Çin ailenin ilk büyük ihracat müşterisidir ve sistemi kendi HQ-9 ailesine kaynak yapmıştır. Vietnam iki taburluk PMU1 aldı. Venezuela S-300VM kullanıyor. Avrupa'da Bulgaristan eski bir P kolu sistemini sürdürüyor, Yunanistan Girit'te PMU1 bulunduruyor, Slovakya ise elindekini 2022'de Ukrayna'ya devretti. CSIS'in listesinde Hindistan da yer alır; bu kayda başka güvenilir kaynakta rastlanmadığı için tabloya alınmadı.
S-300 Maksimum Hızı Ne Kadar?
S-300 füzelerinin azami hızı sürüme göre Mach 5 ile Mach 8 arasında değişir. P kolu füzeleri için ansiklopedik derleme 1.900-2.000 m/s yazar; bu değer saatte 7.000 km'nin biraz üzeridir. S-300V'nin 9M82'si için 2.600 m/s bildirilir. Üretici belgesi olmadığından bu değerler yaklaşıktır.
Hız ifadesinde sık yapılan karışıklık, füzenin hızı ile vurabileceği hedefin hızının birbirine karıştırılmasıdır. CSIS, 5V55 füzelerinin 4.300 km/sa'e kadar, 48N6'nın ise 10.000 km/sa'e kadar hızla uçan hedeflere karşı etkili olabileceğini yazıyor. Bunlar hedefin sınır hızıdır, füzenin kendi hızı değildir.
Kopp, 48N6E2'nin hızını Mach 7'nin altında olarak veriyor. Ansiklopedik derlemede S-300V4'ün 9M82MD füzesi için iki ayrı değer görülür: Mach 7,5'te 400 km ya da Mach 9'da 350 km. İkisi birlikte, hızla menzil arasındaki bir takas ilişkisine işaret ediyor, ancak üretici belgesiyle doğrulanmamıştır.
Mach değeri sabit bir rakam değildir; ses hızı irtifayla azalır ve aynı m/s değeri yüksekte daha büyük bir Mach sayısı verir. Bu yüzden Mach yerine m/s ya da km/sa kullanan kaynaklar daha tutarlıdır.
S-300 Ağırlığı Ne Kadar?
S-300'ün toplam ağırlığı için tek bir değer yoktur; sistem birbirinden bağımsız araçlardan oluşur ve araç ağırlıkları açıklanmamıştır. Bilinen, füze ağırlıklarıdır: 5V55K yaklaşık 1.480 kg, 5V55R yaklaşık 1.665 kg, 48N6 yaklaşık 1.800 kg; V kolunda 9M83 yaklaşık 2.290 kg, 9M82 yaklaşık 4.685 kg.
| Füze | Yaklaşık ağırlık | Uzunluk | Harp başlığı | Not |
|---|---|---|---|---|
| 5V55K | 1.480 kg | 7,25 m | 130 kg | Ansiklopedik derleme |
| 5V55R | 1.665 kg | 7,25 m | 130 kg | Ansiklopedik derleme |
| 48N6 | 1.799 kg | 7,5 m | 143 kg | Ansiklopedik derleme; CSIS uzunluğu 7,50 m yazıyor |
| 48N6E2 | Yaklaşık 1.800 kg ve üzeri | 7,5 m | 145-180 kg | Kopp, 48N6'ya göre 35 kg artış yazıyor |
| 9M83 | 2.290 kg | 7,9 m | 150 kg | Ansiklopedik derleme |
| 9M82 | 4.685 kg | 9,9 m | 150 kg | Ansiklopedik derleme; CSIS uzunluğu 10 m yazıyor |
Ağırlık farkı tasarım farkını da gösterir. P kolunun füzeleri aynı çap ailesinde kalırken V kolunun ağır füzesi çok daha kalın ve uzun bir gövdeye sahiptir. Bu da fırlatıcı başına sığan füze sayısını azaltır: V kolunda bir araç yalnızca iki ağır füze taşır.
Fırlatıcı ve radar araçlarının ağırlıkları şasiye bağlıdır; MAZ-7910 sekiz tekerlekli şasi gibi taşıyıcılar kullanıldığı biliniyor ancak toplam yüklü ağırlık açık kaynakta bütünlüklü biçimde yer almıyor.
S-300 Neleri Vurabilir?
S-300, savaş uçaklarını, bombardıman uçaklarını, helikopterleri ve seyir füzelerini vurmak üzere tasarlandı; PMU2 ile S-300V ise taktik balistik füzelere karşı da kullanılabilir. Bu, tasarım amacının tanımıdır. Hangi hedefe karşı ne kadar başarılı olduğu çoğunlukla bağımsız olarak ölçülmüş değildir; aşağıda her hedef türü için dayanak belirtilir.
Uçak sınıfında kapsam geniştir: yüksekten uçan stratejik bombardıman uçakları, savaş uçakları ve komuta-kontrol uçakları. V kolunun en uzun menzilli sürümü S-300V4 için ansiklopedik kayıt, uzak mesafedeki erken uyarı uçaklarının (AWACS) öncelikli hedef olarak düşünüldüğünü yazıyor.
Seyir füzeleri için katalogların iddiası daha da iddialıdır. Army Recognition'ın katalog verisi PMU2'nin Tomahawk sınıfı bir seyir füzesini vurma olasılığını 0,80-0,98 olarak yazıyor. Bu rakam, katalogun kendi ifadesidir ve saha verisi içermez. Seyir füzeleri alçak uçtuğu için sistemin alçak irtifa radarlarına bağımlılığı da bu konuda belirleyicidir.
Balistik füzelerde durum sürüme bağlıdır. Kopp'un aktardığına göre Almaz ve Fakel, 1995'te Kapustin Yar'da Scud hedeflerinin harp başlıklarının defalarca patlatıldığını açıkladı; bu üretici beyanıdır. CSIS ise S-300V'nin balistik savunma menzilini yaklaşık 40 km olarak veriyor. Her iki ifade de uzun menzilli balistik füzelere karşı kapsama anlamına gelmez.
İnsansız hava araçları sistemin tasarım hedefi değildir. Ermenistan 2020'de S-300 birimlerinin bazı Azerbaycan dronlarını düşürdüğünü, Azerbaycan ise bu sistemleri vurduğunu açıkladı; sonuç tarafların iddialarına dayanıyor. Ayrıntı "S-300 Kullanıldığı Yerler" bölümünde.
S-300 Kullanıldığı Yerler
S-300 Rusya'da Moskova çevresinden Kaliningrad'a, Kırım'a ve Suriye'deki Rus üslerine, ihracat müşterilerinde ise Çin, İran, Vietnam ve Yunanistan'ın Girit adasına kadar uzanan bir coğrafyada konuşlandırıldı. Sovyet dönemindeki ilk ağ, ansiklopedik kayda göre 1987'ye gelindiğinde 80'in üzerinde sistemle özellikle Moskova çevresine kurulmuştu.
2014'te Rusya, Kırım'ı ilhak etmesinin ardından yarımadaya S-300P birimleri yerleştirdi (CSIS). CSIS ayrıca Kaliningrad'da S-300V sistemlerinin S-400 ile yan yana bulunduğunu yazıyor. Ekim 2016'da S-300P ve S-300V'nin Suriye'deki Tartus deniz üssünde konuşlandırıldığı bildirildi.
Savaşta ya da çatışmada kullanıldığı başlıca yerler Ukrayna, Karabağ, Suriye ve İran'dır. Karabağ'da 2020 sonbaharında Ermenistan'ın S-300 birimleri Azerbaycan'ın insansız araç saldırılarının hedefi oldu. Azerbaycan Savunma Bakanlığı Eylül 2020'de bir sistemi imha ettiğini, Cumhurbaşkanı Aliyev ise sonradan en az altı S-300 sistemini yok ettiklerini söyledi. Oryx'in görsel kayıtları iki S-300PS bataryasının ve bazı fırlatıcı ve radarların bu çatışmada yok edildiğini gösteriyor; sayı konusunda taraflar anlaşmıyor.
Deniz kuvvetlerinde sistem gemi uyarlaması olarak kullanılır. Rusya'nın Kirov ve Slava sınıfı kruvazörleri S-300F veya S-300FM taşır; Çin de 2002'de iki Rif sistemi almıştır (ansiklopedik kayıt). Gemi uyarlamasının ayrıntısı "versiyonlar" bölümündedir.
S-300 Ne Tip Füze Atıyor?
S-300 katı yakıtlı, tek kademeli, kanisterden dikey olarak atılan yer-hava füzeleri kullanır. P kolu için 5V55 ve 48N6 aileleri, V kolu için 9M82 ve 9M83 füzeleri esastır. Hepsi parçacıklı yüksek patlayıcı başlık taşır ve yakınlık ile temas sigortalarıyla çalışır. Güdüm biçimi sürüme göre değişir.
CSIS, P kolunda kullanılan harp başlıklarının 133 kg (5V55) ve 143 kg (48N6) olduğunu, V kolunda ise 150 kg'lık parçacıklı başlıkların kullanıldığını yazıyor. V kolunun füzeleri için CSIS atalet güdümü ve yarı aktif radar yazıyor; güdümün ayrıntısı "Nasıl Çalışır?" bölümünde.
Kopp, 48N6 için tek kademeli katı yakıtlı motoru ve 12 saniyenin altındaki yanma süresini, 25 G'lik yük sınırını ve on yıllık depolama ömrünü veriyor. Yani uçuşun büyük bölümü motor yandıktan sonra, kazanılan hızla gerçekleşir.
Ayrıntılı füze listesi, her çeşidin kuşak, menzil ve rolü "S-300 Füzeleri Nelerdir?" bölümündedir.
S-300 Kaç Km'lik Alanı Korur?
Bir S-300 bataryasının koruduğu alan kuramsal olarak menzil yarıçaplı bir dairedir: 47 km'lik füzeyle yaklaşık 6.900 km², 150 km'lik füzeyle yaklaşık 70.700 km², 200 km'lik füzeyle yaklaşık 125.700 km². Gerçek koruma alanı bu değerlerin çok altındadır ve hedefin türüne, irtifasına ve arazi şartlarına bağlıdır.

Rakamlar yalnızca geometridir: pi çarpı yarıçapın karesi formülüyle hesaplanmış üst sınırlardır, üretici ya da kaynak değeri değildir. Daire, füzenin uçak sınıfı bir hedefe ulaşabildiği en uzak mesafeyi gösterir.
Alçaktan uçan hedefler için tablo farklıdır. Yeryüzünün eğriliği, hedefin yere yakın uçması hâlinde radar ufkunu kısaltır. Ansiklopedik kayıtlar, direk üzerindeki 76N6 alçak irtifa radarının 500 metrede uçan bir hedefi yaklaşık 90 km'den görebildiğini yazıyor. Aynı kayda göre uzun menzilli radarlar çok daha uzaktaki yüksek hedefleri izleyebiliyor. Yani alçak hedefler için korunan alan, yüksek hedeflere göre çok daha küçüktür.
Koruma tek bataryanın işi de değildir. Birden fazla batarya birbirini örtecek biçimde yerleştirildiğinde kapsama kesişir ve zayıf kalan sektörler tamamlanır. Bu düzenin ayrıntısı açık kaynakta yoktur ve burada da anlatılmaz.
S-300 Kurulumu Nasıl Olur?
S-300 kurulumu, araçların yolculuktan çıkıp bir mevziye girmesi, güç ve haberleşme bağlantılarının kurulması, radarların açılması ve komuta noktasının hedef verisi almasıyla tamamlanır. Hangi aracın nereye konacağı gibi ayrıntılar açık kaynakta yer almaz; burada yalnızca genel akış anlatılır, talimat verilmez ve hassas konum bilgisi içermez.

Sıra genel olarak şöyledir: komuta noktası ve radar araçları seçilen alana yerleşir; fırlatıcılar kablo ya da telsiz bağlantısıyla bu merkeze bağlanır; radarlar çalıştırılır ve hedef izleme başlar. Kopp'un anlatımına göre PMU2'nin parçaları telsiz rölesiyle 90 km'ye kadar mesafede bağlanabilir, yani her araç aynı alanda olmak zorunda değildir.
Süreler için bağımsız bir ölçüm yoktur. Army Recognition'ın kataloğu, mobil 96L6 radarının konuşlanma ve toplanma süresini beş dakika, yarı mobil ve direk monteli sürümler için 30-120 dakika olarak yazıyor. Fırlatıcıların atışa hazırlanma süresi ise yayımlanmış değildir. Bu değerler üretici kataloğu niteliğindedir.
Direk sistemleri (40V6M ve 40V6MD) radarın görüş yüksekliğini artırır. Bu, alçak hedeflerin tespit mesafesini büyütür, ancak kurulum süresini uzatır; bu yüzden hareketlilik ile görüş arasında bir tercih söz konusudur.
S-300 Nasıl Çalışır?
S-300 bir hedefi üç adımda vurur: gözetleme radarı hedefi bulur, angajman radarı seçilen hedefi izler ve füze hem yer radarının komutlarıyla hem de hedefi kendi alıcısıyla gözlemleyerek hedefe yönlendirilir. Bu çalışma biçimine füze üzerinden izleme (track-via-missile) denir ve P kolunun belirgin özelliğidir.

Komuta noktası önce gelen hedefleri sınıflandırır ve hangi bataryanın hangisiyle ilgileneceğini belirler. Seçilen hedef için angajman radarı daha ince bir izleme başlatır. Bu radar, Kopp'un anlatımıyla, yardımcı yutucu anten dizileriyle karıştırmaya karşı bir miktar korunmuştur; bu iddia üreticiye aittir ve kamuya açık bir sınama sonucu yoktur.
Füze kanisterden çıktıktan sonra güdümü iki kaynağı birleştirir: yerden gelen komutlar ve füzenin hedeften yansıyan radar sinyalini yere geri iletmesi. Füze üzerinden izlemede hesap yerde yapıldığı için füzedeki alıcının basit tutulabilmesi bu yöntemin bilinen özelliğidir. Ansiklopedik tabloya göre 5V55K komutla, 5V55R füze üzerinden izlemeyle güdülür. Kopp, 48N6E2'yi komut hattı ile füze üzerinden izlemenin birleşimi olarak tanımlıyor; Army Recognition ise aynı füzeyi aktif radar arayıcılı olarak yazıyor. İki kaynak çelişiyor.
Füze hedefe yaklaştığında yakınlık sigortası harp başlığını tetikler. Başlık, hedefin yakınında parçacıklarla etki eder; doğrudan çarpma zorunlu değildir. CSIS parçacıklı başlıkların yakınlık ve temas sigortası taşıdığını yazıyor.
S-300'ün PMU, PMU1, PMU2 ve V Versiyonları Nelerdir?
S-300 ailesinin başlıca sürümleri P kolunda PT, PS, PM, PMU, PMU1 ve PMU2; V kolunda S-300V, VM ve V4; deniz kolunda ise S-300F ve FM'dir. PMU harfleri ihracata uygun sürümlere, 1 ve 2 rakamları ise o sürümün sonraki geliştirmelerine işaret eder. Kuşak yıllarında kaynaklar bir iki yıl farklı yazar.
S-300PT
İlk operasyonel P sürümü, römork tipi 5P85-1 fırlatıcılara, 36D6 gözetleme radarına ve 5V55K füzesine dayanır. Güdüm komutla yapılır. Ansiklopedik kayıtlar bu sürümün yaygın kullanımını 1980'lere bağlar; bugün çoğu ülkede emekliye ayrılma aşamasındadır.
S-300PS ve S-300PM
PS, Rusya'ya göre 1985'te hizmete alındı (bazı kayıtlarda 1982). Fırlatıcıyı MAZ-7910 sekiz tekerlekli bir şasiye oturttu ve 5V55R füzesiyle füze üzerinden izlemeyi getirdi. Belarus, Ukrayna, Kazakistan, Ermenistan, Azerbaycan ve Bulgaristan gibi Sovyet mirasçılarında bu kuşak yaygındır. PM, Rusya'nın kendi kullanımı için geliştirilmiş sonraki kuşaktır.
S-300PMU ve PMU1
PMU, ihracata sunulan ilk kuşaktır. PMU1 ise 1993'te 48N6 füzesiyle gelen ve 150 km menzil getiren geliştirmedir. Çin, Vietnam, Yunanistan ve Slovakya bu kuşağı kullandı. Çin ilk teslimatı 1993'te aldı.
S-300PMU2 Favorit
1997'de tanıtılan Favorit, 48N6E2 füzesiyle 195-200 km menzile ulaşır ve balistik hedeflere karşı iyileştirilmiş bir tarama ve güdüm yazılımı taşır. 30N6E2 angajman radarı ve 64N6E2 gözetleme radarı yeni kuşaktır; mobil 96L6E radarı bataryaya bağımsızlık kazandırır. İran'a teslim edilen sürüm budur; Azerbaycan ve Cezayir de PMU2 kullanıcısı olarak anılır.
S-300V, VM ve V4
V kolu kara ordusu için tasarlandı ve ağır füzeleri, paletli araçları ve ayrı bir komuta mimarisiyle P kolundan ayrılır. Ansiklopedik kayda göre VM (Antey-2500) aynı anda 24 uçak ya da 16 balistik hedefi karşılayabilir; bu bir katalog değeridir. V4 ise 9M82MD füzesiyle 350-400 km menzil iddiasında bulunur ve ihracat adı Antey-4000'dir. Mısır ve Venezuela VM sürümünü kullanıyor olabilir; Mısır konusunda kaynaklar çelişkilidir.
S-300F ve S-300FM
Gemi uyarlaması Fort, ansiklopedik kayda göre 1984'te hizmete girdi; geliştirilmiş Fort-M 1990'da Pyotr Velikiy kruvazöründe yer aldı. Çin de 2002'de iki Rif sistemi satın aldı; ansiklopedik kayıtlara göre bunlar donanmasının gemilerinde kullanılıyor.

| Sürüm | Hizmete giriş | Başlıca füze | Başlıca kullanıcı |
|---|---|---|---|
| S-300PT | 1970'lerin sonu-1980'ler | 5V55K | Rusya ve Sovyet mirasçıları |
| S-300PS | 1985 (bazı kayıtlarda 1982) | 5V55R | Belarus, Ukrayna, Kazakistan, Bulgaristan |
| S-300PMU1 | 1993 | 48N6 | Çin, Vietnam, Yunanistan, Slovakya |
| S-300PMU2 | 1997 | 48N6E2 | İran, Azerbaycan, Cezayir |
| S-300V / VM | 1983 / sonrası | 9M83, 9M82 | Rusya, Mısır ve Venezuela (tartışmalı) |
| S-300V4 | 2010'lar | 9M82MD | Rusya (ihracat adı Antey-4000) |
| S-300F / FM | 1984 / 1990 | Gemiye uyarlanmış P kolu füzeleri | Rusya; Çin iki Rif sistemi |
S-300 Füzeleri Nelerdir?
S-300 füzeleri üç ana gruba ayrılır: P kolunun 5V55 ailesi (47-90 km), P kolunun 48N6 ailesi (150-200 km) ve V kolunun 9M83 ile 9M82 füzeleri (75-100 km; ihracat sürümlerinde 200 km'ye kadar). Her grup kendi içinde çok sayıda alt varyant barındırır ve kaynaklar adlandırmada çoğu zaman karışır.
5V55 ailesi
En eski gruptur. 5V55K komutla güdülen ilk örnektir ve 47 km menzil verilir. 5V55R füze üzerinden izleme getirdi ve 75 km'ye çıktı; bazı kayıtlar 75-90 km yazar. Ansiklopedik tabloda 5V55U adlı daha geç bir varyantın 150 km'ye ulaştığı yazılıyor. Slovakya'nın Ukrayna'ya verdiği bataryada 48 adet 5V55R bulunduğu bildirildi.
48N6 ailesi
48N6 150 km menzilli ana füzedir. PMU2'nin 48N6E2'si ise ağır bir başlık ve gözden geçirilmiş güdüm algoritmalarıyla 195-200 km'ye çıkar. Bu aile S-400'ün bataryalarında da kullanılabilir; 48N6DM gibi daha yeni türevleri için 250 km değeri yazılıyor, ancak bu sayfanın konusu dışındadır.
9M83 ve 9M82
V kolunun füzeleridir. 9M83 yaklaşık 75 km'de uçak, ayrıca balistik hedef için kullanılır; 9M82 daha uzun ve daha ağırdır, 100 km'de uçak hedefler. CSIS ihracat füzesi Antey-2500'ün 200 km'ye kadar menzil verdiğini yazıyor. 9M82MD ise V4'ün 350-400 km iddialı füzesidir ve bu değer bağımsız olarak doğrulanmamıştır.
| Füze | Kol | Rolü | Güdüm | Menzil bildirimi |
|---|---|---|---|---|
| 5V55K | P | Aşağı orta menzil, uçak | Komut | 47 km |
| 5V55R | P | Orta menzil, uçak ve seyir füzesi | Füze üzerinden izleme | 75 km (75-90 km) |
| 48N6 | P | Uzun menzil, uçak ve balistik hedef | Birleşik komut ve izleme | 150 km |
| 48N6E2 | P (PMU2) | Uzun menzil, balistik hedefe göre iyileştirilmiş | Kaynaklarda çelişkili | 195-200 km |
| 9M83 | V | Uçak ve balistik hedef | Yarı aktif radar ve komut | 75 km |
| 9M82 | V | Uzun menzil, balistik savunma | Yarı aktif radar ve komut | 100 km |
| 9M82MD | V4 | Çok uzak yüksek değerli hedef | Belirtilmemiş | 350-400 km (iddia) |
Kıbrıs'taki S-300 Krizi Nedir?
Kıbrıs Rum Yönetimi'nin 1997'de Rusya'dan S-300 füze sistemi satın alma kararı, Türkiye'nin sert tepkisini çekti ve iki yıla yakın süren bir siyasi krize yol açtı. Sistem sonunda Kıbrıs'a hiç konuşlandırılmadı; Aralık 1998'de Girit'e yönlendirilmesine karar verildi ve kriz bu kararla yatıştı.
Fikir, Cyprus Mail'in arşivine göre, Ulusal Muhafız komutanı ile dönemin Yunan savunma bakanı tarafından, bir hava üssü civarında hava savunması kurmak için öne çıkarılmıştı. Ocak 1997'nin başında Kıbrıs Dışişleri Bakanı Alekos Mihailidis alımı açıkladı; Cyprus Mail'e göre teslimat yaklaşık 18 ay sonrasına planlanmıştı. Kaç sistem alındığı resmî olarak hiç açıklanmadı; ansiklopedik kayıtlar iki S-300PMU1 sistemi olduğuna inanıldığını yazar ve bu bilgi tek kaynaklıdır.
Türkiye'nin tutumu açıktı. Arms Control Association'ın aktardığına göre Ankara, füzelerin Türk uçakları ve Türkiye anakarası için tehdit olduğunu söyledi ve konuşlandırmayı durdurmak için askerî güç de dahil her yolu kullanacağını bildirdi. Dönemin Türk Savunma Bakanı Turhan Tayan alımın bölgede barışı zayıflatacağını söylemişti (ansiklopedik kayıt). Kasım 1997'de Kuzey Kıbrıs'ta düzenlenen bir tatbikatta S-300 maketlerinin imha edildiği de aynı derlemede geçer; bu bilgi tek kaynaklıdır.
| Tarih | Gelişme | Dayanak |
|---|---|---|
| 5 Ocak 1997 | Kıbrıs Dışişleri Bakanı alımı duyurur; Türkiye'den ilk sert tepkiler gelir | Ansiklopedik derleme |
| 1997 boyunca | Türkiye askerî güç dahil her yolu kullanacağını bildirir; ABD alımı "hata" olarak niteler | Arms Control Association |
| 1997 | Kıbrıs, uçuş yasağı karşılığı iptal önerir; Türkiye reddeder | Cyprus Mail, ansiklopedik derleme |
| 1997-1999 | ABD, Richard Holbrooke'u özel temsilci atar; Almanya, krizin AB üyeliğini olumsuz etkileyebileceği uyarısını yapar | Cyprus Mail, Arms Control Association |
| 29 Aralık 1998 | Cumhurbaşkanı Klerides füzelerin Kıbrıs'a getirilmeyeceğini açıklar | Arms Control Association |
| Ocak 1999 başı | EDEK, savunma bakanı dahil hükümetten çekilir | Arms Control Association |
| 1999 | Sistemler Girit'e yerleşir; Yunanistan Kıbrıs'a on iki obüs verir | Ansiklopedik derleme; yerleşme tarihi başka kayıtlarda 1998-1999 |
| 13 Aralık 2013 | Girit'teki sistem ilk kez test edilir | Ansiklopedik derleme, The Aviationist atfıyla |
ABD, alımı hata olarak niteledi ve Türkiye'nin tehditlerini de kınadı. Avrupa Birliği ve Almanya, askerî gerginliğin Kıbrıs'ın üyelik sürecini tehlikeye atabileceğini söyledi. Atina başta alımı destekledi; ardından hükümet düzeyinde, füzelerin Girit'e götürülmesi fikri belirdi.
Girit çözümü Türkiye'yi memnun etmedi. Irish Times'ın aktardığına göre Türk Dışişleri Bakanı Girit seçeneğini kabul edilemez bulduğunu söyledi; ansiklopedik kayıt Türkiye'nin bunu füzelerin kendi güneybatı kıyılarına ve hava sahasına yöneltilmesi çabası olarak gördüğünü yazıyor. Aynı derlemeye göre Kıbrıs'a bunun karşılığında kısa menzilli sistemler verildi ve 2007'de sistem Yunanistan'a devredilerek Kıbrıs'ın yeni Tor-M1 sistemleri alması sağlandı; bu ayrıntılar tek kaynaklıdır.
S-300 İran ve Orta Doğu İçin Neden Önemli?
S-300, Orta Doğu'da hava üstünlüğü hesaplarını etkileyen bir sistem olarak görüldüğü için önemlidir. İran'ın 2007'de sipariş edip 2016'da teslim aldığı S-300PMU2, bölgesel güç dengesinin sembolü hâline geldi. Ancak sistemin gerçek savaş performansına dair bağımsız kanıt yoktur; İran, Suriye ve Mısır örneklerinde bilgiler çoğunlukla taraflı kaynaklardan gelir.
| Tarih | Gelişme | Kaynak notu |
|---|---|---|
| 2007 | Beş taburluk S-300 sözleşmesi, haberlere göre yaklaşık 800 milyon dolar | Basın; resmî teyit yok |
| 22 Eylül 2010 | Medvedev, BM Güvenlik Konseyi'nin 1929 sayılı kararı üzerine teslimatı yasaklar | Kaynaklar tarihi Eylül ya da Ekim 2010 yazıyor |
| 13 Nisan 2015 | Putin yasağı kaldırır | Birden çok haber ajansı |
| Kasım 2015 | Yeni sözleşme yürürlüğe girer; PMU2 için dört tabur | Rostec başkanı Çemezov, TASS |
| Nisan 2016 | İran Dışişleri Bakanlığı ilk teslimatı duyurur; füzeler Temmuz 2016'da gelir | İran-Times, Tasnim |
| 13 Ekim 2016 | Interfax teslimatın tamamlandığını bildirir | Moscow Times aktarımı |
| 22 Ağustos 2019 | İran Bavar-373'ü tanıtır | Washington Institute |
İran teslimatının hikâyesi bir kez daha siyasi bağımlılığı gösterir. Moskova Güvenlik Konseyi kararına uyarak 2010'da sözleşmeyi askıya aldı, 2015'te yasağı kaldırdı. Teslimat 2016'da dört tabur olarak tamamlandı.
İran'ın yerli sistemi Bavar-373 çoğu zaman "S-300 muadili" olarak anılır. Ağustos 2019'daki tanıtımda İran kaynakları menzili 200 km (IRNA) ya da 300 km'ye kadar (Press TV) yazdı ve sistemi Rus S-300'den üstün saydı. Bu değerler İran resmî kaynaklarının iddiasıdır; bağımsız doğrulama yoktur.
2024-2026 olayları için kaynaklar tutarsızdır. Nisan 2024'te bir S-300 bataryasının angajman radarının hasar gördüğü uydu görüntüleriyle bildirildi (NBC, Janes). Ekim 2024'te isimsiz yetkililere dayanan haberler İran'ın kalan S-300 sistemlerinin de vurulduğunu yazdı. İran, Temmuz 2025'te İsrail ile savaşta hasar gören hava savunma sistemlerinin onarıldığını ya da yenilendiğini söyledi.
28 Şubat 2026'da ABD ve İsrail İran'a geniş çaplı hava saldırıları başlattı; hava savunma sistemleri de ilk hedefler arasındaydı (birden çok haber zaman çizelgesi). İsrail ordusu 2 Mart'ta 200'den fazla İran hava savunma sistemini etkisiz hale getirdiğini söyledi; bir S-300PMU2 bataryasının imhasına ait görüntü 7 Nisan 2026'da yayımlandı. Bunlar İsrail ordusunun beyanıdır. 19FortyFive'ın Eylül 2026 tarihli bir analizi ise İran sistemlerinin tamamen silinmediğini savundu. Nisan 2026 başında bir ateşkes ilan edildi (7 veya 8 Nisan; kaynaklar farklı); sonraki aylarda çatışmalar yeniden alevlendi.
Suriye ayrı bir örnektir. Savunma Bakanı Şoygu 2 Ekim 2018'de S-300 teslimatının tamamlandığını söyledi; bu açıklama, 17 Eylül 2018'de bir Rus keşif uçağının Suriye hava savunma ateşiyle düşmesinden yaklaşık iki hafta sonra geldi. TWZ bunu "sembolik bir kabiliyet" olarak niteledi. Teslimatın 2013'te İsrail'in talebi üzerine askıya alındığı bir haberde yazılı. Sistemin kullanımı tartışmalıdır: Mayıs 2022 olayı yukarıda anlatılmıştır.
S-300 Ukrayna Savaşında Kullanıldı mı?
Evet, her iki tarafça da kullanıldı. Ukrayna Sovyet mirası S-300 bataryalarıyla uçaklara ve füzelere karşı, Rusya ise hem hava savunma hem de yer hedeflerine karşı ikincil saldırı rolünde kullandı. Her iki tarafın vurma ve kayıp iddiaları büyük oranda bağımsız doğrulanmadı.
Ukrayna cephesinde sistem, savaşın ilk aylarında kullanılan önemli uzun menzilli hava savunma araçlarından biriydi. Ukrayna Savunma Bakanlığı 11 Mayıs 2022'de nadir görülen bir S-300V1 sisteminin görüntüsünü yayımladı; bazı yayınlar bunun Rus Su serisi uçak kayıplarının arkasındaki sistem olabileceğini ima etti, ancak bu bir yorumdur ve kesin bir atıf değildir. Slovakya 8 Nisan 2022'de elindeki S-300 bataryasını Ukrayna'ya devrettiğini açıkladı; ABD yerine bir Patriot sistemi göndereceğini açıkladı.
Yunanistan örneğinde ise devir gerçekleşmedi. Aralık 2022'de Yunan savunma bakanı, ABD Girit'e Patriot yerleştirirse S-300'ü Ukrayna'ya verebileceklerini söyledi; hava savunmasında boşluk kaygısı nedeniyle bu plan uygulanmadı. Kasım 2024'te Yunan basını sistemlerin Ermenistan'a devredileceğini yazdı, Savunma Bakanı Dendias Şubat 2025'te böyle bir karar olmadığını belirtti.
Rusya tarafında kullanım tartışmalı bir yöne evrildi. Birleşik Krallık Savunma Bakanlığı Temmuz 2022'de, Rusya'nın hava savunma füzelerini ikincil olarak yer saldırılarında kullandığını, bunun nedeninin hassas yer saldırı füzelerindeki yetersizlik olduğunu yazdı. Mikolayiv Bölge Valisi Vitali Kim, 21 Temmuz 2022'de yedi hava savunma füzesinin altyapı, enerji tesisleri ve depolara karşı atıldığını söyledi. Bunlar Ukrayna beyanlarıdır; Birleşik Krallık bu füzelerin amacı dışında kullanıldığında hedefi ıskalama ve sivil zarar riskinin yüksek olduğunu belirtti.
15 Kasım 2022'de Polonya'nın Przewodów köyünde bir füze patlaması iki kişinin ölümüne yol açtı. Polonya savcılığı, Eylül 2023'te, olayın Ukrayna ordusunca atılan 5V55 tipi bir S-300 hava savunma füzesinin kontrolden çıkarak Polonya topraklarına düşmesiyle gerçekleştiğini bildirdi; Adalet Bakanı Ziobro bunu bir kaza olarak niteledi. Soruşturmanın ayrıntıları kamuoyuna açıklanmadı ve bazı haberler isimsiz kaynaklara dayanıyor.
Karşılıklı iddialar da vardır. Rusya, Ukrayna'daki S-300 sistemlerini birçok kez imha ettiğini açıkladı; Slovakya Başbakanlığı bu iddialardan biri için "bizim S-300 sistemimiz yok edilmedi" dedi. Ocak 2026'da bir Rus komutan, S-300 bataryasının Ukrayna'ya ait F-16'yı düşürdüğünü söyledi; tek kaynaklı bir iddiadır ve bağımsız doğrulama bulunamadı. Taraflar birbirlerinin S-300 bataryalarını vurduklarını defalarca duyurdu; toplam rakam bağımsız olarak teyit edilmiş değildir.
S-300'ün Halefi Hangi Sistem?
S-300'ün halefi tek bir sistem değildir: P kolunun mimarisi S-400'e dönüştü, daha yeni orta menzil rolü için S-350 öne sürüldü, V kolu S-300V4 ile sürdürüldü ve S-500 üst katmanda tamamlayıcı olarak tasarlandı. Hangi sistemin devraldığı, hangi kolun kastedildiğine bağlıdır; ayrıntı aşağıdaki tabloda.
| S-300 kolu | Devam eden ya da tamamlayıcı sistem | Not |
|---|---|---|
| S-300P ailesi | S-400 Triumf (2007) | S-300 mimarisi üzerine kurulu; daha uzun menzil |
| S-300PS | S-350 Vityaz | Rusya S-300PS'nin yerine geçmesini hedefledi (Rus açıklamaları) |
| S-300V | S-300V4 | V kolunun son modernizasyonu |
| Üst katman | S-500 | S-400'ün yerine değil, onun üstüne eklenmek üzere kurgulanmıştır (TASS) |
S-400, S-300P'nin doğrudan devamı olarak anlatılır. İlk birimi 2007'de Moskova'nın savunmasını üstlenen birliğe girdi (CSIS). Menzili ve füze çeşidi S-300'ün üzerindedir; ancak S-300 bataryalarının bir bölümü hâlâ hizmettedir ve iki sistem aynı ağda birlikte çalışabilir.
S-350 Vityaz ise farklı bir mimaridir. Rus açıklamalarına göre S-300PS ve Buk-M1-2'nin yerine geçmek üzere tasarlandı; fırlatıcılarda daha çok sayıda küçük füze bulunur ve S-300 ailesinin sektör odaklı çalışmasının yerini 360 derecelik kapsama alır. Bu bilgiler Rus açıklamalarına dayanır.
S-500, S-400'ün yerine geçen değil, onun üstüne eklenmesi planlanan bir katmandır. Rusya'nın savunma düzeni, S-300 ve S-400 sınıfı orta ve uzun menzil, S-500 üst katman ve kısa menzilli sistemlerle çok halkalı kurulur. S-300 bu düzende bir halkadır, yerini hemen terk eden bir sistem değil.