Savunma Sanayi TR | Sözlük | S-25 Berkut Nedir? Özellikleri ve Moskova'nın Hava Savunması

S-25 Berkut Nedir? Özellikleri ve Moskova'nın Hava Savunması

S-25 Berkut (SA-1 Guild), Sovyetler Birliği'nin Moskova çevresine kurduğu ilk yer-hava füze sistemidir. Menzil 35-40 km; tarihçe, füze, Türkiye durumu.

S-25 Berkut (SA-1 Guild), Sovyetler Birliği'nin Moskova çevresine kurduğu ilk yer-hava füze sistemidir. Menzil 35-40 km; tarihçe, füze, Türkiye durumu.

S-25 Berkut Nedir? Özellikleri ve Moskova'nın Hava Savunması
KAYNAK: Zeki Ersin Yıldırım

S-25 Berkut, Sovyetler Birliği'nin Moskova'yı kitlesel bombardıman uçağı akınlarından korumak için 1950'de başlattığı ve 1955'te hizmete aldığı sabit yer-hava füze sistemidir. NATO bu sisteme SA-1 Guild adını verdi. Moskova çevresine iki halka hâlinde dizilen mevzilerden, radarla izlenen uçaklara dikey fırlatılan füzeler gönderiyordu.

Berkut, Rusça "altın kartal" demektir. Sistem hiçbir zaman Moskova dışına çıkmadı, hiçbir ülkeye satılmadı ve 1980'lerde emekliye ayrıldı. Bu sayfadaki bilgiler 20 Kasım 2026'ya kadar erişilebilen kaynaklara dayanıyor. Kaynakların birbirini tutmadığı yerler açıkça belirtildi; yalnızca tek kaynakta geçen iddialar da işaretlendi.

Huş ağaçlarıyla çevrili bir orman açıklığında, kılçık dizilişli beton rampalar üzerinde dikey duran uzun ve ince füzelerin akşam ışığındaki temsili illüstrasyonu
Temsili görsel (yapay zeka ile üretilmiştir). Belirli bir sistemi birebir göstermez.

Kaynak notu: S-25'in Sovyet dönemi teknik belgeleri yayımlanmış değildir. Füzenin boyutu, ağırlığı, menzili ve mevzi sayıları Rus ve Batılı derlemelerden aktarılıyor; bu derlemeler çoğu zaman birbirinden farklı rakam veriyor. Aynı özelliğin yanında birden çok değer görürseniz bunun nedeni budur. Savaş zamanı kullanımı olmadığı için sistemin gerçek muharebe performansına dair bağımsız bir veri de yoktur.

S-25 Nedir?

S-25 Berkut, Sovyetler Birliği'nin Moskova'yı hava saldırısına karşı korumak üzere geliştirdiği ilk operasyonel yer-hava füze sistemidir. Hedefi radar bulur, füze dikey olarak atılır ve yerden gelen komutlarla hedefe yönlendirilir. Sistem tek bir füzeden ibaret değil; radarları, beton mevzileri, komuta sığınakları ve füzeleriyle bütünleşik bir savunma ağıdır.

Programın ilk adı Berkut'tu. Rusça ve İngilizce kaynakların ortak anlatımına göre bu ad, projeyi yöneten Sergey Beria ile bürosunun başı Pavel Kuksenko'nun adlarından türetilmişti. 1953'te Stalin öldükten ve Lavrenti Beria devrildikten sonra program S-25 olarak yeniden adlandırıldı. Bu adlandırma hikâyesi İngilizce Vikipedi'de açıkça yazılıyor; başka bağımsız bir kaynakta aynı ayrıntıyı doğrulayamadık.

Rossiyskaya Gazeta, S-25'i dünyada dikey fırlatmalı füzelerle çalışan ilk operasyonel-stratejik çok kanallı yer-hava füze sistemi olarak niteliyor. Bu "dünyada ilk" ifadesi gazetenin kendi değerlendirmesidir ve başka bir kaynakla karşılaştırılamadı; burada yalnızca İngilizce Vikipedi'nin daha ölçülü ifadesi, yani Sovyetler Birliği'nin ilk operasyonel yer-hava füze sistemi olduğu bilgisi esas alındı.

Sistemin adları ve kodları aşağıdaki tabloda toplandı. Füze adındaki "V" ile "B" farkı, Kiril alfabesindeki "ve" harfinin Latin alfabesine iki farklı biçimde çevrilmesinden kaynaklanır; ikisi aynı füzeyi anlatır.

AdKimin kullandığıNeyi gösterir
BerkutProgram başlangıcı (1950)Projenin ilk kod adı, "altın kartal"
S-25Sovyet resmî adı1953 sonrası kullanılan sistem adı
SA-1 GuildNATOBatı istihbaratının verdiği adlandırma
V-300 / B-300Sovyet kaynakları, derlemelerSistemin füzesi
B-200Sovyet kaynaklarıGüdüm ve hedef izleme radarı

S-25 Ne İşe Yarar?

S-25'in görevi, Moskova'ya doğru gelebilecek çok sayıda bombardıman uçağını aynı anda karşılamaktı. Tasarım gerekçesi atom bombası taşıyan uçak tehdidiydi. Tek bir uçağın bile şehre ulaşması kabul edilemezdi; bu yüzden sistem yalnızca Moskova'yı, ama her yönden koruyacak biçimde kuruldu. Aşağıda görev tanımı ve sınırları anlatılıyor.

Programı başlatan emirde Stalin'in istediği koruma düzeyi kaynaklarda iki farklı biçimde geçiyor. İngilizce Vikipedi bin bombardıman uçağının her yönden durdurulmasını yazıyor; Rusça Vikipedi ise 1.200 uçaklık akını anıyor. İki rakam da aynı fikri anlatıyor: eski usul uçaksavar topu perdesinin yetmeyeceği büyüklükte bir saldırıya hazırlık.

Tek bir mevzi aynı anda en çok 20 hedefle uğraşabiliyordu. İngilizce Vikipedi'nin atıf yaptığı Gruntman, 56 mevziden oluşan tüm sistemin 1.120 hedefe aynı anda karşılık verebileceğini yazıyor; bu rakam, 56 ile 20'nin çarpımıdır ve kâğıt üzerindeki kuramsal kapasiteyi gösterir. Pratikte böyle bir yoğunluğun denendiğine dair kayıt yok. Sistemin ilk sınavı, yalnızca deneme sahasında 20 hedefe karşı yapılan atış oldu; ayrıntısı "Ne Zaman Üretildi?" bölümünde.

S-25 Hangi Ülkenin?

S-25, Sovyetler Birliği'ne aittir ve yalnızca orada kullanılmıştır. Geliştirme KB-1 adlı özel büro tarafından yürütüldü; füzeyi Semyon Lavochkin'in OKB-301 bürosu hazırladı. Sovyetler Birliği'nin dağılmasından sonra hakları Rusya'ya geçti, ancak sistem o tarihte çoktan hizmet dışıydı. Rusya'nın bugünkü sistemleri onun yerini alan sonraki nesillerdir.

Üretimle ilgili tek ayrıntı, İngilizce Vikipedi'de geçen Tuşino'daki 82 numaralı devlet uçak fabrikasıdır. Orada 1954'ten itibaren füze seri üretimi yapıldığı yazılıyor; bu bilgi tek kaynaklı. Rusya'nın bugünkü hava savunma sanayisi S-25'in sahibi olarak değil, onun soyundan gelen sistemlerin sahibi olarak anılır.

Sistemin kopyası, lisanslı üretimi veya başka bir ülkede yeniden yapılan türevi bilinmiyor. Çin, Mısır gibi ülkeler S-75 ailesini yeniden üretirken S-25 için böyle bir örnek hiçbir kaynakta geçmiyor. Kullanıcı ülkeler "Hangi Ülkelerde Var?" başlığında ele alındı.

S-25 Özellikleri Nelerdir?

S-25 tek kademeli, sıvı yakıtlı, dikey fırlatılan bir füzeyle çalışır. Füze yaklaşık 12 metre uzunluğunda ve yaklaşık 3,3-3,6 ton ağırlığındadır. Menzili 32-40 km, ilk sürümde tavanı 25 km civarıdır. Güdüm yerden verilen komutlarladır; her mevzi 20 hedefle eş zamanlı uğraşabilir ve 60 füze rampası taşır.

Aşağıdaki tablo ana özellikleri ve kaynakların ayrıştığı yerleri gösteriyor. Rakamların ayrıntılı tartışması ilgili başlıklarda: ağırlık için "Ağırlığı Ne Kadar?", menzil için "Menzili Ne Kadar?", hız için "Maksimum Hızı Ne Kadar?".

ÖlçütAktarılan değerDayanak ve çelişkiler
Füze uzunluğuYaklaşık 12 mİngilizce Vikipedi ve AEX dergisi aynı
Füze çapı650-700 mmAEX 0,65 m; İngilizce Vikipedi 700 mm
Fırlatma ağırlığıYaklaşık 3.330-3.580 kgÜç farklı değer; ayrıntı ağırlık başlığında
Harp başlığı250-260 kg parçacıklıNükleer seçenek ayrıca anılıyor
Menzil35-40 km; sonraki sürümlerde 43 km ve üzeriAşamalı iyileştirmeler Rusça Vikipedi tablosundan
Hedef irtifasıKabaca 3-25 kmAEX alt sınır için 300 m yazıyor
Eş zamanlı hedefMevzi başına 20Rusça kaynaklar ve İngilizce Vikipedi aynı
Rampa sayısıMevzi başına 60Üç kaynakta ortak
GüdümKomut güdümü, yer radarıylaİngilizce Vikipedi
KonuşlanmaSabit, iki halkada 56 mevziRusça kaynaklar; İngilizce Vikipedi 24+32 yazıyor

Güncelleme aşamaları

S-25 hizmette kaldığı otuz yıl boyunca değişmeden durmadı. Rusça Vikipedi, 1955, 1957, 1962, 1969 ve 1977'de yapılan güncelleme aşamalarını sayıyor ve ilk dördü için hedef hızı, irtifa ve isabet olasılığı değerlerini tabloda veriyor. Değerlerin tamamı tasarım hedefidir; hiçbiri savaşta ölçülmedi ve bağımsız bir kaynakta doğrulanmadı.

AşamaEn hızlı hedefHedef irtifasıTasarım isabet olasılığı
19551.250 km/sa3-25 km0,7-0,9
19571.500 km/sa3-25 km0,85-0,96
19622.000 km/sa1,5-35 km0,85-0,96 (MiG-17 sınıfı hedef); 0,25-0,8 (çok hızlı yüksek irtifa hedefi)
19693.700 km/sa0,5-35 kmTabloda veri yok

Aynı kaynak, 1966'daki bir güncellemeyi ayrıca 4.200 km/sa hedef hızı, 43 km menzil ve elektronik karıştırmaya karşı direnç ile tarif ediyor; bu tarif tabloyla tam örtüşmüyor ve tek kaynaktadır. S-25M adı Rossiyskaya Gazeta'da 1966 modernizasyonuyla birlikte anılıyor. Hangi aşamada tam olarak kaç mevzinin güncellendiği kaynaklarda yoktur.

S-25'in Avantajları Nelerdir?

S-25'in tarihsel üstünlüğü, aynı anda çok sayıda hedefe karşı çalışabilen otomatik bir yapı kurmasıydı. Hedefi bulup füzeyi kendisi güden merkezî düzen, uçaksavar topu birliklerinin dağınık ateşine kıyasla çok daha yüksek isabet olasılığı öngörüyordu. Bu üstünlük nominal değerlere dayanır; savaşta sınanmadı. Aşağıda dört ana üstünlük sırayla yazıldı.

Rossiyskaya Gazeta'ya göre sistem, deneme sahasındaki karşılaştırmalı atışlarda uçaksavar topu gruplaşmasını geride bıraktı; elektronik karıştırmaya karşı dayanıklılığı da ayrıca denendi. Rusça Vikipedi'deki tabloda 1955 sürümü için kuramsal isabet olasılığı 0,7-0,9 olarak veriliyor. Bu, tasarımcıların hedeflediği değerdir; bağımsız bir doğrulama yoktur.

İkinci üstünlük, dikey fırlatmaydı. Rossiyskaya Gazeta bunu dünyada bir ilk olarak anıyor; bu mantıkla füzenin rampada hedef yönüne çevrilmesi gerekmiyor, aynı rampa her yöndeki hedefe hizmet edebiliyordu. Üçüncüsü, sistemin nükleer başlıklı füze seçeneği tanımasıdır; bu konu "Ne Tip Füze Atıyordu?" bölümünde. Dördüncüsü caydırıcılıktır: Batı istihbaratı sistemden 1953'te haberdardı ve sistem, Moskova üzerine planlanacak bir hava harekâtının hesabını değiştirdi. Bu yorum kaynaklardaki olgulardan çıkarılmıştır; açık bir kaynak cümlesi değildir.

S-25'in Dezavantajları Nelerdir?

S-25'in en büyük zayıflığı maliyet ve hareketsizlikti. Her mevzi beton, yol ve elektrik altyapısı gerektiriyordu; üstelik bu yatırım yalnızca tek bir şehri koruyordu. Rusça Vikipedi, tasarımın hizmete girdiği sırada zaten eskimiş sayıldığını ve S-75'in bu yüzden öne çıktığını yazıyor. Diğer sınırlamalar aşağıda sayıldı.

Sıvı yakıtlı füzenin bakımı da ayrı bir yüktü. Aynı kaynağın tablosu, 1955 sürümünde füzenin rampada beklemeden önce yalnızca yarım yıl, depoda ise 2,5 yıl durabildiğini; sonraki sürümlerde bu sürenin 5 ve 15 yıla çıkarıldığını gösteriyor. Sabit mevzilerin yeri de gizlenemezdi: CIA'nın 1960'larda yayımlanan görüntü raporları, mevzileri tek tek izlediğini gösteriyor.

Üçüncü sınırlama, hedef türüdür. 1950'lerin ortasında tasarlanan sistem, sonraki on yılın çok yüksek irtifada ve hızla uçan keşif ve bombardıman uçaklarına göre ayarlanmamıştı. Daha sonraki güncellemelerle menzil ve irtifa artırıldı (bkz. "Menzili Ne Kadar?"), ama temel mimari değişmedi. Bu iç sorunların hiçbiri sistemi mantıksız kılmaz; yalnızca neden kısa sürede yerini hareketli sistemlere bıraktığını açıklar.

S-25 Ne Zaman Üretildi?

S-25'in geliştirilmesi 9 Ağustos 1950'de bir Bakanlar Kurulu kararıyla başladı, ilk füze atışları 1951'de yapıldı ve sistem 7 Mayıs 1955'te resmen hizmete alındı. Seri füze üretimi 1954'te başladı. Mevzilerin inşası 1953'te başlayıp 1958'e kadar sürdü; sistem 1956 ortasında savaşa hazır sayıldı. Tarihlerin bir kısmı kaynaklarda farklı yazıldığı için tabloda dayanakları da gösterildi.

Zaman çizelgesi aşağıda. Birkaç tarih yalnızca tek kaynakta geçiyor ve bunlar tabloda belirtildi. Seri üretimin süresi ve miktarı "Kaç Yılında Üretildi?" başlığında ayrıca ele alınıyor.

TarihGelişmeKaynak durumu
9 Ağustos 1950Bakanlar Kurulu'nun gizli kararıyla Berkut programı onaylanırRusça Vikipedi (karar no. 3389-1426); İngilizce kaynaklar Ağustos 1950 yazıyor
12 Ağustos 1950KB-1, baş geliştirici kuruluş olarak kurulurRusça Vikipedi
25 Haziran 1951Kapustin Yar'da ilk V-300 atışları başlarYalnızca İngilizce Vikipedi
Ocak 1953Moskova çevresinde inşaat başlarRusça Vikipedi; İngilizce Vikipedi 1953 yazıyor
25 Mayıs 1953İlk Tu-4 hedefi füzeyle düşürülürRusça Vikipedi, AEX ve İngilizce Vikipedi
1954Seri füzeyle aynı anda 20 hedefe karşı atış denemesiRusça ve İngilizce Vikipedi
7 Mayıs 1955Sistem resmen hizmete alınırRusça Vikipedi ve Rossiyskaya Gazeta
Haziran 1956Sistem savaşa hazır ilan edilirYalnızca İngilizce Vikipedi
1958Mevzi inşaatı biterRusça Vikipedi
7 Kasım 1960Füzeler resmî geçitte halka gösterilirRusça Vikipedi

Zaman çizelgesindeki sıra, siyasetin tempoyu belirlediğini de gösteriyor. Stalin'in Mart 1953'teki ölümü ve ardından Lavrenti Beria'nın devrilmesi, programın başındaki isimleri değiştirdi ama işi durdurmadı; mevzi inşaatı ve füze üretimi aynı yıllarda hızlandı. Rossiyskaya Gazeta, sistemin hizmete alınmasının Nikita Hruşçov'un kararıyla gerçekleştiğini yazıyor; Rusça Vikipedi ise aynı tarihte Merkez Komitesi ile Bakanlar Kurulu'nun ortak kararından söz ediyor. Askerlerin, tam bir deneme yılı istediği de yine Rusça Vikipedi'de geçiyor.

Türkiye'nin S-25'i Var mıydı?

Hayır. S-25 hiçbir ülkeye satılmadı ve Sovyetler Birliği'nin kendi topraklarında, Moskova çevresinde kaldı. Türkiye 1952'den beri NATO üyesiydi; Sovyet yapımı bir sistemi kullanması söz konusu olmadı. Konuyla ilgili taranan kaynaklarda Türkiye'yi kullanıcı olarak gösteren bir kayıt çıkmadı. Bunun ayrıntısı ve dolaylı bağlar aşağıda anlatılıyor.

Dolaylı bağ yalnızca tarihî düzeydedir. Soğuk Savaş'ın başında S-25 gibi sistemler Batı'nın hava harekâtı planlarını ve NATO'nun keşif faaliyetlerini şekillendirdi. Türkiye'nin kendi hava savunma tercihleri bu yazının konusu değildir; sitedeki diğer sistem yazılarına bakılabilir.

Bu başlıktaki olumsuz yargı, bir kaydın bulunamamasına dayanıyor; kesin bir belgeye değil. Bu yüzden "kayıt yok" ifadesi kullanıldı. İhracat bulunmadığı için bir Türkiye sözleşmesi, eğitim programı veya fiyat teklifi de yoktur.

S-25 mi Daha İyi, S-75 mi?

İkisi farklı çağların ve farklı ihtiyaçların ürünüdür. S-25 tek bir şehri, sabit ve pahalı bir ağla korumak için kuruldu; S-75 ise taşınabilir, çok daha ucuz ve birçok ülkeye yayılabilen bir sistem olarak tasarlandı. Hangisinin "daha iyi" olduğu, hangi ölçüte bakıldığına göre değişir.

ÖlçütS-25S-75
HareketSabit; beton mevzilerTaşınabilir; çekili fırlatıcılar
Koruma alanıYalnızca MoskovaBirçok bölge ve ülke
Füze boyu ve ağırlığıYaklaşık 12 m, 3.300-3.600 kgYaklaşık 10,6 m, 2.300 kg (FAS aktarımı)
YakıtSıvı yakıtİki kademe; ana motor sıvı yakıtlı
Hedef sayısıMevzi başına 20 hedefBataryada genellikle en çok üç füze bir hedefe
Yaygınlık56 mevzi, bir şehirYüzlerce mevzi, onlarca kullanıcı
Hizmetten çıkış1982-1988Bazı ülkelerde bugün de kullanımda

Menzil ve irtifa karşılaştırması iki sistemi birbirine yaklaştırır: ikisi de yaklaşık 30-60 km sınıfında kalır. Asıl fark mimaridir. S-25 çok sayıda hedefi tek merkezden yönetmeye, S-75 ise tek bir hedefe yoğunlaşıp her yere taşınabilmeye odaklandı. İlişkilerinin ayrıntısı "Arasındaki İlişki Nedir?" bölümünde; S-75'in ayrıntıları için sitedeki S-75 Dvina yazısına bakılabilir.

S-25 Gizli Uçak Vurabilir mi?

Hayır, bu bir tasarım amacı değildi. S-25 1950'lerde geliştirildi ve 1980'lerde hizmetten çıktı. Radara görünmemek üzere şekillendirilmiş uçaklar o dönemde yoktu; sistem pervaneli ve ilk nesil jet bombardıman uçaklarına karşı tasarlandı. Dolayısıyla bugünün gizli uçak sınıfı için bir kıyas yapmak anlamlı değildir.

Hedef sınıfı sistemin güncelleme aşamalarında netleşir. Rusça Vikipedi'nin tablosu 1955 için 1.250 km/sa, 1957 için 1.500 km/sa, 1962 için 2.000 km/sa ve 1969 için 3.700 km/sa hedef hızı veriyor; yani değişim hızlı ve yüksekte uçan uçaklara doğruydu. Bu rakamlar tasarım iddialarıdır ve bağımsız olarak doğrulanmamıştır.

Modern düşük izli uçaklar ise 1970'lerden sonra ortaya çıktı. S-25'in radar ve güdüm düzeni bu tür hedefleri aramak için kurulmamıştı. Günümüzde sistem hizmette olmadığı için, "vurabilir mi" sorusu yalnızca tarihî bir merak olarak kalıyor.

S-25 Kaç Parçadan Oluşur?

S-25 üç ana bileşen grubundan oluşur: füzeler ve rampaları, B-200 güdüm radarının bulunduğu sığınak, ayrıca hedefi önceden bildiren erken uyarı radarları. Bunların hepsi bir komuta merkezinde birleşir. Rusça kaynaklara göre her mevzide füze, radar, komuta ve destek birimleri tek bir "kompleks" olarak çalışıyordu.

BileşenNe yaparBilinen ayrıntı
V-300 füzesiHedefe doğru uçar, yerden yönlendirilirTek kademeli, sıvı yakıtlı, dikey fırlatmalı
Füze rampasıFüzeyi dik konumda atışa hazır tutarMevzi başına 60 adet
B-200 radarıHedefi ve füzeyi izler, komut gönderir10 cm dalga boyu bandında, sığınak içinde
Erken uyarı radarlarıUzak hedefi bulup güdüm radarına bildirirİngilizce Vikipedi'ye göre P-14, A-100 ve bir "Patty Cake" tipi
Komuta sığınağıHedef paylaşımını ve atış kararlarını işlerKonsollar ve hesaplama donanımı; ayrıntı açık kaynakta zayıf
Destek alanıPersonel, enerji ve bakımTrafo istasyonu ve konutlar (İngilizce Vikipedi)

B-200 güdüm radarı

B-200, sektör taraması yapan çok görevli bir radardır. Rusça Vikipedi 10 cm'lik dalga boyunu belirtiyor; İngilizce Vikipedi aynı radarı "E bandı" olarak yazıyor ve 150 km menzil veriyor. Bu menzil tek kaynaklıdır. Aynı sayfa, her mevzide biri yatay açı, diğeri yükseklik için iki radarın birlikte çalıştığını söylüyor.

Prototiplerin yolu kolay olmadı: İngilizce Vikipedi'ye göre 1951'de bitirilen ilk prototip şartnameyi karşılamadı, ikinci prototip ise 24 Haziran-20 Eylül 1952 arasında denendi. Rusça Vikipedi, prototipin 20 Eylül 1952'de Kapustin Yar'a gönderildiğini yazıyor.

Çayırlık bir alanda, toprakla örtülü bir sığınağın çatısında duran iki büyük dikdörtgen anten panelinin temsili illüstrasyonu
Temsili görsel (yapay zeka ile üretilmiştir). Belirli bir sistemi birebir göstermez.

Erken uyarı radarları ve komuta

İngilizce Vikipedi, sistemle birlikte çalışan arama radarları olarak P-14 ("Tall King", yaklaşık 550 km), A-100 ("Gage", yaklaşık 300 km) ve bir "Patty Cake" tipini sayıyor. Bu menzil değerleri tek bir derlemeden alındı ve bağımsız bir kaynakta doğrulanamadı. Erken uyarı radarlarının her mevziye mi bağlı olduğu, yoksa ortak mı kullanıldığı kaynaklarda net değildir.

Rusça Vikipedi'ye göre merkezî radar kompleksi komuta ve hedef dağıtımını yürütüyordu. Her mevzide bir komuta sığınağı olduğu İngilizce kaynaklarda yazılı; içinde kaç konsol bulunduğu, hangi hesaplama makinesinin kullanıldığı ise kaynaklarda farklı anlatılıyor. Bu yüzden burada o ayrıntılar verilmedi.

S-25 Fiyatı Nedir?

S-25'in fiyatı açıklanmadı ve bilinmiyor. Sistem hiçbir ülkeye satılmadığı için bir satış sözleşmesi, birim fiyatı veya ihracat tutarı da yoktur. Bulunabilen tek ekonomik bilgi, projenin çok pahalı olduğuna dair genel yargıdır; kesin bir rakam hiçbir güvenilir kaynakta bulunmuyor. Dolaylı ipuçları aşağıda sıralandı.

Rusça Vikipedi, sistemin maliyetli ve karmaşık olduğunu belirtiyor, ama tutar vermiyor. İngilizce Vikipedi ise ABD istihbaratının bir tahminini aktarıyor: 1953-1955 arasındaki inşaat, yaklaşık bir yıllık Sovyet beton üretimini tüketmiş olabilir. Bu bir ABD istihbarat tahminidir, kesin değildir ve tek kaynakta geçer.

Bu yüzden Sovyet dönemi rublesi cinsinden bir maliyeti bugünün para birimine çevirmek de anlamlı olmaz; ekonomik sistemin farklılığı karşılaştırmayı bozar. Bir mevzinin ya da bir füzenin birim fiyatını hesaplamak için gereken veri açık kaynakta yoktur ve burada tahmin edilmedi.

S-25 Kaç Yılında Üretildi?

Füzelerin seri üretimi 1954'te başladı ve 1959'a kadar sürdü; İngilizce Vikipedi'nin atıf yaptığı Zaloga, bu dönemde yaklaşık 32.000 V-300 füzesi yapıldığını yazıyor. Mevzilerin inşası ise 1953'ten 1958'e kadar uzandı. Bu rakamlar tek bir derlemeye dayandığı için kesin sayılmamalıdır. Aşağıda üretim yeri ve sayı bilgileri ayrı ayrı ele alındı.

Üretim yeri olarak da yine İngilizce Vikipedi, Tuşino'daki 82 numaralı devlet uçak fabrikasını gösteriyor. AEX dergisinin Avangard fabrikası üzerine yazısı, V-300 seri üretimine hazırlığın 1952 sonunda başladığını söylüyor, ancak fabrikayı açıkça üretici olarak adlandırmıyor. Bu yüzden iki kaynak birbirini tamamlıyor gibi görünse de aralarındaki bağ doğrulanmadı.

Fırlatıcı sayısı için İngilizce kaynaklarda 3.200 değeri geçiyor. 56 mevzi ile mevzi başına 60 rampanın çarpımı 3.360 eder; iki sayı aynı büyüklük mertebesindedir, ama bu bir eşleşme değil, yalnızca bir kontroldür. Üretimin hangi yıl bittiği ve her sürümden kaç füze yapıldığı kaynaklarda yazılı değil. Füze türevleri "Ne Tip Füze Atıyordu?" bölümünde.

S-25 Menzili Ne Kadar?

S-25'in hedefe en uzak menzili ilk sürümde 35 km, sonraki iyileştirmelerde 40 km ve üzeriydi. Kaynaklar 32-40 km aralığından 43 km'ye ve en son güncellemede 58 km'ye kadar farklı değerler veriyor. Aşağıdaki tabloda her değer kaynağıyla birlikte yazıldı. Rakamların neden farklı çıktığı tablonun altında açıklandı.

KaynakMenzilİrtifa
Rusça Vikipedi, 1955 sürümü35 km3-25 km
Rusça Vikipedi, 1957 sürümü40 km3-25 km
Rusça Vikipedi, 1962 sürümü43,4 km1,5-35 km
Rusça Vikipedi, 1969 sürümü58 km0,5-35 km
AEX dergisi (V-300 füzesi)En çok 35 kmYaklaşık 300 m-25 km
İngilizce Vikipedi (Hogg)40 km eğik menzilBelirtilmemiş
İngilizce Vikipedi (Isby)32-40 km etkili menzil20 km tavan
İngilizce Vikipedi (Gruntman)35-45 km3-25 km

Aradaki farklar üç nedenden doğuyor: sürüm (1955'ten 1969'a kadar yapılan güncellemeler), ölçüm biçimi (yerdeki uzaklık mı, eğik uzaklık mı) ve "etkili" ile "azami" menzil ayrımı. 1969 sürümünün 58 km'si yalnızca Rusça Vikipedi'deki bir tabloda geçiyor ve başka bir kaynakla desteklenmedi. Korunan alanın yarıçapı ise füze menziliyle aynı şey değildir; bu ayrım "Kaç Km'lik Alanı Korur?" başlığında anlatıldı.

S-25 Bataryasında Kaç Füze Vardı?

S-25'te "batarya" yerine "kompleks" denir ve her kompleksin 60 füze rampası vardı. Rusça Vikipedi, Rossiyskaya Gazeta ve İngilizce Vikipedi bu sayıda birleşiyor. Kompleks başına 20 hedefe aynı anda karşılık verilebiliyordu; yani rampa sayısı hedef kanalının üç katıydı. Bu oran bir aritmetik çıkarımdır.

Bir internet derlemesinde mevzi başına 20 füzeden ve 20 fırlatıcıdan söz ediliyor; bu değer 60 rakamıyla çelişiyor ve ana kaynaklarda desteklenmedi, bu yüzden kullanılmadı. Rusça Vikipedi, her kompleksin 60 füze taşıdığını yazıyor; bunların kaçının dolu rampada, kaçının depoda durduğu belirtilmiyor.

Personel için iki kaynak farklı yazıyor. Rusça Vikipedi, mevzi başına başlangıçta 119 subay ve 631 er-çavuş, sonradan 106 subay ve 593 er-çavuş olduğunu aktarıyor. İngilizce Vikipedi ise 30 subay ve 450 erden söz ediyor. Aradaki fark, farklı dönemlerden ya da farklı sayım yöntemlerinden kaynaklanıyor olabilir; kaynaklar bunu açıklamıyor.

S-25 Hangi Ülkelerde Var?

S-25 hiçbir ülkede hizmette değildir. Sistem yalnızca Sovyetler Birliği'nde, Moskova çevresinde kullanıldı; hiçbir müşteri ülkeye satılmadı ve kaynaklar dışarıdaki bir kullanıcıdan söz etmiyor. Sovyetler Birliği'nin devamı olan Rusya da bugün sistemi hiçbir birliğinde hizmette tutmuyor. Tablo, her ülkenin durumunu dayanağıyla gösteriyor.

ÜlkeDurumDayanak
Sovyetler BirliğiTek kullanıcı; 1955'ten 1980'lereTüm kaynaklar
RusyaHizmette değil; füzeler hedef olarak kullanıldıRusça kaynaklar, İngilizce Vikipedi
Diğer ülkelerİhracat ya da kopya bilinmiyorHiçbir kaynakta kayıt yok

Kapustin Yar test sahasında da seri üretilmiş bir mevzinin ve bir deneme mevzisinin bulunduğunu yazan bir kaynak var; bu bilgi arama özetinden alındı ve doğrulanamadı. Dolayısıyla "ülkelerde var" sorusunun cevabı "yok" ve "hiçbir zaman Sovyetler Birliği dışında olmadı" şeklindedir. Mevzilerin eski yerlerinin bugünkü durumu "Hizmetten Çıkarıldı" başlığında.

S-25 Maksimum Hızı Ne Kadar?

S-25 füzesinin azami hızı Mach 2,5 olarak veriliyor; bu, yaklaşık 2.660 km/sa eder. Değer İngilizce Vikipedi'deki Isby atfına dayanıyor ve başka bir bağımsız kaynakta doğrulanmadı. Rusça kaynaklar füzenin hızı yerine, vurulabilecek hedefin hızını yazıyor. Füze hızı ile hedef hızının farkı aşağıda ayrıca anlatılıyor.

Kalkış anında füze dikey çıkar ve ilk 9 saniye boyunca gaz yönlendiricilerle kontrol edilir; bu süre yaklaşık 120 m/sn hıza kadar sürer. Bu ayrıntı Rusça Vikipedi'de projeye ait değer olarak yazılı. Sonraki hız artışı ve motor itkisi hakkında kaynaklarda rakam yok.

Hedef hızı ayrı bir ölçüttür. Sistem 1955 sürümünde 1.250 km/sa'e kadar uçan hedefleri, sonraki güncellemelerle çok daha hızlı uçakları vurmak üzere hazırlandı; ayrıntı "Gizli Uçak Vurabilir mi?" ve "Neleri Vurabilir?" başlıklarında. Füze hızı ile hedef hızı karıştırılmamalıdır: ikisi aynı değildir ve birbirine eşit olması da gerekmez.

S-25 Ağırlığı Ne Kadar?

V-300 füzesinin fırlatma ağırlığı kaynaklara göre 3.327 ile 3.580 kg arasında değişiyor. İngilizce Vikipedi 3.500 kg, AEX dergisi 3,58 ton, Rusça Vikipedi ise projeye ait 3.327 kg değerini veriyor. Bütün sistemin ya da bir mevzinin toplam ağırlığı hiçbir kaynakta yazılı değildir. Kaynakların değerleri aşağıdaki tabloda yan yana verildi.

KaynakFırlatma ağırlığıNot
İngilizce Vikipedi3.500 kgHarp başlığı 250 kg
AEX dergisi (2019)3,58 tonUzunluk yaklaşık 12 m, çap 0,65 m
Rusça Vikipedi (proje değeri)3.327 kg941 kg yakıt ve 260 kg harp başlığı dahil yazılıyor

Rusça Vikipedi'nin sonraki bir tablosu harp başlığı için 320 kg'lık bir konvansiyonel seçeneği de anıyor; bu, güncellenmiş füze ile ilgili olabilir ama kaynakta bağlantı açık değil. Aradaki fark, sürüm farkını ve hesaplama biçimini (yakıtlı ya da yakıtsız) yansıtıyor olabilir. Ağırlık rakamı kullanılırken hangi sürümün ve hangi dönemin kastedildiğini belirtmek gerekir.

S-25 Neleri Vurabilir?

S-25, 1950'lerin pervaneli ve jet bombardıman uçaklarına karşı tasarlandı. Test sahasında ilk hedefler paraşütle bırakılan bir hedef ve hedef olarak kullanılan bir Tu-4 bombardıman uçağıydı. Balistik füzelere, alçak uçan seyir füzelerine, insansız araçlara ya da helikopterlere karşı kullanım amacı kaynaklarda yazılı değil.

Rossiyskaya Gazeta'ya göre ilk atış paraşüt hedefine yapıldı, ardından bir Tu-4 hedefi kullanıldı; uçağın mürettebatı füze fırlatılmadan önce uçaktan ayrıldı. 25 Mayıs 1953'te bir V-300, üç kaynakta tutarlı biçimde anılan ilk başarılı Tu-4 imhasını gerçekleştirdi. Bu, bir hedef uçağın vurulduğu deneme atışıdır; savaş kaydı değildir.

1954'te seri füzeyle aynı anda 20 hedefe atış yapıldı; Rusça Vikipedi'nin tablosu ilerleyen güncellemelerde yüksek hızlı hedeflere karşı isabet olasılığının düştüğünü gösteriyor (1962 sürümü için 0,25-0,8 aralığı). Bu rakam tek kaynakta geçiyor. Gerçek bir hava savaşında bir hedef uçağın vurulduğuna dair kayıt yoktur; "Kullanıldığı Yerler" bölümünde anlatıldığı gibi sistem hiç muharebe görmedi.

S-25 Kullanıldığı Yerler

S-25 yalnızca Moskova çevresinde, iki mevzi halkasında kullanıldı. Hiçbir çatışmada savaşa girmedi; Rossiyskaya Gazeta, sistemin yaklaşık 25 yıl boyunca nöbet tuttuğunu ve hiç ateşlenmediğini yazıyor. Deneme atışları ise Kapustin Yar test sahasında, 1950'lerin başında yapıldı. Kullanım yerleri ve dönemleri tabloda toplandı.

YerRolDönem
Moskova çevresi, iç halkaNöbet mevzileri1955-1980'ler
Moskova çevresi, dış halkaNöbet mevzileri1955-1980'ler
Kapustin YarFüze ve radar denemeleri1951-1953 ve sonrası
Resmî geçitFüzenin halka gösterilmesi7 Kasım 1960

İngilizce Vikipedi, ABD'ye ait bir U-2 keşif uçağının 5 Temmuz 1956'da Moskova üzerinden geçtiğini ve sistemin bu uçağı yakalayamadığını yazıyor. Diğer kaynaklar o gün Sovyet avcı uçaklarının uçağın irtifasına ulaşamadığını, radar kapsamasının Moskova ve Leningrad'ın üstünde en zayıf olduğunu belirtiyor. Füzelerin o gün ateşlenip ateşlenmediği veya hazır olup olmadığı net değil; Hogg ise sistemin ABD casus uçaklarına ateş açıp isabet sağlayamadığını yazıyor. Kaynaklar birbirini tutmuyor, bu yüzden bu olay bir "başarısızlık" olarak yazılmadı.

S-25 Ne Tip Füze Atıyordu?

S-25, V-300 adlı tek kademeli, sıvı yakıtlı ve komutla güdülen bir yer-hava füzesi atıyordu. Füze Lavochkin bürosunda geliştirildi; yıllar içinde motoru ve yakıtı değiştirilen bir dizi türevi yapıldı. Parçacıklı (etrafa metal parçacık saçan) harp başlığının yanında nükleer başlıklı seçenekler de kaynaklarda geçer.

Açık renk zemin üzerinde, uzun bir yarı römork taşıyıcısında yatay duran, gövdesinin ortasında küçük kanatları ve kuyruğunda kuyruk yüzeyleri olan büyük bir füzenin temsili çizimi
Temsili görsel (yapay zeka ile üretilmiştir). Belirli bir sistemi birebir göstermez.

Konvansiyonel türevler

Spacerockets sitesindeki liste, füzenin iç tasarım adlarını ve motor-yakıt eşleşmelerini veriyor. İlk model La205, sonraki iyileştirmeler La207A, La217A, La217M ve La217MA olarak sıralanıyor. Rusça Vikipedi ise S-25M adı altında 217M ve 218 füzelerini anıyor. İki listenin tam eşleşmesi kaynaklarda yazılı değil.

Tasarım adıMotor ve yakıt (Spacerockets)Not
La205S09.29.0-0B motoru; TG-02 / AK-20 yakıt çifti1952'de V-300/La205 gövdesinde uçuruldu
La207AS2.260 motoru; TG-02 / AK-20FGeliştirilmiş motor ve yakıt
La217AS2.751B motoru; AK-20KYeni yakıt türü
La217MS5.1 motoru; AK-20KRusça Vikipedi'de S-25M füzesi olarak anılan hat
La217MAS5.41 motoru; AK-27IÖmrünü dolduranlar hedef füzeye çevrildi
La217MAM / La219S5.44 motoruSon türevler
La206 ve La208—İptal edildi

Nükleer başlıklı türevler

Spacerockets listesinde La215 ve La218 nükleer başlıklı sürümler olarak geçiyor. İngilizce Vikipedi, 10 kt gücünde nükleer başlıklı bir V-300'ün Ocak 1957'de sıkı bir uçak topluluğuna karşı denendiğini yazıyor; bu deneme tek kaynaklıdır. Rusça Vikipedi'nin tablosunda ise 320 kg'lık konvansiyonel ve 10 kt'lık nükleer başlık seçenekleri birlikte sıralanıyor. Nükleer füzelerin mevzilere gerçekten dağıtılıp dağıtılmadığı kaynaklarda yoktur.

S-25 Kaç Km'lik Alanı Korur?

S-25, Moskova'yı merkez alan ve dış halkada yaklaşık 85-90 km yarıçapa ulaşan bir alanı korumak üzere düzenlendi. İç halka şehrin yaklaşık 45-50 km, dış halka ise 85-90 km çevresine yerleştirildi. Mevzi aralığı yalnızca 13-15 km olduğundan, komşu mevzilerin koruma alanlarının büyük ölçüde üst üste bindiği anlaşılıyor; bu bir çıkarımdır.

Ortada yoğun bir şehir dokusu ve çevresinde iki eş merkezli halka, halkaları birbirine bağlayan yollar bulunan, yazısız ve soluk renkli temsili harita illüstrasyonu
Temsili görsel (yapay zeka ile üretilmiştir). Belirli bir sistemi birebir göstermez.
Kaynakİç halkaDış halka
Rusça Vikipedi (plan)22 mevzi, 45-50 km34 mevzi, 85-90 km
Rossiyskaya Gazeta (2019)22 mevzi, 45-50 km34 mevzi, 85-90 km
Rusça Vikipedi (proje yerleşimi)22 mevzi, yaklaşık 46 km, mevzi aralığı 13,1 km34 mevzi, yaklaşık 80 km, mevzi aralığı 14,7 km
ABD istihbaratından türetilen derlemeler22 mevzi, yaklaşık 25 deniz mili (yaklaşık 46 km)34 mevzi, yaklaşık 45 deniz mili (yaklaşık 83 km)
İngilizce Vikipedi24 mevzi, mesafe yok32 mevzi, mesafe yok

Toplam 56 olmasında bütün kaynaklar birleşiyor; 22+34 ve 24+32 dağılımlarının hangisinin doğru olduğu ise net değil. Rusça kaynaklar ve ABD verisinden türetilen derlemeler 22+34'te buluşuyor, bu yüzden metin onu esas aldı. Korunan alanın tam büyüklüğü (kilometrekare) hiçbir kaynakta verilmediği için hesaplanmadı.

S-25 Kurulumu Nasıl Olur?

S-25 mevzileri sabit tesislerdi: bir fırlatma alanı, bir güdüm alanı ve bunları bağlayan yollardan oluşuyordu. Her mevzi betonla kurulur ve yerleşik kalırdı; sistemi gezdirmek mümkün değildi. Bu bölüm yalnızca tesislerin genel düzenini anlatır; kesin yerleşim ve işletim ayrıntıları açık kaynakta verilmemiştir ve burada yazılmamıştır.

Sisli bir ormanda beton bir fırlatma platformunun, kablo kanallarının ve arka planda yükselmekte olan füze taşıyıcı aracın temsili illüstrasyonu
Temsili görsel (yapay zeka ile üretilmiştir). Belirli bir sistemi birebir göstermez.

İngilizce kaynaklar fırlatma alanında 60 rampa, güdüm alanında B-200 radar sığınağı olduğunu yazıyor. CIA'ya dayanan bir derleme "balık kılçığı" dizilişinden söz ediyor; bu ifade rampaların yollar boyunca dizilişini anlatır. Rampalar yarı römork tipi taşıyıcılarla kuruluyordu. Her mevzide ayrıca bir komuta sığınağı, destek ve konut alanı ile bir trafo istasyonu vardı.

İnşaatın yönetimi, Rusça Vikipedi'ye göre, 31 Mart 1951 tarihli kararla İçişleri Bakanlığı'na bağlı 565 numaralı inşaat idaresine verildi; başında M. M. Maltsev bulunuyordu. Mevziler Moskova'nın iki halka yolu boyunca yerleştirildi. İngilizce Vikipedi, 1953-1955 inşaatının bir yıllık Sovyet beton üretimine denk düşebileceğini aktarıyor; bu bir ABD istihbarat tahminidir. Mevzilerin 1953'ten 1958'e kadar tamamlandığı Rusça Vikipedi'de yazılı.

S-25 Nasıl Çalışırdı?

S-25'te hedefi önce erken uyarı radarları bulur, B-200 radarı onu kesin olarak izler ve komuta merkezi hangi füzenin hangi hedefe gideceğini belirlerdi. Füze dikey olarak atılır, uçuşu boyunca yerden gelen komutlarla hedefe yönlendirilir ve hedefe yaklaşınca harp başlığı patlardı. Hepsi otomatik bir zincirdi.

Yeşil yuvarlak radar ekranları, analog kadranları ve eski tip elektronik dolapları olan loş bir yeraltı komuta odasının temsili illüstrasyonu
Temsili görsel (yapay zeka ile üretilmiştir). Belirli bir sistemi birebir göstermez.

İngilizce Vikipedi'ye göre B-200, aynı anda 20 bombardıman uçağını hedefleyip hem izleyebiliyor hem füzeyi yönlendirebiliyordu. Füze iki tür sigortayla donatılmıştı: çarpma ve yaklaşma. Yaklaşma sigortası, füze hedefe belli bir mesafeye girince harp başlığını patlatır. Çalışma düzeninin radar, füze ve komuta bileşenleri "Kaç Parçadan Oluşur?" bölümünde ayrıca tanıtıldı.

Güdüm yönteminin ayrıntıları (frekanslar, komut aktarma biçimi, hedef paylaşım kuralları) açık kaynakta yok ve burada verilmedi. Rossiyskaya Gazeta, sistemin elektronik karıştırmaya karşı dayanıklılığının denendiğini yazıyor, sonucu aktarmıyor.

S-25'in Füzesi Nedir?

S-25'in füzesi V-300'dür: yaklaşık 12 metre uzunluğunda, tek kademeli, sıvı yakıtlı bir yer-hava füzesi. Semyon Lavochkin'in OKB-301 bürosunda geliştirildi, motoru Isayev'in bürosundan geldi. Tasarımında ele geçirilen Alman projelerinin etkisi olduğu hem Rusça hem İngilizce kaynaklarda anlatılıyor. Füzenin geliştirme öyküsü aşağıda sırayla anlatıldı.

İngilizce Vikipedi füzeyi Alman Wasserfall'e dayandırıyor. Rossiyskaya Gazeta ise Kuksenko'nun Wasserfall, Rheintochter ve Schmetterling projelerinden söz ettiğini ve Askania'dan gelen Alman mühendislerin projenin bazı parçalarında çalıştığını yazıyor. Hangi parçanın doğrudan Alman tasarımından alındığı kaynaklarda belirtilmiyor; bu yüzden "etkilendi" ifadesi kullanıldı.

Spacerockets sitesine göre Isayev'in OKB-2'si 1950'nin sonunda yaklaşık 9 ton itkili bir motor üzerinde çalışmaya başladı. İlk motor hava basınçla beslenen bir sistemle çalışıyordu; yanma odası başlığındaki sızdırmazlık sorunu itkide salınıma yol açınca, 1952'de sızdırmaz başlıklı bir motor uçuruldu. İngilizce Vikipedi'ye göre ilk V-300 atışları 25 Haziran 1951'de Kapustin Yar'da yapıldı; B-200 radarları gelmeden önce 50 füze, Eylül 1952-Mayıs 1953 arasında ise 81 füze atıldı. Bu rakamlar tek kaynaklıdır.

S-25 Moskova Çevresinde Nasıl Konuşlandırılmıştı?

S-25, Moskova çevresinde iç ve dış olmak üzere iki halka hâlinde, şehrin iki çevre yolunun yakınına dizilmişti. Rusça Vikipedi mevzilerin dört sektöre ayrıldığını, her sektörde 14 alay bulunduğunu ve bunların kolordular oluşturduğunu yazıyor. Savunmayı yönetmek için de 1. Kızıl Bayraklı Hava Savunma Ordusu kuruldu.

Rossiyskaya Gazeta iki eş merkezli beton çevre yolundan söz ediyor; Rusça Vikipedi bunların Moskova'nın A-107 ve A-108 numaralı halka yolları olduğunu belirtiyor. Mevzi yerleri tek tek anlatılmadı, çünkü bu yazının amacı genel düzeni anlatmaktır. Halkaların yarıçap ve sayıları "Kaç Km'lik Alanı Korur?" başlığında.

Batı istihbaratı sistemi erken fark etti. İngilizce Vikipedi, 1953'te sistemden haberdar olunduğunu ve Sovyetler Birliği'ne dönen Alman teknisyenlerin bilgi taşıdığını yazıyor. Aynı kaynağa göre Hruşçov mevzilere "Moskova çitleri" (Moskovskiy chastokol) lakabını taktı; bu ayrıntı tek kaynaklıdır. CIA'nın 1960'larda yayımlanan görüntü raporları, mevzilerin tek tek izlendiğini gösteriyor. Rusça Vikipedi'ye göre füzeler 7 Kasım 1960'taki resmî geçitte halka da gösterildi.

S-25 Ne Zaman Hizmetten Çıkarıldı?

S-25'in hizmetten çıkış tarihi kaynaklara göre 1982 ile 1988 arasında değişiyor. 1982, savaş nöbetinden çekilmeyi anlatıyor; 1987-1988 ise resmî olarak silah envanterinden çıkarılmayı. Kaynaklar bu ayrımı açıkça yapmıyor; bu yorum yalnızca çelişkiyi açıklamak için yapıldı. Aşağıdaki tabloda her tarih dayanağıyla birlikte yazıldı.

TarihOlayKaynak
1966S-25M adıyla modernize edilirRossiyskaya Gazeta; Rusça Vikipedi 1966 güncellemesini anıyor
1982Savaş nöbetinden çekilir; S-300P ile değiştirilirRossiyskaya Gazeta, Rusça ve İngilizce Vikipedi
1986DIA tahmini: 3.200 fırlatıcının 2.200'ü hâlâ çalışır durumdaYalnızca İngilizce Vikipedi (Isby)
1987Hizmetten çıkış; füzeler hedefe çevrilirAEX dergisi
Nisan 1988Sistem silah envanterinden çıkarılırRusça Vikipedi, 1. Hava Savunma Ordusu maddesi
1990'larBirliklerin çoğu dağıtılırRusça Vikipedi
Sonbaharda huş ağaçlarının arasında çatlamış beton zeminli, çevresi çitle çevrili terk edilmiş bir füze mevzisinin temsili illüstrasyonu
Temsili görsel (yapay zeka ile üretilmiştir). Belirli bir sistemi birebir göstermez.

Mevzilerin sonraki durumu için Rusça kaynaklar şunu yazıyor: bazıları S-300 ailesi ve diğer birimlerce kullanılıyor, bazıları dacha ya da terk edilmiş hâlde. Sivil ve askerî kullanım arasında dağılımın oranı belli değil. Mevzilerin tek tek yerleri bu yazıda verilmedi.

S-25'i Kim Tasarladı?

S-25'i, 1950'de kurulan KB-1 bürosu tasarladı; füzeyi Semyon Lavochkin'in OKB-301 bürosu geliştirdi. Baş tasarımcılar Sergey Beria ile Pavel Kuksenko'ydu, yardımcılıkta Alexander Raspletin vardı. Stalin'in ölümünden sonra Beria ve Kuksenko görevden alındı; Raspletin tek yönetici oldu. Görev dağılımı ve ayrıntıları aşağıdaki tabloda toplandı.

Kişi veya kurumRolKaynak notu
Sergey BeriaKB-1 baş tasarımcısı; Lavrenti Beria'nın oğluRusça ve İngilizce Vikipedi
Pavel KuksenkoKB-1 baş tasarımcısıRusça ve İngilizce Vikipedi
Alexander RaspletinYardımcı baş tasarımcı; sonradan tek yöneticiRusça ve İngilizce Vikipedi
K. M. Gerasimov, A. S. YelyanKB-1 başkanları (Yelyan Nisan 1951'den)Rusça Vikipedi
Semyon Lavochkin (OKB-301)V-300 füzesiRossiyskaya Gazeta; Vikipedi bilgi kutusu
Isayev (OKB-2)Füze motoruSpacerockets
Alman mühendisler (Askania)Bazı alt sistemlerRossiyskaya Gazeta

Bürolar için kaynaklar farklı adlar kullanıyor. Gruntman, SB-1'in 1950'de KB-1'e dönüştüğünü yazıyor; Zaloga ise Beria'nın düşüşünden sonra büroya Tarım Makineleri Bakanlığı'nın 1 numaralı bürosu adının kapak olarak verildiğini aktarıyor. İkisi çelişen değil, farklı dönemleri anlatan anlatımlar olabilir.

S-25'in Halefi Hangi Sistem?

S-25'in halefi, yerine geçen sistem olarak kaynaklarda S-300P'dir. Rossiyskaya Gazeta ve İngilizce Vikipedi, S-25M'nin 1982'de S-300P ile değiştirildiğini yazıyor. S-75 ve S-200 ise ardışık halefler değil, aynı dönemin ve sonrasının paralel sistemleridir. Sonraki gelişmeler ve Moskova'nın bugünkü savunması aşağıda ayrıca anlatıldı.

Zaman çizgisi şöyle ilerliyor: 1950'lerin sonunda hareketli S-75 ve alçak irtifaya yönelik sistemler yaygınlaştı; 1960'larda S-25 modernize edildi; 1980'lerin başında S-300P devreye girdi. Rusça Vikipedi, S-25'in S-75, S-200 ve S-300 tasarımlarına yol açtığını yazıyor, ama bu ifadenin kesin anlamı açık değil. Doğrudan bir teknik türeme zinciri kaynaklarda gösterilmiyor; yalnızca aynı ihtiyaca farklı çağlarda cevap verdikleri görülüyor.

Moskova'nın füze savunması ayrı bir konudur. Rossiyskaya Gazeta, A-135 füze savunma sisteminin de S-25 mevzilerinden bazılarında yer aldığını belirtiyor. Bu, A-135'in S-25'in halefi olduğu anlamına gelmez; A-135 balistik füzelere karşı, S-25 uçaklara karşı tasarlandı. S-25 füzelerinin sonu da bir halef değil, bir yan ürün oldu: "Strizh" hedef füzeleri.

S-25 ile S-75 Arasındaki İlişki Nedir?

S-25 ile S-75 aynı sorunun iki farklı cevabıdır: Moskova'yı hava saldırısından korumak. S-25 sabit ve pahalı bir şehir kalkanı olarak 1955'te hizmete girdi; S-75 ise taşınabilir bir sistem olarak 1950'lerin sonunda ülke geneline yayıldı. Rusça Vikipedi, bunun nedenini S-25'in eskimesi olarak gösteriyor.

Rusça Vikipedi, tasarımın hizmete girdiği sırada zaten eskimiş sayıldığını ve S-75'in tercih edildiğini yazıyor. Bir İngilizce özet ise hareketli S-75'in Moskova dışındaki hemen her yerde kullanıldığını belirtiyor. Her iki sistemin geliştirilmesinde de KB-1'in adı geçer; ayrıntı için sitedeki S-75 Dvina yazısında büro tartışması anlatılıyor.

İki sistem bir süre aynı şehrin çevresinde birlikte çalıştı: FAS derlemesi 1964'te Moskova çevresinde yedi S-75 mevzisi sayıyor, CIA kaynaklı bir özet ise dış halkada SA-3 (S-125) mevzilerinden söz ediyor. Aralarındaki asıl ilişki rekabet değil, görev bölüşümüydü: S-25 ağır ve sabit çekirdek kalkan, S-75 ise esnek tamamlayıcıydı. Karşılaştırma tablosu "S-25 mi Daha İyi, S-75 mi?" bölümünde.

Yorumlar
Yorum yazma kurallarını okumuş ve kabul etmiş sayılırsınız