9K338 Igla-S, Rusya'daki Kolomna Makine Mühendisliği Konstrüksiyon Bürosu'nun (KBM) tasarladığı, askerin omzunda taşıyıp ateşleyebildiği kızılötesi güdümlü bir hava savunma füzesidir. NATO kod adı SA-24 Grinch olan sistem, 1970'lerde başlayan Igla ailesinin üçüncü ve en gelişmiş üyesi sayılır. Helikopter, taktik uçak, insansız hava aracı ve seyir füzesi gibi alçak irtifa hedefleri için tasarlandı.
Aşağıdaki bölümler 17 Kasım 2026 tarihine kadar yayımlanan üretici açıklamalarına, ihracat haberlerine, savunma basınına ve resmî ordu duyurularına dayanır. Rakamlar kaynaktan kaynağa değiştiğinde bu açıkça yazılmıştır; savaş sahasından gelen iddialar ise iddia olarak, kimin söylediğiyle birlikte aktarılır.
Veri notu: Igla-S için tek bir resmî ve eksiksiz teknik tablo kamuya açık değil. Füze kütlesi, sistem ağırlığı ve hizmete giriş yılı gibi değerler farklı kaynaklarda farklı çıkıyor. Bu yazıda her rakamın yanına kaynağın türü (üretici verisi, ihracat kataloğu, savunma basını, ansiklopedi derlemesi) not edilmiştir; yalnızca tek bir yerde geçen bilgiler "tek kaynak" diye işaretlenir.

Igla-S Nedir?
Igla-S, resmî Rus indeksiyle 9K338 olan, tek bir asker tarafından taşınıp atılabilen yüzeyden havaya füze sistemidir. Füzenin kendisi 9M342 kodunu taşır. Hedefin yaydığı ısıyı izleyen pasif bir arayıcıyla donatıldığı için radar yayını yapmaz; ateşten sonra ek yönlendirme gerektirmeyen "ateşle ve unut" mantığıyla çalışır.
"Igla" Rusçada iğne anlamına gelir. Adın sonundaki "S" harfinin neyin kısaltması olduğunu incelediğim kaynakların hiçbiri açıklamıyor; bu yüzden bir anlam yüklemek doğru olmaz. Bilinen, NATO'nun sistemi SA-24 Grinch diye kodladığı ve Rus ordusunda 2000'li yılların başında hizmete girdiğidir.
Sınıf olarak MANPADS grubuna girer. Bu kısaltma "insan tarafından taşınabilen hava savunma sistemi" anlamına gelir ve omuzdan atılan füzeleri anlatır. Aynı füze, bazı konfigürasyonlarda hafif araçlara ya da çift tüplü bir ayağa takılabildiği için sistem adı bir askerin elindeki silahı da, platforma oturtulmuş bir fırlatıcıyı da kapsayabilir. Bu düzenlerin ayrıntısı 15. başlıkta yer alır.
Aile içindeki yerine bakıldığında üç kuşak görülür. Igla-1 (SA-16) 1981'de, Igla (SA-18) 1983'te hizmete alındı; Igla-S bu hattın son ve en uzun menzilli üyesidir. Üç sürümün farkları 25. başlıkta tek tek karşılaştırılır. Rusya bugün Igla-S ile birlikte, 2010'lardan itibaren dağıtılan 9K333 Verba'yı da kullanıyor; bu sistemle ilişki 29. başlıkta ele alınıyor.
Igla-S Ne İşe Yarar?
Igla-S, birliklerin, köprülerin, hava üslerinin ve konvoyların çok alçaktan gelen hava tehditlerine karşı kendi başına koruma sağlaması için geliştirilmiştir. Üretici ve ihracat tanıtımları hedef olarak taktik uçakları, helikopterleri, insansız hava araçlarını ve seyir füzelerini sayar; gece atış da sistemin ilan edilen yeteneklerinden biridir.
İşlevin özü hız ve mobilitedir. Büyük bir bataryayı kurup radara bağlamak zaman ister; omuzdan atılan füze ise bir ekibin sırtında yürüyerek ya da bir araçta gelerek her yere ulaşabilir. Bu yüzden Igla-S çoğunlukla ağır sistemlerin altında kalan en alçak savunma katmanı olarak konumlandırılır.
Hindistan örneği bu rolü açık gösterir. Ordu ile ilgili haberlere göre sistem, Çin sınırındaki yüksek dağlık bölgelerde alçak irtifa tehditlerine karşı bir boşluğu kapatmak için alındı. Yüksek rakımda büyük radar ve batarya konuşlandırmak zor olduğundan hafif bir füze mantıklı bir seçenek sayıldı. Bu yorum haber kaynaklarının değerlendirmesidir; Hint makamları ayrıntılı bir görev tanımı yayımlamadı.
Füzenin yapamadığı şeyler de tanımın parçasıdır. Orta ve yüksek irtifada uçan uçaklara, balistik füzelere ya da onlarca kilometre uzaktaki hedeflere karşı bu sistem tasarlanmadı. Kullanım alanı 6 kilometrelik üst menzille ve 3,5 kilometrelik irtifa sınırıyla çizilir (rakamlar 14. başlıkta). Büyük menzilli sistemlerle birlikte nasıl bir katman oluşturduğu ise 22. başlıkta anlatılıyor.
Igla-S Hangi Ülkenin?
Igla-S Rusya Federasyonu'na aittir. Tasarımcısı ve üreticisi, Moskova yakınlarındaki Kolomna'da bulunan KBM'dir; bu kuruluş Rostec çatısı altındaki "Yüksek Hassasiyetli Sistemler" holdingi içinde yer alır. Igla ailesinin kökü ise Sovyetler Birliği dönemine, 1972'de başlayan geliştirme çalışmasına uzanır. Üretim ve montajın bir bölümü ise lisansla Hindistan'da yapılır.
Sistemin tek bir fabrikada ve tek bir kuruluşta üretilen bir bütün olmadığını bilmek gerekir. Füzenin arayıcı başlığını, Sankt-Peterburg merkezli optik kuruluş LOMO'nun geliştirdiği ve 9E435 koduyla anılan bir birim oluşturur. Seri üretimin Degtyarev fabrikasında 1 Aralık 2004'te başladığı ise ansiklopedi derlemelerinde yazılı; bu tarih üretici tarafından ayrıca teyit edilmiş bir belgeyle desteklenmediği için derleme bilgisi olarak okunmalıdır.
Hindistan'daki Adani Defence Systems and Technologies tarafından 2024'ten itibaren yürütülen montaj faaliyeti, sistemin yalnızca Rusya'da değil, lisans anlaşmasıyla başka bir ülkede de bir araya getirilebildiğini gösteren bilinen bir örnektir. Bu konu 13. ve 27. başlıkta daha ayrıntılı işleniyor.
Bu nedenle "hangi ülkenin" sorusunun cevabı iki katmanlıdır: tasarım ve kimlik olarak Rusya'nın, üretim ve montaj bakımından ise Rusya ile Hindistan'ın söz konusu olduğu bir sistemden bahsediliyor. Sipariş veren ülkelerin listesi 16. başlıkta verilmiştir.
Igla-S Özellikleri Nelerdir?
Igla-S'in kamuya açık değerleri şöyle özetlenir: 500 ile 6.000 metre arası menzil, 10 ile 3.500 metre arası irtifa, iki bantlı kızılötesi arayıcı, 2,5 kg'lık parçacık etkili harp başlığı ve yaklaşık 17 ila 19 kg arasında değişen atışa hazır ağırlık. Tablo, bu değerleri kaynak türleriyle birlikte sıralar.
| Özellik | Aktarılan değer | Kaynak ve not |
|---|---|---|
| Resmî ad ve indeks | 9K338 Igla-S (füze 9M342) | Rus ihracat kataloğu verisini aktaran savunma basını |
| NATO kod adı | SA-24 Grinch | Birden çok kaynak aynı |
| Atış mekanizması / tüp | 9P522 / 9P338 | Füze teknik ansiklopedisi; ayrıntı 11. başlıkta |
| Çap | 72 mm | Ansiklopedi derlemesi ve teknik katalog |
| Füze uzunluğu | Yaklaşık 1,63 m | İki kaynak 1,63 ve 1,635 m yazıyor |
| Füze ağırlığı | 10,8 kg ya da 11,7 kg | Kaynaklar çelişiyor; ayrıntı 18. başlıkta |
| Atışa hazır sistem ağırlığı | 17 ila 19 kg | Üç ayrı kaynak üç ayrı değer veriyor |
| Etkili menzil | 500 m ile 6.000 m | Rus ihracat verisi; ayrıntı 14. başlıkta |
| Hedef irtifası | 10 m ile 3.500 m | Aynı kaynak |
| Hedefin azami hızı | 400 m/sn (uzaklaşan), 320 m/sn (yaklaşan) | Ansiklopedi karşılaştırma tablosu |
| Füzenin hızı | Yaklaşık 570 m/sn | Savunma basını; ayrıntı 17. başlıkta |
| Harp başlığı | 2,5 kg, yüksek patlayıcılı parçacık etkili | Birden çok kaynak; patlayıcı miktarı için tek derleme 585 g diyor |
| Arayıcı | Farklı spektral bölgelerde çalışan iki fotoalıcı | Teknik ansiklopedi; ayrıntı 28. başlıkta |
| Hazırlık / tepki süresi | 5 ila 10 sn (katalog), 13 sn (üretici verisi diye aktarılan başka bir haber) | İki kaynak çelişiyor |
| Vurma ihtimali iddiası | 0,8 ila 0,9 | Üretici açıklaması; bağımsız doğrulama yok |
Tablodaki iki dikkat çekici nokta, ağırlık ve hazırlık süresidir. Rakamların ayrı çıkması çoğunlukla "füze mi, füze ile tüp mü, yoksa tüm donanım mı" sorusunun farklı yanıtlanmasından kaynaklanır. Üretici resmî sitesinde tek bir tablo vermediği için hangisinin doğru olduğu kesin söylenemez; en güvenli ifade aralık vermektir.
Igla-S'nin Avantajları Nelerdir?
Igla-S'nin öne çıkan yanları, ailesindeki öncüllere göre artan menzil ve harp başlığı, iki bantlı arayıcının yanıltıcı ışık kaynaklarına daha dirençli olduğunun belirtilmesi, gece kullanıma uygun nişan ekipmanı ve farklı platformlara uyarlanabilen modüler yapısıdır. Bunların bir kısmı üretici beyanıdır; her biri aşağıda kaynağıyla birlikte değerlendirilmiştir.
Birinci avantaj menzildir. Orijinal Igla için aktarılan 5,2 km'lik değer Igla-S'te 6 km'ye çıkar. Yaklaşık 800 metrelik fark küçük görünse de, helikopterlerin hızına bakıldığında ekibe karar vermek için ek bir pencere kazandırır. Harp başlığı da 1,17 kg'dan 2,5 kg'a yükselir; yani aynı hedefe daha büyük bir parçacık etkisi uygulanması amaçlanmıştır.
İkinci avantaj arayıcıyla ilgilidir. Ansiklopedi derlemelerine göre ana arayıcının çevresine eklenen ek algılayıcılar, helikopterlerde kullanılan darbeli kızılötesi karşı önlemlere karşı direnç sağlıyor. Bu iddia üretici kaynaklıdır ve bağımsız bir saha testiyle doğrulanmış değildir.
Üçüncü avantaj çok yönlülüktür. Aynı füze tek kişilik omuz sisteminde, iki tüplü ayaklı bir fırlatıcıda (Dzhigit), araç üstü bir kulede (Gibka-S) ve helikopter montaj modülünde (Strelets) görülebilir. Bu düzenlerin her biri aynı füze lojistiğinden yararlandığı için bakım, eğitim ve yedek parça zinciri sadeleşir.
Dördüncü avantaj yaygınlıktır. Hindistan'da lisanslı montaj, Brezilya, Venezuela ve Güney Kafkasya'daki ordularda bulunuşu, sistemin uzun süre ihracat kataloğunda kalmasını sağladı. Ancak 6. başlıkta görüleceği gibi bu yaygınlık, tedarik güvenliği sorularını da beraberinde getiriyor.
Igla-S'nin Dezavantajları Nelerdir?
Igla-S'nin sınırları, kısa menzil ve düşük irtifa tavanı, pasif kızılötesi güdümün hava ve arka plan koşullarına bağımlılığı, tek füzelik atış olasılığının kesin olmaması ve yaptırım sonrası yedek parça ve füze tedarikiyle ilgili belirsizliklerdir. Tüm MANPADS sınıfı için geçerli olan bazı kısıtlar da buna eklenir.
İlk sınır fiziksel kapsama ilişkindir. Füzenin 3,5 km'lik irtifa tavanı ve 6 km'lik menzili, orta irtifada uçan bir savaş uçağını ya da bir balistik füzeyi kapsamaz. Bu yüzden Igla-S hiçbir ordunun tek başına bel bağladığı bir araç değildir; katmanlı savunma kurgusunun alt tabakasında kalır.
İkinci sınır güdüm yöntemidir. Kızılötesi arayıcılar hedefin ısı izini görmeye dayanır. Bulut, güneşin arka plandaki konumu, hedefin motor gücü gibi etkenler arayıcının işini kolaylaştırabilir ya da zorlaştırabilir. Bu genel sınırlama tüm kızılötesi güdümlü sistemler için geçerlidir; Igla-S'e özgü sayısal bir hava durumu sınırı açık kaynakta yoktur.
Üçüncü sınır, başarı oranına dair rakamların niteliğidir. Üretici 0,8 ila 0,9 gibi yüksek bir vurma ihtimali ilan eder; ancak bu değer laboratuvar ya da poligon koşullarında üretici tarafından verilmiştir ve gerçek muharebe verisiyle sınanmış değildir. Savaş sahasındaki iddialar ise çoğunlukla taraflardan birinin ağzından duyulur (bkz. 26. başlık).
Dördüncü sınır tedariktir. Brezilya'nın 2026 Haziran'ında ABD Dışişleri Bakanlığı'ndan 100 adet FIM-92K Stinger Block I füzesi için satış onayı alması, bazı Brezilya ve savunma basını yorumlarında Igla-S stokunun azalması ve Rusya'dan temin zorluğuyla ilişkilendirildi. Bu bağlantıyı resmî bir Brezilya açıklaması doğrulamıyor; yalnızca yorum niteliğindedir. Bununla birlikte Brezilya Hava Kuvvetleri'nin 2025'te Igla-S'in yerini alacak bir MANPADS için bilgi talebi yayımladığı Janes tarafından aktarıldı.
Son olarak Rus ordusunun kendi içinde bile Igla-S'ten Verba'ya doğru kayan bir ilerleme planlaması, bu sistemin teknolojik olarak "son kuşak" olmadığına işaret eder. KBM'nin her ikisini de üretmeyi sürdürdüğü bir savunma yorumcusunun makalesinde yazılı; ancak üretim oranları açıklanmıyor.
Igla-S Ne Zaman Üretildi?
Igla-S'in devlet testleri Aralık 2001'de tamamlandı, sistem 2002'de kabul edildi ve seri üretimin 1 Aralık 2004'te başladığı aktarılıyor. Kaynaklar hizmete giriş yılını 2002 ya da 2004 diye veriyor; bu fark "kabul" ile "seri üretim" tarihinin karıştırılmasından doğuyor olabilir, kesin açıklama yok.
Tarihçe tablosu, ailenin gelişimini de içerir; böylece Igla-S'in nereden geldiği anlaşılır.
| Yıl | Olay | Kaynak türü |
|---|---|---|
| 1972 | Kolomna'da yeni bir omuz füzesi için geliştirme başladı; Strela serisinin geliştirilmiş hali değil, sıfırdan tasarım | Ansiklopedi derlemesi |
| 1978 | Program ikiye ayrıldı; hızlı hizmete girmesi için sadeleştirilmiş Igla-1 çıkarıldı | Aynı |
| 11 Mart 1981 | Igla-1 (9K310, SA-16) Sovyet ordusunca kabul edildi | Aynı |
| 1983 | Tam yetenekli Igla (9K38, SA-18) kabul edildi | Aynı |
| Aralık 2001 | Igla-S devlet testleri tamamlandı | Aynı; teknik ansiklopedi de aynı ayı yazıyor |
| 2002 | Sistem kabul edildi | İki kaynak 2002 diyor |
| 1 Aralık 2004 | Seri üretim başladı | Derleme ve Hindistan haberleri |
| 2014-2015 | 9K333 Verba'nın dağıtımı başladı ve yavaş yavaş Igla'nın yerini almaya yöneldi | Ansiklopedi derlemesi |
Tablo, Igla-S'in 1980'lerin başındaki Igla'dan yaklaşık yirmi yıl sonra ortaya çıktığını gösterir. Bu süre içinde elektronik algılayıcılar ve patlayıcı teknolojisi ilerlediği için sistem önceki ailenin sadece "büyütülmüş" hali değildir. Üç sürüm arasındaki mühendislik farkları 25. başlıkta anlatılıyor.
Türkiye'nin Igla'sı Var mı?
Açık kaynaklarda Türk Silahlı Kuvvetleri envanterinde Igla ya da Igla-S füzesinin bulunduğunu gösteren doğrulanmış bir teslimat veya sözleşme kaydı yoktur. ASELSAN'ın Igla füzesiyle kullanılmak üzere geliştirdiği bir fırlatıcı kule ise defalarca sergilenmiştir. Türkiye'nin resmî omuz füzeleri ise başka sistemlerdir. Ayrıntılar aşağıda kaynak türleriyle verilmiştir.
ASELSAN'ın Igla ile ilgili çalışması iki başlıktan oluşur. 2013'teki MSPO fuarında Igla füzeleri için altı tüplü çoklu fırlatıcı kule sergilendi; ASELSAN ayrıca bu sistemi MT-LB paletli zırhlı aracına yerleştirip Kazakistan'daki KADEX fuarında göstermişti. Tanıtım metinlerinde sistem, "IGLA(S) füzeleri" kullanan tam otomatik çok kısa menzilli bir hava savunma silahı olarak tarif edilir.
İkinci başlık 2015'teki IDEF fuarında sergilenen lazer demonstratörüdür. Shephard'ın aktardığına göre ASELSAN, Igla fırlatıcısını bir yönlendirilmiş enerji silahıyla birleştiren bir konsepti tanıttı; şirket sözcüsü bunu on yıllık bir yol haritasının başlangıcı olarak niteledi ve ilk hedefin gemiler olduğunu söyledi. Rusya'nın devlet silah ihracat kuruluşunun da 2015'te Igla'nın bir Türk muharebe platformuyla entegre edildiğini açıkladığı bir haber dolaşıma girmişti; bu bilginin ana kaynağına tam metin olarak ulaşılamadığı için tek kaynak sayılmalıdır.
Bir ansiklopedi derlemesinde Türkiye'nin "ASELSAN tarafından değerlendirilmek üzere 40 Igla fırlatıcısı satın aldığı" yazıyor. Bu cümle yalnızca o derlemede bulundu ve resmî bir belgeyle desteklenmiyor; dolayısıyla tek kaynak olarak kalıyor. Türkiye'nin muharebe birliklerinde kullandığı Igla füzesi sayısı ya da sözleşmesi açık kaynakta yer almıyor.
Türk ordusunun envanterindeki omuz füzeleri Stinger ailesindendir. Army Technology'nin aktardığına göre Roketsan'ın Sungur sistemi, Stinger POST ve RMP'nin yerine geliştirildi ve ilk MANPADS partisi Temmuz 2022'de Türk Silahlı Kuvvetleri'ne teslim edildi. Sungur'un teknik ayrıntıları 30. başlıktaki rakipler bölümünde yer alıyor.
Igla-S mi Daha İyi, Stinger mı?
İki sistem aynı sınıfta ama farklı ordular için tasarlandığından "hangisi daha iyi" sorusunun tek yanıtı yoktur. Rakamlarda Igla-S menzil ve harp başlığında önde görünür; Stinger ise daha hafiftir ve geniş bir NATO lojistik ağına dayanır. Üstünlük, hedefe, bölgeye ve tedarik zincirine göre değişir.
| Karşılaştırma ölçütü | Igla-S | Stinger | Ölçütün anlattığı |
|---|---|---|---|
| Etkili menzil | 500 m ile 6.000 m | Yaklaşık 200 m ile 4,8 km | Hedefe ne kadar uzaktan karşılık verilebileceği |
| Hedef irtifası | 10 m ile 3.500 m | Yaklaşık 3.800 m'ye kadar | Alçak uçan hedeflerin ne kadar yükseğe kadar kapsandığı |
| Atışa hazır ağırlık | 17 ila 19 kg | Yaklaşık 15 ila 16 kg | Bir ekibin taşıma yükü |
| Arayıcı mantığı | İki bantlı kızılötesi | Kızılötesi ve morötesi | Hedef ile yanıltıcı ışık kaynağını ayırt etme yöntemi |
| Harp başlığı | 2,5 kg | Kaynaklar 1 ile 3 kg arasında çelişiyor | Hedefe verilecek hasarın büyüklüğü |
| Hizmete giriş | 2002 ya da 2004 | 1981 (temel sürüm) | Tasarımın yaşı; güncelleme düzeyi ayrı bir konudur |
| Tedarik ekosistemi | Rusya, bir avuç ihracat müşterisi, Hindistan'da montaj | ABD ve Avrupa'daki ortak üretim hattı | Yedek parça, eğitim ve füze yenileme güvencesi |
Tabloda Stinger için kullanılan değerler savunma basınından ve ABD ordusu belgelerinden derlenmiş yaklaşık değerlerdir. Üretici bu rakamları tek bir resmî tabloda yayımlamadığı için hassas bir kıyaslama yapılamaz. Harp başlığı bunun bir örneğidir: kaynaklar Stinger'ın başlığını farklı biçimlerde tanımladığından yan yana koymak yanıltıcı olurdu.
Menzil avantajı Igla-S'tedir; ancak bu avantajın pratik değeri hedefin türüne bağlıdır. Hızlı ve yüksek irtifadan yaklaşan bir uçağa karşı 1 kilometrelik ek menzil birkaç saniyelik ek süre demektir. Hareketsiz hovering yapan bir helikopter için ise bu fark neredeyse hiç önem taşımaz.
Lojistik tarafında tablo tersine döner. 2026 Haziran'ında ABD'nin Brezilya'ya 100 FIM-92K Stinger satışını onaylaması, Igla-S kullanan bir ülkenin Batı kaynaklı bir sisteme yönelmesine örnek oluşturdu; gerekçe resmî olarak Igla-S eksikliği diye açıklanmadı. Seçimi çoğu zaman yalnızca rakamlar değil, tedarik ilişkileri de belirliyor.
Igla-S Helikopter Vurabilir mi?
Evet, Igla-S helikopterleri hedef listesinin ilk sıralarına alacak şekilde tasarlanmıştır; arayıcıya eklenen ek algılayıcılar da özellikle helikopterlerde kullanılan darbeli kızılötesi karşı önlemlere direnç için geliştirildi. Yine de açık kaynakta Igla-S'in bir helikopteri düşürdüğü kesin olarak belgelenmiş bir olay çok azdır.
Aile genelinde olay kayıtları vardır, ancak çoğu Igla ya da Igla-1 sürümlerine ait ve bazıları tek kaynaklıdır. Aşağıdaki tablo yalnızca helikopterlerle ilgili belgeleri toplar ve her birinin güvenilirlik durumunu açıkça yazar.
| Tarih | Olay (iddia edildiği haliyle) | Doğrulama durumu |
|---|---|---|
| Ağustos 1992 | Hindistan-Pakistan sınırında iki Pakistan helikopterine Igla ile ateş edildiği bildirildi | Tek kaynak (ansiklopedi derlemesi); sürüm belirtilmemiş |
| 2002 | Çeçenistan'da bir Mi-26'nın Igla ile düşürüldüğü aktarılıyor | Tek kaynak (ansiklopedi derlemesi); sürüm belirtilmemiş |
| 2011 | Libya'da üç Igla-S'in İngiliz Apache helikopterlerine atıldığı, isabet olmadığı belirtiliyor | Tek kaynak; birincil bir belge bulunamadı |
| 12 Kasım 2014 | Dağlık Karabağ'da bir Ermeni Mi-24'ü düşürüldü, üç mürettebat öldü; füzenin Igla-S olduğu bildirildi | Olay doğrulanmış; hangi tarafın bölgesinde olduğu ve uçuşun amacı taraflarca farklı anlatılıyor |
| 2022-2023 | Ukrayna birlikleri, Rus Mi-8 ve Ka-52 helikopterlerinin Igla ile vurulduğunu açıkladı | Ukrayna makamlarının beyanı; sürüm belirtilmemiş; bağımsız doğrulama sınırlı |
Tablodan çıkan ana sonuç şudur: Igla ailesinin helikopterlere karşı kullanıldığı iddiaları çoktur, ama bunların Igla-S'e özgü olduğunu gösteren kanıt azdır. Ukrayna'daki olaylarda füzenin sürümü çoğu zaman açıklanmıyor; Ukrayna makamlarının açıklamalarında yalnızca "Igla" adı geçiyor.
Karabağ olayı bu bakımdan en tutarlı örnektir: farklı kaynaklar füzeyi Igla-S diye adlandırıyor, ancak Azerbaycan Savunma Bakanlığı helikopterin mevzilerine saldırdığını, Dağlık Karabağ makamları ise bir eğitim uçuşu sırasında vurulduğunu söylüyor. Bu çelişki olayın siyasi niteliğiyle ilgilidir; füzenin teknik yönünü etkilemez. Kullanıcıların hangi hedefleri vurmaya çalıştığı, bu yazıda tarafsız biçimde kaynak ve iddia ayrımı yapılarak aktarılıyor.
Helikopterlerin kendisi de bu tehdide karşı donatılmıştır: kızılötesi karşı önlemler, uçuş profili ve eşlik eden diğer araçlar bir helikopterin dayanıklılığını belirler. Bu nedenle bir füzenin helikopteri vurabilme kapasitesi ile belirli bir olayda vurup vurmadığı ayrı sorulardır.
Igla-S Kaç Parçadan Oluşur?
Igla-S, temel olarak dört ana birimden oluşur: füzeyi taşıyan 9P338 tüpü, tüpe takılan 9P522 atış mekanizması, yer güç kaynağı ve gece görüş cihazı. Bunlara bakım ve kontrol için ayrı bir test istasyonu ile eğitim araçları eklenir. Kaynaklar bu parçaları farklı kodlarla adlandırdığı için tam sayı belirsizdir.

Füze ve atım tüpü
Füze, 9M342 koduyla anılır ve tüp içinde taşınır. Savunma basınındaki ihracat katalogları tüpü 9P338 diye adlandırır. Çapı 72 mm, uzunluğu yaklaşık 1,63 ila 1,635 metre olan füzenin ağırlığı 10,8 kg ya da 11,7 kg olarak veriliyor; bu fark 18. başlıkta açıklanmıştır.
Atış mekanizması ve güç kaynağı
Atış mekanizması 9P522 olarak geçer. Teknik ansiklopedi mekanizmanın yanında bir yer güç kaynağını (9B238-1) da listeler ve bu iki parçayı ayrı kod numaralarıyla listeler; hangisinin tek kullanımlık, hangisinin yeniden kullanılabilir olduğu açık kaynakta yer almıyor.
Nişan ve gece görüş donanımı
Katalog verilerine göre sistem gece atışa uygundur ve bunun için ayrı bir gece nişangâhı sunulur. Teknik ansiklopedi bunu "Maugli-2 (1PN97)" diye adlandırıyor ama aynı sayfada başka bir nişangâh kodunu da geçiriyor; yani cihazın kodu kaynak içinde tutarsız. Hindistan'daki 2024 teslimat haberleri de nişan cihazlarının pakete dahil olduğunu söylüyor.
Bakım, test ve eğitim ekipmanı
Üretici belgeleri 9V866-2 mobil test istasyonunu ve 9F719-2 kontrol-test seti kodlarını verir. Teknik ansiklopedi ilk cihazı "9B866-2 mobil kontrol noktası" diye yazıyor; bu bir yazım ya da adlandırma farkı olabilir, ama doğrulanmadı. Eğitim simülatörleri ve nişan eğitim cihazları da sistem paketinin parçası olarak anılır.
Dört ayrı birimden söz edilse de, sahada bir ekibin sırtında taşıdığı bütün bundan çok daha küçüktür: yalnızca füze tüpü, atış mekanizması, güç kaynağı ve nişan donanımı. Test istasyonlarının sahaya taşınmayıp bakım birimlerinde kaldığı varsayılabilir, ancak bu kaynaklarda yazılı değil. Parçaların sayısını tek rakamla vermek bu yüzden yanıltıcı olurdu.
Igla-S Fiyatı Nedir?
Igla-S için üretici ya da Rusya'nın açıkladığı resmî bir birim fiyat yoktur. Fiyat bilgisi yalnızca bazı ülkelerin sözleşme tutarlarından dolaylı olarak anlaşılır ve bu tutarlar füzenin yanı sıra fırlatıcı, nişan cihazı ve test ekipmanını da kapsayabilir. Bu yüzden tek bir füzenin bedeli hesaplanmamıştır.
Hindistan için basında geçen en açık rakam, Adani Defence'in lisansla yürüttüğü montaj sözleşmesidir: 48 fırlatıcı, 100 füze, gece görüş cihazları ve bir test istasyonu için yaklaşık 260 crore rupi (yaklaşık 32 milyon ABD doları). Rakam iki ayrı haberde geçiyor, ancak sözleşme tarihi 2020 mi 2023 mü olduğu konusunda kaynaklar uyuşmuyor ve Hindistan hükümeti resmî bir duyuru yapmadı; bu nedenle bilgi basın haberi düzeyindedir.
Hindistan'ın 2010'da açtığı daha büyük "çok kısa menzilli hava savunma" ihalesine ilişkin bir haber de teklif rakamlarını aktardı: 5.000'den fazla füze, 258 tekli ve 258 çoklu fırlatıcı için Rus teklifi yaklaşık 1,47 milyar dolar, bir İsveç teklifi yaklaşık 2,6 milyar dolar, bir Fransız teklifi yaklaşık 3,68 milyar dolar olarak yazıldı. Bunlar kabul edilmiş bir sözleşme değil, basına yansıyan teklif bedelleridir ve tek kaynaktan gelir; haberin yazıldığı Nisan 2022'de büyük ihale hâlâ Savunma Bakanlığı incelemesindeydi.
Brezilya, Venezuela, Ermenistan ya da Azerbaycan için açık kaynakta Igla-S'e özgü bir sözleşme tutarı bulunamadı. Venezuela'nın Rusya'dan yaptığı genel silah alımları için milyarlarca dolarlık toplamlar anılıyor, ama Igla-S payı ayrıştırılamıyor.
Veri notu: Haberlerdeki rakamları fırlatıcı ve füze sayısına bölerek bir "birim fiyat" üretmek hatalıdır. Sözleşmeler eğitim, test istasyonu, lisans devri ve yedek parça gibi kalemleri de içerir; bu kalemlerin dağılımı açıklanmamıştır.
Igla-S Kaç Yılında Üretildi?
Igla-S'in seri üretimi 1 Aralık 2004'te başladı; devlet testleri 2001'in sonunda bitmişti ve sistem 2002'de kabul edilmişti. Bu tarihler yedinci başlıktaki tarihçe tablosunda ayrıntılı verildi. Üretimin bugün de sürdüğü, savunma basınındaki yorumlara göre KBM'nin Igla-S ve Verba'yı birlikte üretmesinden anlaşılıyor.

Üretim hacmine dair bir resmî sayı yoktur. Rusya'nın yıllık Igla-S üretimini, toplam üretilen sayıyı ya da ihracat paylarını açıklayan bir kaynak bulunmadı. Aile genelinde ise Igla ve Igla-1'in 30'dan fazla ülkede kullanıldığı, Igla-1'in Myanmar'da lisansla üretildiği ansiklopedi derlemelerinde yazılı.
Igla-S için lisanslı üretim Hindistan'da yürüyor. Adani Defence Systems and Technologies'in, Rus ihracat kuruluşuyla yaptığı teknoloji aktarım anlaşması kapsamında Hindistan Ordusu için montaj yaptığı Mayıs 2024 tarihli bir haberde yazıldı; 2025 tarihli bir savunma basını haberi de yerli montajlı sistemlerin teslim edildiğini aktardı. Ansiklopedi derlemesi, Nisan 2024 ve Nisan 2025'te teslimatlar yapıldığını ve 2025-2026 döneminde altı sözleşme daha imzalandığını yazıyor; bu son bilgi tek kaynaklıdır ve resmî bir belgeyle desteklenmemiştir.
Montaj ile tam üretim arasındaki fark da önemlidir. Haberler Hindistan'daki işi "montaj" ve "lisanslı üretim" kelimeleriyle birlikte kullanıyor; füzenin arayıcı başlığı gibi kritik parçaların Hindistan'da mı yoksa Rusya'da mı üretildiği açıklanmadı.
Igla-S Menzili Ne Kadar?
Igla-S için en çok aktarılan etkili menzil 500 metre ile 6.000 metre arasıdır. Rus ihracat verisi, hedef irtifası için 10 ile 3.500 metre aralığını verir. Aynı üretici ailesindeki Igla için aktarılan 5,2 km'ye göre yaklaşık 800 metrelik bir artışa işaret eden bu değer, savunma basınında geniş biçimde tekrarlanır.
Altı kilometre, etkili imha menzilinin üst sınırını anlatır. Kaynaklar bu değerin yatay mesafe mi yoksa hedefe doğrudan çizilen doğru mu olduğunu açıkça yazmıyor. Gerçek kapsama, hedefin uçuş yönüne, hızına ve irtifasına göre değişen karmaşık bir zarf oluşturur; bu zarfın şekli açıklanmamıştır.
Alt sınırın 500 metre olması, çok yakın hedeflerin Igla-S ile vurulamayacağı anlamına gelir. Alt sınırın nedeni açık kaynaklarda açıklanmıyor. Üstteki sınır olan 6 km ise bazı kaynaklarda "yaklaşık" diye geçer; ihracat verisi bu değeri sabit tutar.
Karşılaştırma için bir bağlam sunmak gerekirse Verba için ansiklopedi derlemesi 6,5 km, Piorun için savunma basını yaklaşık 6,5 km diye yazıyor; Stinger için ise 4,5 ila 4,8 km değerleri kullanılıyor. Bu yüzden Igla-S menzil sınıfında orta üst bantta yer alır. Menzil rakamları bağımsız bir saha testiyle ya da ortak bir standartla doğrulanmadığı için kesin sıralama yapılmaz.
Igla-S Bir Fırlatıcıda Kaç Füze Taşır?
Omuzdan atılan standart düzende bir tüp ve bir füze bulunur; yeniden atış için yeni bir füze gerekir. Platform fırlatıcılarında bu sayı artar: Dzhigit ayaklı fırlatıcısı iki, Gibka-S kulesi dört, ASELSAN'ın sergilediği Igla kulesi ise altı füze taşır. Düzenler kaynak türleriyle birlikte tabloda toplanmıştır.

| Düzen | Füze sayısı | Kaynak ve not |
|---|---|---|
| Omuz sistemi | 1 | Standart MANPADS düzeni |
| Dzhigit destek fırlatıcısı | 2 (Igla ya da Verba tüpleri) | Üretici açıklaması; 360 derece yatay dönüş, -15 ile +60 derece yükselme; kamyon ya da pikap üstüne de kurulabilir |
| Gibka-S | 4 (Verba; isteğe bağlı Igla-S) | Tigr tipi 4x4 zırhlı araç üzerinde; savunma basını |
| Strelets helikopter modülü | En çok 4, ikili düzende | Helikopterden havadan havaya kullanım için; kara ve gemi araçlarına da uyarlanabildiği aktarılıyor |
| ASELSAN Igla fırlatıcısı | 6 tüp | MSPO 2013 tanıtımı; "IGLA(S)" füzesi kullandığı yazılı; envanter bilgisi yok |
Dzhigit konusunda üretici, iki füzenin salvo halinde ya da tek tek, otomatik ya da elle modda atılabildiğini yazar. Aynı üretici iki füzelik salvonun vurma ihtimali için yüzde 99 gibi bir iddia da yaptı; bu değer şirket kaynaklı pazarlama beyanıdır ve bağımsız doğrulaması yoktur. Rostec ayrıca on'dan fazla ülkenin Dzhigit için olumlu görüş bildirdiğini aktarıyor, ancak ülkeler isimlendirilmedi.
Tüplerin sayısı artsa da, her bir füze aynı arayıcıyı ve aynı mesafe sınırlarını taşır. Platform çözümlerinin getirdiği asıl fark, ekibin hızlı yeniden atış kapasitesi ve füzelerin araca monte edilebilmesidir.
Igla-S Hangi Ülkelerde Var?
Igla-S'in kullanıcısı olduğu açık kaynaklarda en iyi belgelenen ülkeler Rusya, Hindistan, Brezilya, Venezuela ve Ermenistan'dır. Azerbaycan, Libya ve Ürdün için rakamlar tek kaynaklıdır ya da birbiriyle çelişir. Aşağıda her ülke, aktarılan rakam ve güvenilirlik düzeyiyle birlikte iki ayrı tabloda toplanmıştır; böylece kesin bilgiler tahminlerden ayrılabilir.
Resmî ya da güçlü kaynakla belgelenenler
| Ülke | Aktarılan bilgi | Güvenilirlik |
|---|---|---|
| Rusya | Üretici ve ana kullanıcı; Verba ile birlikte hizmette | Yüksek |
| Hindistan | 24 fırlatıcı ve 216 füzelik acil alım; sonra 48 fırlatıcı, 100 füze, gece görüş cihazı ve test istasyonu paketi; Kasım 2023'te Rusya devlet ihracat kuruluşu başkanı lisanslı üretim için belge imzalandığını söyledi | Orta-yüksek; haberler arasında sayı ve tarih çelişkileri var |
| Brezilya | 2010'da 300 Igla-S teslimatı, 2014'te 60 adetlik yeni sözleşme | Orta; haber ajansı aktarımı |
| Ermenistan | 2012'de sipariş, 2013'te teslimat, 200 füze (SIPRI tablosu); başka bir özet 2013'te 200, 2016'da ek 200 "Igla" füzesi yazıyor (sürüm belirtilmemiş) | Orta; kayıtta sistem tanımı "belirsiz" işaretli |
Rakamları tartışmalı olanlar
| Ülke | Aktarılan bilgi | Durum |
|---|---|---|
| Venezuela | 2017'de Reuters, bir askerî sunuma dayanarak yaklaşık 5.000 SA-24 füzesi yazdı; Ekim 2025'te Devlet Başkanı Maduro da 5.000 füzeden söz etti; başka bir kaynak 2009'da 1.800 füze teslim edildiğini yazıyor | Üç farklı rakam; yetkililerin beyanı ile teslimat kaydı uyuşmuyor |
| Azerbaycan | Bir derlemede 300 fırlatıcı ve 1.500 füze, başka bir derlemede 200 fırlatıcı ve 1.000 füze (2012-2013) | İkisi de tek kaynak, çelişkili |
| Libya | 2004'te yaklaşık 480 füze satıldığı, bir kısmının iç savaşta kaybolduğu bildirildi | Tek kaynak ve derleme |
| Ürdün | 2007'de 182 Igla-S fırlatıcısı ithalatı (BM silah kaydı tablosu) | Tek kaynak; ülke tarafından doğrulanmadı |
| Irak | Bir savunma sitesi kullanıcı olarak anıyor, rakam yok | Doğrulanamadı |
Çok sık karıştırılan bir nokta, Igla ailesinin geneliyle Igla-S'in kullanıcı listelerinin birbirine eklenmesidir. Eski Igla ve Igla-1 füzeleri 30'dan fazla ülkede bulunur; Igla-S ise bu ülkelerin yalnızca küçük bir kısmında görülür. Venezuela'nın gerçek sayısı ya da Brezilya'nın bugünkü stok miktarı gibi bilgiler gizlidir ve savunma basını da çelişkili rakam verdiği için burada tek bir sayı verilmemiştir.
Brezilya'nın kaydı da değişmeye başladı: ABD'nin Haziran 2026'da 100 adet Stinger füzesinin satışını onaylaması, ülkenin Igla-S'e olan bağımlılığını azaltacağı yorumlarına yol açtı. Bu yorumun resmî doğrulaması yoktur.
Igla-S Maksimum Hızı Ne Kadar?
Savunma basınında Igla-S füzesinin uçuş hızı için yaklaşık 570 m/sn değeri aktarılır; bu, deniz seviyesinde kabaca Mach 1,7 demektir. Aynı rakam ansiklopedi derlemesinde Igla-1 için de geçer, Igla için ise 800 m/sn yazılıdır. Üretici resmî bir tek değer yayımlamadığı için kaynaklar tutarsızdır.
Tutarsızlığın bir nedeni, "azami hız"ın ne zaman ölçüldüğüdür. Füze roket motorunun yanma süresi boyunca hızlanır, motor söndükten sonra ise sürtünmeyle yavaşlar. Bir kaynak tepe hızı, bir diğeri ortalama uçuş hızını yazıyor olabilir; metinlerin hiçbiri hangi tanımı kullandığını belirtmiyor.
Daha net bir bilgi, füzenin takip edebildiği hedefin hızıdır. Ansiklopedi karşılaştırma tablosu Igla-S için uzaklaşan hedeflerde 400 m/sn, yaklaşan hedeflerde 320 m/sn sınırını verir; Igla için bu değerler 360 ve 320 m/sn'dir. Bu sınırlar, füzenin çok hızlı savaş uçaklarına karşı kısıtlı kaldığını gösterir.
Verba için aynı derlemede "500 m/sn'ye kadar" yazıyor. Daha yeni bir sistemin füzesinin Igla-S'ten daha yavaş görünmesi dikkat çekici bir çelişkidir; bu fark ya farklı ölçüm tanımlarından ya da kaynak hatasından kaynaklanıyor olabilir ve doğrulanamamıştır. Bu nedenle hız rakamıyla iki sistem arasında üstünlük kurmak doğru olmaz.
Igla-S Ağırlığı Ne Kadar?
Igla-S'in füzesi kaynağa göre 10,8 kg ya da 11,7 kg gelir; atışa hazır bütün sistem ise 17, 18,25 ve 19 kg gibi değerlerle anılır. Fark, hangi parçaların hesaba katıldığından kaynaklanır. Harp başlığı 2,5 kg'dır ve rakamlar arasında çelişki yoktur. Aralıkların nedenleri aşağıda açıklanıyor.
| Ölçü | Değer | Kaynak |
|---|---|---|
| Füze | 10,8 kg | İhracat katalogu aktaran savunma basını ve ansiklopedi infobox'ı |
| Füze | 11,7 kg | Ansiklopedi karşılaştırma tablosu ve teknik ansiklopedi |
| Atışa hazır sistem | 17 kg | Savunma basınındaki ürün sayfası |
| Atışa hazır sistem | 18,25 kg | Üretici verisi diye aktarılan Hindistan haberi |
| Atışa hazır sistem | 19 kg | Ansiklopedi ve teknik ansiklopedi |
| Harp başlığı | 2,5 kg (patlayıcı kısmı 585 g, tek derleme) | Çok sayıda kaynak; patlayıcı miktarı yalnızca bir yerde |
Tablodaki kaynaklardan üç ayrı sistem ağırlığı çıkıyor ve hiçbiri resmî, tam bir spesifikasyon sayfasına dayandırılmıyor. En olası açıklama, farklı konfigürasyonların (nişangâhlı ya da nişangâhsız, güç kaynağı takılı ya da değil) karşılaştırılmasıdır. Bu yüzden 17 ila 19 kg aralığı verilmesi daha güvenlidir.
Taşıma açısından fark küçük görünür: bir kişinin sırtında 2 kg'lık değişim, uzun yürüyüşte hissedilir ama sistemi taşınamaz hale getirmez. Daha önemli olan, tüm donanımın tek bir asker tarafından ya da küçük bir ekip tarafından taşınabilmesidir. Igla ve Igla-1 için aktarılan 17,9 kg ile karşılaştırıldığında Igla-S'in taşıma yükünü belirgin biçimde artırdığı söylenemez.
Igla-S Neleri Vurabilir?
Üretici ve ihracat tanıtımları Igla-S'in hedefleri olarak taktik uçakları, helikopterleri, insansız hava araçlarını ve seyir füzelerini sıralar; gece koşulları da kapsama dahildir. Hedefin 3.500 metreden alçakta uçması ve belirli hız sınırlarının içinde kalması gerekir. Balistik füzeler ve yüksek irtifa uçakları kapsam dışıdır.
Helikopterler, sistemin klasik hedefidir ve 10. başlıkta ayrıntılı ele alınmıştır. Taktik uçaklar ise daha hızlı ve daha kısa süre görünür olduğundan farklı bir zorluk taşır; bu yüzden füzenin hedef hızı sınırı (400 m/sn uzaklaşan, 320 m/sn yaklaşan) önem kazanır.
İnsansız hava araçları listede yer alır ama bu başlık iki ayrı kategori barındırır. Büyük, motoru ısı yayan ve saatlerce havada kalan araçlar kızılötesi arayıcı için uygun hedeflerdir. Çok küçük, elektrikle çalışan ve düşük ısı izi bırakan araçlar için Igla-S'e özgü etkililik verisi açık kaynaklarda yoktur. KBM sözcüsünün düşük kızılötesi izli hedefleri vurabildiğini söylediği sistem ise Verba'dır, Igla-S değildir.
Seyir füzeleri de listededir. Ukrayna'ya ilişkin bir haber, Mart 2022'de bir Ukrayna paraşüt birliğinin Mykolaiv üzerinde bir Rus seyir füzesini Igla ile düşürdüğünü iddia etti. Bu iddia Ukrayna tarafından yapıldı, hangi Igla sürümünün kullanıldığı açıklanmadı ve bağımsız bir doğrulama bulunamadı; bu yüzden örnek olarak değil, kaynak göstererek iddia olarak aktarılmıştır.
Sistemin yapamayacağı hedefler de açıktır: yüksek irtifada uçan bombardıman uçakları, balistik füzeler, yer hedefleri. Bu görevler Patriot, SAMP/T, S-400 gibi daha büyük bataryalara bırakılır (karşılaştırmalı katman anlatımı 22. başlıkta).
Igla-S Kullanıldığı Yerler
Igla-S'in çatışmada kullanıldığı iddia edilen yerler Libya (2011), Dağlık Karabağ (2014) ve Ukrayna'dır. Bunların dışında Hindistan, Venezuela ve Brezilya gibi ülkeler sistemi muharebe yerine caydırıcılık ve sınır savunması için konuşlandırmıştır. Olayların birçoğu tek kaynaklıdır, bu yüzden her birinin doğrulama durumu ayrıca yazılmıştır.
| Yer ve zaman | Aktarılan bilgi | Durum |
|---|---|---|
| Libya, 2011 | Libya kuvvetlerinin Igla-S'i koalisyon helikopterlerine ateşlediği bildirildi | Tek kaynak; ayrıntı için 10. başlığa bakın |
| Dağlık Karabağ, Kasım 2014 | Bir Ermeni Mi-24'ünün Igla-S ile düşürüldüğü bildirildi | Olay belgeli; füze türü ve bölge anlatıları çelişkili |
| Ukrayna, 2022'den itibaren | Ukrayna birliklerinin Igla kullandığı iddiaları; Ocak 2026'da bir Shahed insansız aracının üstünde Igla-S bulunduğu bildirildi | Taraf beyanı; ayrıntı 26. başlıkta |
| Hindistan, 2021'den itibaren | Çin sınırındaki dağlık bölgede alçak irtifa tehditlerine karşı alım ve konuşlandırma | Haber aktarımı; resmî görev tanımı yayımlanmadı |
| Venezuela, Ekim 2025 | Devlet Başkanı'nın 5.000 füzelik bir ulusal savunma ağından söz etmesi | Siyasi beyan; sayı doğrulanmadı |
| Brezilya | Ordu ve Hava Kuvvetleri envanterinde; yerine yeni sistem arayışı sürüyor | Çeşitli haberler |
Aile genelindeki eski olaylar (1991 Körfez Savaşı, 1992 Hindistan-Pakistan, 1994 Ruanda, 1999 Yugoslavya gibi) ansiklopedi derlemelerinde Igla ve Igla-1 için kayıtlıdır; bunları Igla-S'e eklemek doğru olmaz. Kullanım yerlerinin ayrıntılı bir listesini yapmak da mümkün değildir, çünkü birçok ülke envanterini ve atış kayıtlarını açıklamaz.
Igla-S'in muharebede sınandığına dair belgelenmiş kayıtlar, öncül sürümlere göre çok sınırlıdır; bu nedenle sistemin saha performansı hakkında bağımsız veri yok denecek kadar azdır.
Igla-S Ne Tip Füze Atıyor?
Igla-S, 9M342 kodlu, katı yakıtlı roket motoruyla uçan, pasif kızılötesi güdümlü bir yüzeyden havaya füze atar. Harp başlığı yüksek patlayıcılı parçacık etkilidir; füze hedefe çarptığında ya da yakınından geçtiğinde patlar. Çapı 72 mm, uzunluğu yaklaşık 1,63 metredir. Füzenin sınıfı ve patlatma düzeneği aşağıda ayrıntılı anlatılıyor.
Sınıflandırma açısından üç terim birlikte kullanılır. MANPADS, silahın taşınabilirliğini anlatır. VSHORAD (çok kısa menzilli hava savunması), görev katmanını tanımlar. Kızılötesi güdümlü füze ise hedefi bulma yöntemidir. Aynı füze bir aracın üstüne ya da ayaklı bir fırlatıcıya takıldığında da değişmez; yalnızca fırlatıcı ve nişan donanımı farklılaşır.
Patlatma düzeneği hakkında kaynaklar iki farklı şey yazıyor. Teknik ansiklopedi, füzede temassız bir sensör ve temaslı bir sigorta bulunduğunu söyler. Savunma basınındaki ürün sayfası ise hedefe çarparak ya da yaklaşık 1,5 metre içinden geçerek imha edilebildiğini yazar. Bu iki bilgi birbiriyle çelişmez ama aynı kaynağa dayanmadığı için hassas yorum yapılmaz.
Harp başlığının 2,5 kg olması, Igla'daki 1,17 kg'a göre yaklaşık iki katından fazladır. Ansiklopedi derlemesi patlayıcı kütlesini 585 gram olarak verir; geri kalan kütle gövde ve parçacık yapısıdır. Bu rakam tek bir derlemede geçer.
Igla-S Kaç Km'lik Alanı Korur?
Üretici Igla-S için belirli bir koruma alanı yarıçapı ya da yüzölçümü açıklamaz; etkili menzil 6 km'dir ve irtifa tavanı 3,5 km'dir. Teorik olarak bu menzil bir daire çizse yaklaşık 113 kilometrekarelik bir alan çıkar, ancak gerçekte kapsama hedefin yönüne ve hızına bağlı olarak çok daha dar kalır.

113 kilometrekare, yarıçapı 6 km olan mükemmel bir dairenin alanıdır (pi sayısı × 6 × 6). Bu hesap yalnızca bir aritmetik örnektir; gerçek koruma alanı olarak okunmamalıdır. Hedefin yaklaşma açısı, hızı, irtifası, arazi engelleri ve hava koşulları ateş edilebilecek bölgeyi daraltır.
Bu yüzden Igla-S bir "alan savunma" sistemi olarak değil, nokta savunma aracı olarak düşünülür. Bir köprü, bir komuta noktası ya da bir konvoy gibi sınırlı bir hedefin çevresinde koruma sağlar. Daha geniş alanların korunması için birden çok ekip ve katmanlı bir yapı gerekir; üst katmanları Patriot, SAMP/T ve S-400 gibi daha uzun menzilli bataryalar oluşturur.
Katmanlı savunmada Igla-S en alt tabakada yer alır. Üstündeki orta katman Pantsir benzeri toplu-füze sistemleri ya da orta menzilli bataryalar olur. Bu görev dağılımı sayesinde pahalı uzun menzilli füzeler, alçaktan sızan helikopter ya da insansız araçlar için harcanmaz.
Igla-S Nasıl Kullanılır?
Igla-S, eğitimli bir asker ya da küçük bir ekip tarafından hazırlanır: füze tüpü, atış mekanizması ve güç kaynağı birleştirilir, nişan donanımı yerleştirilir ve sistem hedefe yöneltilir. Katalog verileri hazırlık süresini birkaç saniye olarak verir. Bu bölüm yalnızca ansiklopedik genel anlatımdır, uygulama talimatı içermez.
Genel akış üç aşamalıdır. Önce ekip, hava hedefini gözle ya da bir erken uyarı bilgisiyle fark eder. Ardından füzenin arayıcısı etkinleştirilir ve hedefi yakaladığına dair operatöre bildirim verilir. Son olarak atış yapılır ve füze kendi başına hedefe yönelir; sonrasında ekibin ek bir yönlendirmesi gerekmez.
Katalog bilgileri sistemin yarı elle ve otomatik olmak üzere iki çalışma kipi bulunduğunu da aktarır; hangi kipin hangi hedef tipinde kullanılacağı eğitim ve doktrin konusudur ve burada yazılmamıştır. Üretici ayrıca eğitim simülatörleri ve nişan eğitim cihazları sunar; bir ekibin sistemi güvenle kullanması bu araçlarla yapılan tekrarlara dayanır.
Platform üzerindeki düzenlerde (Dzhigit, Gibka-S, ASELSAN kulesi) atışın bir operatör koltuğundan ya da uzaktan yapılabildiği aktarılır; bu düzenler 15. başlıktaki tabloda özetlenmiştir.
Omuzdan atılan füzelerin kontrolsüz yayılması uluslararası bir güvenlik sorunu olarak görülür. Venezuela'nın 5.000 füzelik stokunu anlatan haberler de bu riske dikkat çekiyor ve kayıp ya da kara borsaya sızma ihtimalini tartışıyor. Bu nedenle sistemlerin depolanması, envanter kaydı ve devri sıkı kurallara bağlıdır.
Igla-S Nasıl Çalışır?
Igla-S, hedefin yaydığı ısıyı iki farklı spektral bölgede algılayan pasif bir arayıcıya dayanır. Arayıcı hedefi yakaladıktan sonra füze atılır ve uçuş boyunca kendi sensörleriyle hedefe yönelir. Yakın geçiş ya da temasla patlama gerçekleşir. Süreç aşağıda adım adım ve genel düzeyde anlatılıyor.
Fiziksel akış dört adımda anlatılabilir. Birincisi algılama: motorlar, egzoz gazları ve gövde yüzeyi ortamdan daha sıcak olduğundan kızılötesi ışıma yayar; arayıcı bu ışımayı yakalar. İkincisi ayırt etme: iki farklı spektral alıcıdan gelen veriler karşılaştırılarak gerçek hedef ile yanıltıcı ısı kaynakları ayrılmaya çalışılır. Üçüncüsü yönlendirme: füzenin kontrol sistemi arayıcıdan gelen açı bilgisini kullanarak uçuş yönünü düzeltir. Dördüncüsü imha: sigorta hedefe temas ya da yaklaşma anını algılar ve harp başlığı patlar.
"Ateşle ve unut" tanımı, füze atıldıktan sonra operatörün hedefi aydınlatması ya da bir radar bağlantısı sürdürmesi gerekmediğini anlatır. Savunma basını Igla-S'i bu sınıfa koyar. Üretici açıklamalarında sistemin arayıcı performansına dair sayısal değerler (algılama mesafesi, görüş açısı) yayımlanmaz.
Pasif güdümün avantajı, arayıcının kendini ele veren bir sinyal yaymamasıdır. Dezavantajı ise hedefin ısı izine ve ortam koşullarına bağımlılıktır. Ayrıntılı arayıcı mimarisi 28. başlıkta ele alınıyor.
Igla, Igla-1 ve Igla-S Arasındaki Farklar Nelerdir?
Üç sürüm aynı füze ailesinin kuşaklarıdır: Igla-1 sadeleştirilmiş ilk sürüm, Igla tam yetenekli standart sürüm, Igla-S ise daha uzun menzilli, daha ağır harp başlıklı ve daha dirençli arayıcılı son halkadır. En belirgin farklar menzil, harp başlığı ve arayıcı tasarımında görülür.

| Özellik | Igla-1 (SA-16) | Igla (SA-18) | Igla-S (SA-24) |
|---|---|---|---|
| Kabul yılı | 1981 | 1983 | 2002 ya da 2004 |
| Azami menzil | 5,0 km | 5,2 km | 6,0 km |
| Füze ağırlığı | 10,8 kg | 10,8 kg | 10,8 ya da 11,7 kg |
| Harp başlığı | 1,17 kg (390 g patlayıcı) | 1,17 kg (390 g patlayıcı) | 2,5 kg (585 g patlayıcı) |
| Sistem ağırlığı | 17,9 kg | 17,9 kg | 17 ile 19 kg arası |
| Hedef hız sınırı (uzaklaşan / yaklaşan) | Aktarılmıyor | 360 / 320 m/sn | 400 / 320 m/sn |
| Arayıcı özeti | Soğutmalı orta dalga kızılötesi alıcı ve ayrı bir yanıltıcı ışık algılayıcı | Kızılötesi ve morötesi kanallı 9E410 | İki ayrı spektral bölgede çalışan alıcılar, ek algılayıcılar |
| Üretici vurma ihtimali iddiası | 0,30 ile 0,48 arası (korumasız hedefte) | Aktarılmıyor | 0,8 ile 0,9 |
Tablodaki rakamlar ansiklopedi derlemesinden alınmıştır ve çoğu tek bir derlemeye dayanır. Üretici vurma ihtimali değerleri bağımsız olarak doğrulanmadığı için karşılaştırmada doğrudan kanıt olarak okunmamalıdır.
Igla-1 (9K310, SA-16 Gimlet)
1978'de programın ikiye ayrılmasıyla ortaya çıkan Igla-1, Strela-3'ün arayıcısına dayanan sadeleştirilmiş bir çözümdü ve hızlı hizmete girmesi hedeflendi. 11 Mart 1981'de Sovyet ordusu tarafından kabul edildi. İhracat için Igla-1E olarak bilinen bir sürümü de üretildi.
Igla (9K38, SA-18 Grouse)
1983'te kabul edilen standart Igla, 1972'de başlayan tam geliştirme çalışmasının ürünüdür. Arayıcı, kızılötesi ve morötesi bantlarda çalışır ve yanıltıcı ışık kaynaklarına karşı daha dirençli olacak şekilde tasarlanmıştır. En geniş ihracat yelpazesine sahip sürüm budur ve kullanıcıları 30'dan fazla ülke olarak anılır.
Igla-S (9K338, SA-24 Grinch)
2000'li yılların başında devreye giren Igla-S, ailenin menzili ve harp başlığı en büyük üyesidir. Ek algılayıcılarla donatıldığı ve gece kullanım için nişan donanımı sunduğu belirtilir. Kullanıcı sayısı Igla'ya göre çok daha azdır.
Diğer türevler
Ansiklopedi derlemesi ayrıca paraşütçüler için tüpü ikiye bölünebilen Igla-D'yi, denizde kullanılan Igla-M'i (NATO: SA-N-10), helikopterden havadan havaya kullanılan Igla-V'yi ve daha büyük başlıklı Igla-N'yi sayar; bu türevler için sayısal bir veri yoktur. Strelets helikopter modülü ve Dzhigit ikili fırlatıcısı da aynı füze ailesinin platform çözümleridir.
Igla-S Ukrayna Savaşında Nasıl Kullanıldı?
Igla-S'in Ukrayna savaşındaki rolü açık kaynakta sınırlı ve büyük ölçüde tek taraflı belgelenmiştir. En belirgin olay, Ukrayna İnsansız Sistemler Kuvvetleri'nin Ocak 2026'da bir Shahed tipi insansız aracın üzerinde Igla-S füzesi bulunduğunu açıklamasıdır. Bunun dışında Ukrayna kaynaklı "Igla" iddiaları çoktur ama sürüm belirtilmez.
Kaynak notu: Aşağıdaki olayların tamamı savaşan tarafların kendi açıklamalarına dayanır. Bağımsız bir uluslararası gözlemci tarafından doğrulanmış kayıt bulunamadı. Her iddia, bunu yapan taraf belirtilerek aktarılmıştır.
Ocak 2026'da bir Shahed üzerinde Igla-S iddiası
Ukrayna İnsansız Sistemler Kuvvetleri, 4 Ocak 2026'da 412. Nemesis Tugayı'na bağlı Darknode Taburu'nun bir Shahed tipi insansız aracı etkisiz hale getirdiğini ve aracın üzerinde omuz füzesi bulunduğunu duyurdu. Ukrayna kaynaklı açıklamada füze Igla-S olarak tanımlandı; araçta bir kamera ve radyo modemi de olduğu, bu sayede Rusya topraklarından yönetilebileceği ve füzenin havada atılabileceği söylendi.
Kyiv Post haberinde füzenin modelini belirtmedi, görüntülerin zamanını ve yerini bağımsız olarak doğrulayamadığını yazdı. Ukraynalı elektronik harp uzmanı Serhii Beskrestnov, bunun omuz füzesi taşıyan ilk belgelenmiş Shahed olduğunu ve pilotların Shahed'lere kafa kafaya yaklaşmaktan kaçınmaları gerektiğini söyledi. Army Recognition, Aralık 2025'te R-60 hava-hava füzesi taşıyan bir Shahed'in benzer biçimde bildirildiğini hatırlattı. Rus yetkililerin bu aracı ya da konfigürasyonu açıklayan bir beyanı bulunamadı. Bu yüzden olay tek taraflı bir iddia olarak kalıyor.
Ukrayna tarafının Igla iddiaları
Ukrayna Ulusal Muhafız Komutanlığı 22 Eylül 2022'de bir askerin Mi-8 helikopterini Igla ile düşürdüğünü video eşliğinde duyurdu; haber sürümü belirtmedi ve Rus tarafının yanıtı yer almadı. Haziran 2023'te Ukrayna 36. Deniz Piyade Tugayı, bir Ka-52'nin kuyruğuna Igla isabet ettiğini bildirdi; Kyiv Post bu anlatımı doğrulayamadığını yazdı. Haziran 2022'de bir Rus Mi-35M'nin vurulması da başka bir örnektir: bazı kaynaklar silahı Igla, bazıları Stinger diye yazdı ve Aviationist füzenin türünün hiçbir zaman doğrulanmadığını belirtti.
Rus tarafı ve Verba
Rus makamlarının Igla-S'in bir Ukrayna hava aracını düşürdüğüne dair açık kaynakta doğrulanmış bir açıklaması bulunamadı. Rusya Savunma Bakanlığı'nın bir Ukrayna helikopterini sınırda düşürdüğünü söylediği haberde silah Verba olarak adlandırılmıştı; yani Rus tarafının duyurularında öne çıkan sistem Igla-S değil, Verba'dır. Verba'nın "binlerce insansız aracı vurduğu" yönünde bir fuar haberinde geçen iddia da şirket kaynaklıdır ve doğrulanmamıştır.
Genel olarak Igla ailesi savaşın iki tarafında da kullanılıyor, ancak sürüm bazında dağılımı açık kaynaklarda net değil. Bu yüzden "Igla-S Ukrayna'da şu kadar hedefi vurdu" gibi bir ifade, mevcut kaynaklarla desteklenemez.
Igla-S'yi Kim Üretiyor?
Igla-S'i Rusya'daki Kolomna Makine Mühendisliği Konstrüksiyon Bürosu (KBM) tasarlar ve üretir; kuruluş Rostec'in Yüksek Hassasiyetli Sistemler holdingine bağlıdır. Arayıcı başlık LOMO tarafından geliştirilir. Lisans anlaşmasıyla Hindistan'da Adani Defence montaj yapar. İhracat sözleşmelerini Rusya'nın devlet ihracat kuruluşu yürütür. Üretim zincirinin bir bölümü kamuya kapalıdır.
Kolomna bürosunun adı, Sovyet döneminde Igla ailesinin geliştirilmesiyle anılır. Aynı kuruluş bugün Igla-S, Verba, Dzhigit ve Gibka-S gibi sistemlerin de tasarımcısıdır. Bu çeşitlilik, Igla-S'in tek başına bir ürün olmaktan çok bir platform ailesinin parçası olarak pazarlandığını gösterir.
Seri üretim yeri olarak ansiklopedi derlemeleri Degtyarev fabrikasını gösterir. Üretimin hangi bölümünün hangi tesiste yapıldığı resmî olarak açıklanmaz; arayıcı gibi alt sistemlerin tedarikçi ağı da kamuya kapalıdır. Savunma yorumcuları, KBM'nin hem Igla-S hem Verba üretmeyi sürdürdüğünü yazıyor.
Hindistan'daki lisanslı montaj ise ayrı bir konudur. Adani Defence Systems and Technologies'in Igla-S montajı yaptığı 2024 tarihli haberlerde yer alıyor; füzenin hangi parçalarının yerli üretim olduğu açık değil. 13. başlıkta ayrıntılar yer alıyor.
Igla-S Arayıcı Başlığı Nasıl Çalışır?
Igla-S'in arayıcısı, hedefin ısı izini farklı spektral bölgelerde algılayan iki fotoalıcıdan oluşur; teknik ansiklopedi bu birimi LOMO'nun geliştirdiği 9E435 kodlu başlık olarak adlandırır. Çift alıcı sayesinde gerçek hedef ile yanıltıcı ışık kaynakları karşılaştırılarak ayrılmaya çalışılır. Arayıcı pasiftir; kendisi enerji yaymaz.

Kızılötesi arayıcıların temel çalışma mantığı, hedefin sıcak parçalarının ortamdan farklı bir ışıma yaymasıdır. Bir jet motorunun egzozu ya da bir helikopterin türbin bölgesi, arka plandaki gökyüzünden belirgin biçimde sıcaktır. Arayıcı bu farkı görüntüye ya da sinyale çevirir ve füzenin yönünü bu sinyale göre ayarlar.
Igla ailesinde arayıcı kuşaktan kuşağa geliştirilmiştir. Igla-1'de soğutmalı orta dalga alıcı ve ayrı bir yanıltıcı ışık algılayıcı vardır; Igla'da kızılötesi ve morötesi kanallar kullanılır; Igla-S'te ise ana arayıcının çevresine ek algılayıcılar eklendiği ve bunun darbeli kızılötesi karşı önlemlere direnç sağladığı anlatılır. Bu son nokta ansiklopedi derlemesinin aktardığı üretici kaynaklı bir tanımdır; bağımsız bir saha ölçümü yok.
Verba için aynı kaynak üç kanallı (morötesi, yakın kızılötesi ve orta kızılötesi) bir arayıcı yazar. Karşılaştırma 29. başlıkta yapılıyor. Arayıcının algılama mesafesi, görüş açısı ve soğutma yöntemi gibi sayısal değerler Igla-S için açık kaynaklarda yayımlanmamıştır.
Igla-S ile Verba Arasındaki Fark Nedir?
Verba (9K333, NATO: SA-29 Gizmo), Igla'nın yerini almak üzere geliştirilen yeni bir sistemdir. En belirgin fark arayıcıdır: Igla-S iki spektral alıcı kullanırken Verba üç kanallı bir arayıcı taşır. Ayrıca Verba'nın menzili ve irtifa tavanı daha yüksek, harp başlığı ise daha küçük aktarılır.
| Ölçüt | Igla-S | Verba |
|---|---|---|
| Hizmete giriş | 2002 ya da 2004 | 2014 ya da 2015 |
| Arayıcı | İki spektral alıcı | Üç kanal: morötesi, yakın ve orta kızılötesi |
| Etkili menzil | 6,0 km | 6,5 km (ansiklopedi derlemesi) |
| İrtifa tavanı | 3,5 km | 4,5 km |
| Harp başlığı | 2,5 kg | 1,5 kg |
| Atışa hazır ağırlık | 17 ile 19 kg arası | 17,25 kg |
| Füze hızı | Yaklaşık 570 m/sn | 500 m/sn'ye kadar (tutarsız) |
Tabloda iki dikkat çekici nokta vardır. Birincisi, Verba'nın harp başlığının Igla-S'inkinden küçük aktarılmasıdır; bu, tasarımcıların başlık ağırlığı yerine arayıcı hassasiyetine ağırlık verdiği anlamına gelebilir, ancak kaynaklar bunu açıklamıyor. İkincisi, Verba'nın füze hızının Igla-S'ten düşük yazılmasıdır; 17. başlıkta anlatıldığı gibi bu rakam doğrulanamamıştır.
Üretici ve savunma basınına göre Verba'nın ek spektral kanalı, yanıltıcı ışık kaynaklarına ve lazer tabanlı karşı önlemlere karşı dayanıklılığı artırmayı amaçlıyor. Ayrıca bir KBM sözcüsünün, sistemin düşük kızılötesi izli hedefleri de vurabildiğini söylediği aktarılır; bu iddia üretici beyanıdır.
Rus ordusunda Verba'nın dağıtımı 2010'ların ortasında başladı. Ansiklopedi derlemesi, Kasım 2017'ye kadar 801 sistemin teslim edildiğini yazıyor; bu rakam alışılmadık bir kaynağa (bir başka sistemle ilgili makaleye) dayandığından doğrulanmamış sayılmalıdır. İhracat tarafında Ermenistan'ın kullanıcı olduğu, İran'a satışın 2027-2029 arasında planlandığı Financial Times'a dayandırılarak aktarılıyor ve Hindistan'ın yaklaşık 1.800 crore rupilik bir alımı son aşamada olduğu bildiriliyor. Bu üç bilgi de tek kaynaklı ya da haber aşamasındadır.
Bu iki sistem birbirinin tamamen yerine geçmez. Rostec, Kasım 2025'te Verba'ya yabancı ilginin arttığını, Aralık 2025'te ise sistemin yeni bir güncelleme aldığını duyurdu; Igla-S ise hâlâ ihracat müşterilerinin elinde ve lisanslı üretim kapsamındadır. Hangisinin "daha iyi" olduğu sorusu, kullanıcı ülkenin bütçesine ve mevcut stoklarına göre değişir.
Igla-S'nin Rakipleri Nelerdir?
Igla-S'in doğrudan rakipleri, aynı sınıftaki omuz füzeleridir: ABD'nin Stinger'ı, Polonya'nın Piorun'u, Fransa'nın Mistral 3'ü, Birleşik Krallık'ın Starstreak'ı, İsveç'in RBS 70 NG'si ve Türkiye'nin Sungur'u. Güdüm yöntemi, menzil ve tedarik ağı bakımından birbirinden ayrılırlar; tek bir sıralama yapılamaz. Aşağıda her biri kısaca tanıtılıyor.
| Sistem | Ülke | Güdüm | Aktarılan menzil ve irtifa |
|---|---|---|---|
| Igla-S | Rusya | İki bantlı kızılötesi | 500 m ile 6 km; 3,5 km irtifa |
| Stinger | ABD | Kızılötesi ve morötesi | Yaklaşık 4,8 km; 3,8 km irtifa |
| Piorun | Polonya | Soğutmalı kızılötesi | Yaklaşık 6,5 km; kaynaklar tutarsız |
| Mistral 3 | Fransa | Görüntüleyici kızılötesi | MBDA verisi: 8 km; yaklaşık 6 km irtifa |
| Starstreak | Birleşik Krallık | Lazer ışın izleme | Üçüncü taraf kaynaklarda 7 km; resmî tablo yok |
| RBS 70 NG | İsveç | Lazer ışın izleme | 8-9 km arasında farklı değerler; 5 km irtifa |
| Sungur | Türkiye | Görüntüleyici kızılötesi | Yaklaşık 500 m ile 8 km |
FIM-92 Stinger (ABD)
Kızılötesi ve morötesi arayıcılı Stinger, Batı ordularının uzun yıllardır kullandığı sistemdir. Menzili Igla-S'ten kısa, ağırlığı ise daha düşük aktarılır. Karşılaştırma 9. başlıkta ayrıntılı yapıldı.
Piorun (Polonya)
Piorun, Grom'un derin bir modernizasyonudur ve Grom, Sovyet Igla'sına dayanan bir Polonya sistemidir. Hizmete giriş yılı kaynaklara göre 2018 ya da 2019'dur. Savunma basınında yaklaşık 6,5 km menzil ve yaklaşık 4 km irtifa yazılıyor; Defence24, azami menzilin açıklanmadığını ve 6,4 km'nin üzerinde olduğunu belirtiyor. Piorun'un Ukrayna savaşında en çok başarı kaydeden omuz füzesi olduğu bir kaynakta ileri sürülüyor; bu iddia tek bir yorumdur ve kıyaslamayı tek başına belirlemez.
Mistral 3 (Fransa)
MBDA'nın Mistral ailesinin üçüncü kuşağı, savunma basınında 8 km'ye kadar menzil ve yaklaşık 6.000 metre irtifa ile anılır. Güdümünün görüntüleyici kızılötesi olduğu belirtilir. Rakamlar üretici verisidir ve bağımsız olarak karşılaştırılmamıştır.
Starstreak ve RBS 70 NG (Birleşik Krallık, İsveç)
Bu iki sistem, kızılötesi yerine lazer ışın izleme yöntemini kullanır; yani füze, nişancının hedefe yönelttiği lazer ışınına bağlı kalarak ilerler. Starstreak için üçüncü taraf kaynaklar yaklaşık 7 km menzil ve 5 km irtifa yazıyor; üreticinin resmî bir tablosu bulunamadı. Saab'ın RBS 70 NG veri sayfası 0 ile 5.000 metre irtifa kapsamı verir; menzil için farklı kaynaklar 8 ile 9 km arasında değerler yazıyor.
Sungur (Türkiye)
Roketsan'ın Sungur'u Türkiye'nin yerli omuz füzesidir. Army Technology, sistemin Stinger POST ve RMP'nin yerine geliştirildiğini ve yaklaşık 500 metre ile 8 km menzilli olduğunu yazıyor; ilk parti Temmuz 2022'de Türk Silahlı Kuvvetleri'ne teslim edildi. Sungur'un Igla-S ile doğrudan operasyonel karşılaştırılması açık kaynakta yoktur.
Bu listede kategorik bir üstünlük sıralaması yoktur: bir sistemin menzili yüksek olabilir ama tedarik koşulları ya da müttefik uyumu başka bir sistemi öne çıkarabilir. Rakamların birçoğu üretici kaynaklıdır ve aynı ölçüm tanımıyla yayımlanmamıştır.