Savunma Sanayi TR | Sözlük | 2K12 Kub Nedir? SA-6 Sisteminin Özellikleri, Menzili ve Kullanıcıları

2K12 Kub Nedir? SA-6 Sisteminin Özellikleri, Menzili ve Kullanıcıları

2K12 Kub (SA-6 Gainful), Sovyet yapımı seyyar orta menzilli hava savunma sistemidir. Menzili yaklaşık 24 km; kullanıcı ülkeler, savaşlar ve Türkiye durumu.

2K12 Kub (SA-6 Gainful), Sovyet yapımı seyyar orta menzilli hava savunma sistemidir. Menzili yaklaşık 24 km; kullanıcı ülkeler, savaşlar ve Türkiye durumu.

2K12 Kub Nedir? SA-6 Sisteminin Özellikleri, Menzili ve Kullanıcıları
KAYNAK: Zeki Ersin Yıldırım

2K12 Kub, Sovyetler Birliği'nin 1960'larda hizmete aldığı, paletli araçlar üzerinde hareket eden alçak ve orta irtifa yer-hava füze sistemidir. NATO bu sisteme SA-6 Gainful adını verdi, ihracat sürümü ise Kvadrat olarak anılır. Yarım yüzyılı aşkın süre geçmiş olmasına rağmen Sırbistan, Ukrayna, Mısır ve Hindistan gibi ülkelerin envanterinde ya da yakın dönem haberlerinde adı geçmeye devam ediyor.

Aşağıdaki bilgiler 18 Kasım 2026'ya kadar yayımlanmış kaynaklara dayanır. Kaynakların birbirini tutmadığı yerlerde bu açıkça yazıldı, tek kaynakta geçen iddialar işaretlendi ve savaş sahasına ilişkin sayılar onları dile getiren tarafla birlikte verildi.

Gün batımında bozkırda üç füzeli döner fırlatıcıya sahip paletli bir aracın ve yanında anten taşıyan paletli radar aracının temsili illüstrasyonu
Temsili görsel (yapay zeka ile üretilmiştir). Belirli bir sistemi birebir göstermez.

Veri notu: Kub'un Sovyet dönemi teknik belgeleri yayımlanmış değil. Menzil, irtifa, ağırlık ve vurma olasılığı rakamları Rus savunma yayınlarından derlenen tablolara, Batılı analistlerin çalışmalarına ve Vikipedi derlemelerine dayanıyor. Sürüme ve kaynağa göre değişen değerler tek bir sayıya sıkıştırılmadı, yan yana yazıldı.

2K12 Kub Nedir?

2K12 Kub, Sovyet kara birliklerini alçak ve orta irtifadaki uçaklara ve helikopterlere karşı korumak için geliştirilmiş, kendinden tahrikli bir yer-hava füze sistemidir. Bir batarya, paletli bir radar aracından ve üçer füze taşıyan dört fırlatıcıdan oluşur. Füzesi 3M9 adını taşır, katı yakıtlı bir roketle çalışan ramjet motoru kullanır ve sistem 1967'de resmen kabul edildi.

Kub, Rusçada küp anlamına gelir; 2K12 ise sistemin Sovyet ordusundaki dizin numarasıdır. Geliştirme kararı 18 Temmuz 1958 tarihli bir hükümet ve Parti kararıyla verildi; Vikipedi ile bir Black Mountain Analysis yazısı bu tarihte birleşiyor. Sistem 23 Ocak 1967'de ordu envanterine girdi.

Air Power Australia için yazan Carlo Kopp, projenin amacını şöyle özetliyor: Uzun menzilli 2K11 Krug (SA-4) sisteminin alçaktan gelen hedeflere karşı bıraktığı boşluğu doldurmak. Bu yüzden Kub'u sabit bir şehir savunması gibi değil, kara birlikleriyle birlikte yer değiştiren bir katman olarak düşünmek gerekir.

Sistemin adı kaynaklarda üç biçimde dolaşıyor: Sovyet adı Kub, ihracat adı Kvadrat, NATO adı SA-6. Adlandırmanın ayrıntısı "NATO Kod Adı" bölümünde, sürümler ise "Versiyonları" bölümünde yer alıyor.

2K12 Kub Ne İşe Yarar?

Kub, ilerleyen veya mevzi tutan kara birliklerini düşük ve orta yükseklikte uçan savaş uçaklarına, taarruz uçaklarına ve helikopterlere karşı korur. Hedefi radarla bulup izler, füzeyi onun üzerine yönlendirir. Tasarım şartnamesinde menzil 20 km, irtifa 100-7.000 m ve hedef hızı 420-600 m/s olarak geçer.

Bu şartnameyi Vikipedi ve Kopp'un çalışması aynı biçimde aktarıyor. Tek atışta vurma olasılığı için hedeflenen değer en az 0,7'ydi. Rakam bir tasarım hedefidir, sahada ölçülmüş bir başarı oranı değildir; sahadaki sonuçlar "Kullanıldığı Yerler" ve "Yom Kippur Savaşı" bölümlerinde ayrıca ele alınıyor.

Sistemin doğal ortamı, hareketli bir cephe hattıdır. Radarı ve fırlatıcıları aynı palet ailesine ait araçlar taşıdığı için zırhlı sütunla birlikte yer değiştirebilir; Kopp bataryanın yaklaşık beş dakikada toplanıp yeniden kurulabildiğini yazıyor. Bu hareket kabiliyeti, tek yerde duran S-75 ve S-125 gibi sistemlerden ayıran temel özelliktir.

Zamanla görev tanımı genişledi. Sovyet tablolarına göre Kub-M4 sürümünün helikopterlere ve seyir füzelerine karşı da sınırlı bir etkisi hesaplanıyordu; bu tür hedeflere ilişkin olasılıklar "Neleri Vurabilir?" bölümünde, insansız araçlar ise "Dron Vurabilir mi?" bölümünde işleniyor.

2K12 Kub Hangi Ülkenin?

2K12 Kub Sovyetler Birliği'ne aittir; geliştirme, 1958'de Sovyet hükümeti ve Komünist Parti'nin verdiği kararla başladı. Bugün sistemin hukuki ve teknik mirası Rusya'dadır, ancak Çekya, Sırbistan, Polonya ve Ukrayna gibi ülkeler kendi modernizasyon paketlerini geliştirdi. Dolayısıyla "hangi ülkenin" sorusu, hangi dönemin ve hangi sürümün sorulduğuna göre değişir.

Sovyet kökenli yapı kısa bir ifadeyle şöyle: Sistem tasarımı bugünkü Tikhomirov Aletli Sistemler Araştırma Enstitüsü'nün (NIIP) işiydi, füze Vympel bürosuna, şasi de Mytişçi Makine Yapım Fabrikası'na (MMZ) aitti. Kurumların rolleri ve seri üretim yerleri "Kim Üretti?" bölümünde ayrıntılandırıldı.

1991'de Sovyetler dağılınca Kub envanteri Rusya, Ukrayna, Belarus ve diğer cumhuriyetlere paylaşıldı. Ukrayna 2000'li yılların başında Kub alaylarını kapattı ve Buk'a odaklandı (Vikipedi ve bir Popular Mechanics aktarımı). Doğu Almanya, Çekoslovakya ve Yugoslavya'nın sistemleri ise kendi ardıl devletlerine geçti.

Kub yalnızca bir "Rus silahı" olarak kalmadı. Ortadoğu, Güney Asya, Afrika ve Doğu Avrupa'ya yayılan kullanıcı tabanı, modernizasyonun farklı ülkelerde farklı biçimler almasına yol açtı. Kullanıcıların listesi "Hangi Ülkelerde Var?" bölümünde yer alıyor.

2K12 Kub Özellikleri Nelerdir?

Kub, tek bir radar aracı, dört fırlatıcı ve onları besleyen yükleme araçlarından oluşan, seyyar bir yer-hava füze bataryasıdır. Füzesi yaklaşık 24 km menzile ve sürüme göre 7-14 km irtifaya ulaşır, yarı aktif radar güdümü kullanır. Kesin değerler kaynağa ve sürüme göre değişir; temel bilgiler aşağıdaki tabloda toplandı.

ÖzellikBildirilen değerKaynak ve not
SınıfAlçak-orta irtifa, orta menzilli, seyyar yer-hava füze sistemiOrtak kabul
HareketPaletli radar aracı ve paletli fırlatıcılarVikipedi; Kopp
Batarya1 radar aracı, 4 fırlatıcı (her birinde 3 füze), yükleme araçlarıVikipedi; Kopp
Füze3M9 ailesi, katı yakıtlı roket destekli ramjetVikipedi; Kopp
Etkili menzilYaklaşık 4-25 km (sürüme göre)Sovyet tablosu, Kopp aktarımı
İrtifa20 m ile 14 km arası (sürüme göre)Aynı tablo; ayrıntı "Menzili" bölümünde
Füze hızı600-700 m/s tablo değeri; Mach 2,8'e varan tepe değeri de yazılıyorKopp; Vikipedi farklı değer veriyor
Harp başlığıParçacıklı-patlayıcı, 56-59 kgKaynaklar farklı
GüdümBaşlangıçta komut, son aşamada yarı aktif radar (sürekli dalga)Vikipedi; Kopp
Tepki süresi22-28 s (sürüme göre)Sovyet tablosu
Kurma / toplamaYaklaşık 5 dkSovyet tablosu

Tablodaki irtifa ve menzil aralıkları, sürümlerin birbirinden ne kadar farklı olduğunu gizliyor. En eski 2K12 ile en geç sürüm Kub-M4 arasında irtifa üst sınırı iki katına çıkar. Sürüm sürüm değerler "Menzili Ne Kadar?" bölümünde, ağırlık ve boyutlar ise "Ağırlığı Ne Kadar?" bölümünde verildi.

2K12 Kub'un Avantajları Nelerdir?

Kub'un en büyük avantajı, kara birlikleriyle birlikte yer değiştirebilmesi ve alçak irtifada etkili olmasıdır. Güdümünde sürekli dalga kullanılması, ilk savaş yıllarındaki yüksek başarı oranına katkı yaptı. Çok sayıda üretilip birçok ülkeye yayıldığı için modernizasyon seçenekleri de geniştir; örnekleri aşağıda sıralandı.

Kopp, 1973 savaşındaki başarıyı iki özelliğe bağlıyor: Alçak irtifadaki performansın yüksekliği ve sürekli dalga hedef arayıcının gizli kalması. İkinci avantaj, bataryanın yaklaşık beş dakikalık kurma ve toplama süresiydi; ateş ettikten sonra hızla yer değiştirmek, karşı tarafın radar kaynaklarını arayan silahlarına karşı hayatta kalmayı kolaylaştırıyordu.

Bir başka avantaj modernize edilebilir olmasıdır. Çekya'dan Sırbistan'a ve Ukrayna'ya kadar uzanan ülkeler radarını, komuta kabinini ve kimi zaman füzesini yeniledi; Çek şirketi RETIA 2011'de üç Aspide 2000 füzesi taşıyan bir fırlatıcı gösterdi, Polonya'dan WZU ise 2008'de Sparrow füzeli bir model tanıttı (ikisi de Vikipedi aracılığıyla aktarılan sergi haberleri). Bunlar sergi gösterisidir, seri üretime geçtikleri doğrulanamadı.

Son olarak, Kub ile Buk'un akraba olması Ukrayna'da yeni bir avantaj doğurdu: Buk'un radarı ile Kub fırlatıcısını eşleştirmek mümkün oldu. Bu düzenin ayrıntısı "Hâlâ Kullanılıyor mu?" bölümünde, Buk ilişkisi ise "Kub mu Daha İyi, Buk mu?" bölümünde var.

2K12 Kub'un Dezavantajları Nelerdir?

Kub'un zayıf yanları yaşı, tek radara bağımlı olması ve ilk sürümlerde aynı anda yalnızca bir hedefe ateş edebilmesidir. Füzenin ikinci kademe motoru kısılamaz, hedef arayıcısı soğutmasız çalışır. Bugünkü kullanıcıların çoğu onu katmanlı savunmanın eski bir halkası olarak tutuyor ya da modernize ediyor.

Kopp'un tablosuna göre ilk üç sürüm aynı anda tek hedefle ilgilenebiliyordu; ancak Kub-M4 ile iki hedefe aynı anda angajman mümkün oldu. Hedef arayıcı rayda 5-10 dakika güç alabiliyor, sonra aşırı ısınıyor. İkinci kademe motorun kısılamadığı bilgisini ise Kopp, Rus kaynaklarına dayandırarak veriyor.

Bir başka sınır, sonuçların mürettebatın kendi doktrinine bağlı olmasıdır. Kopp'a göre Suriye (1982) ve Irak (1991) Sovyet doktrinindeki yer değiştirme ve emisyon disiplinini büyük ölçüde bıraktığı için kötü sonuç aldı; Sırbistan (1999) aynı kurallara uyunca bataryalarının çoğu savaşı atlattı. Bu değerlendirme yazarın yorumudur, mürettebat becerisinin yayımlanmış kaynaklardan ölçülmesi zordur.

Güncel bakım sorunları da var. Shephard'ın 2021 tarihli haberi, Çek Kub'unu teknik ve fiilen eskimiş olarak tanımlıyor ve yaklaşık 50 yıllık hizmetin ardından emekliye ayrılacağını yazıyor. Black Mountain Analysis ise Ukrayna'daki eski Kub'ların çoğunun işlevsiz olduğunu, eğitimli mürettebatın az bulunduğunu belirtiyor (tek analiz yazısı).

2K12 Kub Ne Zaman Üretildi?

Geliştirme çalışmaları 18 Temmuz 1958'de başladı, sistem 23 Ocak 1967'de kabul edildi ve seri üretim 1967'den 1980'lerin başına ya da ortasına kadar sürdü. İlk testler 1959'un sonunda yapıldı, ilk başarılı hedef imhası 1963'te gerçekleşti. Sistem yaklaşık on yılı bulan bir geliştirme süreci geçirdi.

Süreç sorunluydu. Vikipedi, 1963'e kadar atılan 83 füzeden yalnızca 11'inde hedef arayıcının takılı olduğunu ve yalnızca üç atışın başarıya ulaştığını yazıyor; Kopp ise olgun olmayan arayıcı ve ramjet teknolojisinin çok sayıda test başarısızlığına yol açtığını doğruluyor. İki kaynak ayrıntıda değil, genel tabloda uyuşuyor.

TarihOlayKaynak ve not
18 Temmuz 1958Geliştirme kararıVikipedi; Black Mountain Analysis
1959 sonuİlk denemeler, hedef arayıcı sorunlarıVikipedi
18 Şubat 1963Orenburg'daki Donguz sahasında Il-28'e karşı ilk başarılı atışVikipedi (tek kaynak)
23 Ocak 1967Resmî kabulVikipedi; Black Mountain Analysis
1971-1973İhracat sürümü Kvadrat Ortadoğu'ya ulaşır; Kub-M1 hizmete girerKopp; Vikipedi
1976-1978Kub-M3 ve Kub-M4 hizmete girerKopp
1983-1985Seri üretimin sonu; Buk devralırKaynaklar farklı yazıyor

Üretim bitiş yılı kaynaklara göre değişiyor: Kopp 1983 diyor, Vikipedi 1985 yazıyor. Üretim adetleri "Kaç Yılında Üretildi?" bölümünde işleniyor.

Türkiye'nin 2K12 Kub'u Var mı?

Türkiye'nin 2K12 Kub kullandığına dair güvenilir bir kaynak bulunamadı. Vikipedi'nin işletmeci listesinde, Kopp'un Rus kaynaklarına dayanan ihracat listesinde ve güncel kullanıcıları sayan analiz yazısında Türkiye yer almıyor. Türk Silahlı Kuvvetleri envanteri resmî olarak yayımlanmadığı için kesin bir "yok" demek de doğru olmaz: doğrulanamadı.

Bu cevabın dayanakları sınırlı. Vikipedi'deki listeler IISS Military Balance verilerine dayanıyor, Kopp'un ihracat sıralaması ise Rus kaynaklı ve tarihli. İki listede de Türkiye yok. Yine de bunların hiçbiri Türkiye'nin envanterini bizzat açıklayan resmî bir belge değil.

Türkiye'nin NATO üyesi olması ve hava savunmasını ağırlıklı olarak Batı kökenli ya da yerli sistemlerle kurması da bu sonucu destekliyor. Orta menzilli ve seyyar rol için Türk Hava Kuvvetleri'nde kullanılan sistemlerden biri MIM-23 Hawk'tır; yerini yerli HİSAR ailesinin alacağı belirtiliyor. Bu iki sistemin ayrıntısı sitedeki ayrı yazılarda var, burada tekrarlanmıyor.

Okuyucuya pratik bir not: Türkiye bağlantılı bir Kub haberi görürseniz, kaynağın MSB, SSB ya da güvenilir bir savunma yayını olup olmadığına bakın. Bu yazının hazırlandığı tarihte böyle bir haber bulunamadı.

2K12 Kub mu Daha İyi, Buk mu?

İkisi arasında tek bir üstünlük sıralaması yapmak doğru olmaz; Buk, Kub'un devamı olarak tasarlanmış daha yeni bir kuşaktır. Buk daha uzun menzilli, daha çok hedefle aynı anda ilgilenebilen ve radarını fırlatıcının üzerinde taşıyan bir düzen sunar. Kub ise daha eski ve ayrı radar aracına dayanan bir bataryadır.

Aradaki bağ doğrudan: Vikipedi'ye göre Buk, Kub'un bileşenlerini kullanan prototiplerle başladı ve Kub-M4 sürümü aynı zamanda Buk-M1 olarak da anılır. Kopp, Kub-M4'ü bir melez olarak anlatıyor: 1S91M3 radarı hem 2P25M3 fırlatıcılarını hem de Buk'un 9A38 aracını yönetebiliyor, 9A38 ise 3M9 füzesi taşıyıp kendi radarıyla (Fire Dome) son aşamayı aydınlatabiliyor.

Ölçüt2K12 KubBuk ailesi
Dönem1967'de kabul; Kub-M4 1978Buk-M1 1978'de (Kub-M4 ile ortak); sonraki sürümler yıllar içinde
Radar düzeniAyrı bir radar aracı, ayrı fırlatıcılarFırlatıcı üzerinde kendi radarı bulunan araçlar (sürüme göre)
MenzilYaklaşık 4-25 kmBuk-M2E için 3-45 km, Buk-M3 için 2,5-70 km (Army Technology ve Army Recognition tanıtımları)
Eşzamanlı hedefÜç sürümde 1, Kub-M4'te 2Sürüme göre çok daha fazla
Güncel durumBirkaç ülkede eski ya da modernize edilmiş haldeRusya dahil birçok ülkede kullanımda

Buk'un ayrıntıları sitedeki ayrı yazıda işleniyor. Burada önemli olan iki sistemin rekabet etmemesidir: Kub'un görev alanı, Buk'a geçen ordularda zaten devredildi.

2K12 Kub Dron Vurabilir mi?

Kub, uçak ve helikopter için tasarlanmış bir sistemdir; insansız hava araçlarına karşı kullanımı ancak sahadaki haberlerle ve modernizasyon iddialarıyla biliniyor. 2019'da Yemen'de büyük bir ABD insansız hava aracının SA-6 ile düşürüldüğü bildirildi; Ukrayna'da bir alayın Kub-Buk eşleşmesiyle yaklaşık 20 hedef vurduğu iddia ediliyor. Bağımsız doğrulama sınırlıdır.

Sistemin kâğıt üzerindeki hedef profili 420-600 m/s hızda uçan savaş uçakları üzerine kuruludur. Sovyet tablolarında helikopterler için 0,3-0,6, seyir füzeleri için 0,25-0,5 vurma olasılığı yazılıdır (Kub-M4 için, Kopp'tan). Küçük ve yavaş insansız araçlar bu tabloda hiç yer almaz; bu yüzden aşağıdaki örnekler ancak tek tek haberler olarak okunabilir.

Birinci örnek 6 Haziran 2019'da yaşandı. ABD Merkez Komutanlığı (CENTCOM) bir MQ-9 Reaper'ın Yemen'de Husilere ait olduğu değerlendirilen bir SA-6 ile düşürüldüğünü açıkladı; Janes, Ağustos 2019'da gösterilen Husi "Fater-1" füzesinin 3M9'a özdeş göründüğünü yazdı. CENTCOM metni füze türünü "değerlendirme" olarak veriyor, Fater-1 ile bağlantısı ise teyit edilmiş değil.

İkinci örnek Ukrayna'dır. Ukrayna'nın 156. Uçaksavar Füze Alayı'nın paylaştığı bir video üzerinden, Ekim 2026'da Militarnyi ve UNN (Defense Express'e atıfla) şunu aktardı: Buk 9A38 aracı hedefi radarla aydınlatıyor, ona bağlı Kub fırlatıcısındaki 3M9 füzesi bu aydınlatmaya kilitleniyor; birim bu düzenle yaklaşık 20 hedef, çoğunlukla jet motorlu Shahed düşürdüğünü söylüyor. Bu bir birim açıklamasıdır; bağımsız doğrulama yok, iki haber de aynı kaynağa dayanıyor.

Üçüncü olarak Sırbistan Savunma Bakanlığı, modernize edilen Kub-M2 (SM) sisteminin uçak, helikopter, seyir füzesi ve insansız araçlara 24 km'ye ve 14 km irtifaya kadar angajman yapabildiğini yazıyor. Bu da bakanlığın kendi tanımıdır, ölçülmüş bir sonuç değildir.

2K12 Kub Kaç Parçadan Oluşur?

Bir Kub bataryası ana hatlarıyla dört gruptan kurulur: bir radar aracı, genellikle dört fırlatıcı araç, füze yükleyen nakil araçları ve bakım-destek araçları. Radar aracı hem hedefi bulur hem aydınlatır; fırlatıcılar üçer füze taşır. Alay düzeyinde ayrıca uzak menzilli arama radarları ve yükseklik bulucular eklenebilir.

BileşenGöreviBildirilen ayrıntı
1S91 radar aracı (NATO: Straight Flush)Arama, izleme, füze yönlendirmeMürettebat 4, yaklaşık 20,3 t (Vikipedi)
2P25 fırlatıcıÜç füze taşır, ateşlerMürettebat 3, yaklaşık 19,5 t (Vikipedi)
2T7 / 2T7M nakil aracıYedek füzeyi taşır, yüklerZiL-131 şasi (Kopp)
9T227 römorkAltı füzelik taşıma römorkuBataryada 2 adet (Kopp)
Vinç, ölçüm ve bakım araçlarıFüze hazırlığı, onarım, ikmalKopp çok sayıda destek aracı sayıyor
Alay düzeyinde ek radarlarUzak menzil arama, irtifa ölçmeP-12, P-40, P-15 ailesi; PRV serisi (Vikipedi, Kopp)
Üzerinde iki oluk biçimli arama anteni ve küçük bir izleme çanağı taşıyan paletli bir radar aracının gün doğumunda temsili illüstrasyonu
Temsili görsel (yapay zeka ile üretilmiştir). Belirli bir sistemi birebir göstermez.

Radar aracı

1S91, iki bölmeli bir yapıdır: alttaki 1S11 arama radarı hedefi bulur, üstteki 1S31 radarı izler ve füzeyi aydınlatır. Vikipedi arama menzilini 75 km, aydınlatma menzilini 28 km olarak veriyor; bu rakam tek kaynaktan geliyor. Bataryada tek radar aracı bulunduğu için bu araç sistemin kritik bileşenidir.

Fırlatıcı

2P25, dönen bir tabla üzerinde üç füze taşıyan paletli bir araçtır. Temel sürümlerde kendi radarı yoktur; hedef verisi radar aracından gelir. Bataryada genellikle dört tane bulunur; Vikipedi'ye göre "Kvadrat" (kare) adı, radar ve dört fırlatıcının karemsi dizilişinden gelir.

Kuru çimenlik bir alanda duran, döner kulenin üzerinde üç füze taşıyan paletli bir fırlatıcı aracın temsili illüstrasyonu
Temsili görsel (yapay zeka ile üretilmiştir). Belirli bir sistemi birebir göstermez.

Yükleme ve destek araçları

Bataryayı ayakta tutan, görünürde en az dikkat çeken kısım budur. Nakil araçları yedek füzeleri taşır, vinç füzeyi fırlatıcıya yükler; ölçüm ve onarım araçları ise füze ile radarın çalışır durumda kalmasını sağlar. Bu grubun tam sayısı kaynaklara göre farklı yazılıyor.

2K12 Kub Fiyatı Nedir?

2K12 Kub için resmî bir birim fiyat ya da güvenilir bir sözleşme tutarı açık kaynaklarda bulunamadı. Sistemin üretimi 1980'lerde sona erdiği için güncel bir liste fiyatı da yok. Bu yüzden fiyat açıklanmadı; tahmini bir rakam da yazılmadı, çünkü kaynaklarda dayanak olacak bir tutar geçmiyor.

Son yıllarda sistem el değiştirdiyse bile tutarlar yayımlanmadı. Slovakya'nın 2023'te Ukrayna'ya devrettiği iki fırlatıcı, radar ve füzeler bağış olarak duyuruldu ve bu haberlerde parasal değer aktarılmadı. Çekya'nın Ukrayna'ya verdiği sistemler için de aynı durum geçerli.

Modernizasyon paketlerinde de benzer bir sessizlik var. Yugoimport'un Kub-SM'si, Çek RETIA'nın önerileri ve Ukrayna'daki onarım çalışmaları için yayımlanmış sözleşme bedeli bulunamadı. Çekya'nın Kub yerine aldığı Spyder sistemi başka bir üründür; onun bedeli Kub'un fiyatı yerine geçmez.

2K12 Kub Kaç Yılında Üretildi?

Seri üretim 1967'de başladı ve kaynaklara göre 1983 ile 1985 arasında sona erdi. Yaklaşık 500 sistemin ve on binlerce füzenin yapıldığı yazılıyor. Bu sayılar ayrı ayrı doğrulanabilecek resmî rakamlar değildir; Vikipedi 500 fırlatıcı ve 10.000 füze veriyor, ancak o rakamı kendisi de "şüpheli" olarak işaretliyor.

Kopp yaklaşık 500 sistem ve "on binlerce" füze yazıyor, bunu da S-75 ile karşılaştırıldığında mütevazı bir üretim olarak niteliyor. İki kaynağın ortak noktası sistem sayısı; füze sayısı için belirgin bir uyuşmazlık var.

Üretimi Buk'un devralması da bitiş tarihini bulanıklaştırıyor. Kub-M4 ve Buk-M1 aynı bileşenlerin farklı adlarla anıldığı bir geçiş dönemini temsil ediyor, bu yüzden "Kub üretimi şu yıl bitti" demek, hangi sürümün sayıldığına göre değişir. Geliştirme takvimi "Ne Zaman Üretildi?" bölümünde, sürümler "Versiyonları" bölümünde yer alıyor.

2K12 Kub Menzili Ne Kadar?

Füzenin azami menzili yaklaşık 24 km'dir; sürümlere göre alt sınır 4-8 km, üst sınır 22-25 km arasında değişir. İrtifa üst sınırı ilk sürümde 7 km iken Kub-M4'te 14 km'ye çıkar. Radarın arama menzili ise 75 km düzeyinde yazılıyor, ancak bu değer füzenin vurabileceği mesafe değildir.

SürümHizmete girişMenzil (km)İrtifa (km)
Kub (2K12)19676-8 ile 22 arası0,1-7
Kub-M119734-230,08-8
Kub-M319764-250,02-8
Kub-M419784-240,03-14

Değerler, Kopp'un aktardığı Sovyet Vestnik PVO tablosundan alındı. Vikipedi aynı sürümler için çok benzer sayılar veriyor; Army Recognition'ın bir haberi ise yaklaşık 20-25 km menzil ve 50-14.000 m irtifa yazıyor. Tablodaki yıldızlı dipnotlar kaynakta açıklanmıyor.

Modernize edilen sürümlerde değerler biraz oynuyor. Sırbistan Savunma Bakanlığı Kub-M2 (SM) için 24 km menzil ve 14 km irtifa yazarken, üretici Yugoimport'un tanıtımı azami eğik menzili 25 km veriyor; fark, eğik menzil ile yer düzlemindeki menzilin farklı tanımlanmasından kaynaklanabilir, kaynaklar bunu açıklamıyor.

2K12 Kub Bataryasında Kaç Füze Var?

Standart bir Kub bataryasında dört fırlatıcı vardır ve her biri üç füze taşır; yani ateşe hazır 12 füze bulunur. Bunun yanında nakil araçlarında yedek füzeler taşınır. Yedek sayısı iki kaynakta aynı çıkıyor: Vikipedi dört nakil aracında üçer füze, Kopp iki römorkta altışar füze sayıyor; her ikisi de 12 yedek füzeye varıyor ve bataryadaki toplam 24 oluyor.

Üzerinde birkaç füze taşıyan altı tekerlekli bir nakil kamyonunun ve yanında füzeli bir paletli fırlatıcının temsili illüstrasyonu
Temsili görsel (yapay zeka ile üretilmiştir). Belirli bir sistemi birebir göstermez.

Kopp'un 3M9ME füzeleri için verdiği batarya tablosunda ayrıca 48 füzelik bir stok görünüyor; bu sayının mevzideki füze mi yoksa daha geniş bir ikmal stoku mu olduğu tabloda açıklanmıyor. Dolayısıyla fırlatıcılardaki 12 füze kesin, mevzide toplam 24 füze iki kaynakla uyumlu, ötesi ülkeye ve döneme bağlı.

Yükleme araçlarının görevi "Kaç Parçadan Oluşur?" bölümünde, bataryanın yerleşimi ise "Kurulumu Nasıl Olur?" bölümünde genel hatlarıyla anlatılıyor.

2K12 Kub Hangi Ülkelerde Var?

Kub, Sovyetler Birliği'nin onlarca ülkeye sattığı ya da bıraktığı bir sistemdir. Güncel sayımlar Mısır, Hindistan, Sırbistan, Romanya, Macaristan, Polonya, Bosna-Hersek ve Çekya gibi ülkeleri gösteriyor; Ukrayna ise bağışla yeniden kullanıcı oldu. Bazı kayıtların güncelliği doğrulanamadı; aşağıdaki tablo bunu ayrıca işaretliyor ve sayıların çoğu tek kaynaklı.

Sovyet ihracat listesi

Kopp, Rus kaynaklarına dayanarak şu ülkelere ihracat yapıldığını yazıyor: Cezayir, Angola, Bulgaristan, Küba, Çekoslovakya, Mısır, Etiyopya, Gine, Macaristan, Hindistan, Kuveyt, Libya, Mozambik, Polonya, Romanya, Yemen, Suriye, Tanzanya, Vietnam, Somali ve Yugoslavya; "bazı diğerleri" de var. Bu liste tarihidir ve bugünkü envanteri göstermez.

Güncel ve yakın dönem kullanıcılar

Aşağıdaki tablo, Vikipedi'nin IISS Military Balance 2024 verilerine dayanan listesini, Black Mountain Analysis'in 2024 tarihli yazısını ve Kopp'u karşılaştırıyor. Sayıların çoğu tek kaynaktan geliyor.

ÜlkeDurumNotDoğrulama
SırbistanKullanımda, modernize (Kub-SM / Kub-M2)Yugoimport; bakanlık 2025'te eğitim bildirdiBirden çok kaynak
ÇekyaEmekliye ayrılıyorSpyder ile değişiyor; iki sistem Ukrayna'ya verildiBirden çok kaynak
SlovakyaUkrayna'ya devir duyurduİki fırlatıcı, bir radar, füzelerBirden çok kaynak
UkraynaSınırlı sayıda kullanımdaÇek ve Slovak sistemler; Kub-Buk eşleşmesiBirden çok kaynak
MacaristanKullanımda görünüyorVikipedi 16, Black Mountain bir alayı anıyorİki kaynak
RomanyaKullanımda görünüyorVikipedi 32; Black Mountain kullanımda olduğunu yazıyorİki kaynak
MısırKullanımda görünüyorVikipedi 56 ve üzeriTek sayısal kaynak
HindistanKullanımda görünüyorVikipedi 180Tek sayısal kaynak
PolonyaKullanımda görünüyorVikipedi 20; Polonya basını 8. Uçaksavar Alayı'nın Kub atışını yazdı (tarihsiz)İki kaynak, tarihsiz
Bosna-HersekKullanımda görünüyorVikipedi 20Tek kaynak
SuriyeBelirsizEsad yönetiminin düşmesinden sonra durum doğrulanamadıDoğrulanamadı

Eski kullanıcılar ve devlet dışı yapılar

Vikipedi, Irak, Kuzey Kore ve Gaddafi dönemi Libya'yı eski kullanıcı olarak listeliyor; Sovyetler'den kalan 800 sistem 1989'da, Rusya'nın 2002'de 400 sistemi vardı. Libya'daki Ulusal Ordu'nun Kvadrat kullandığı yazılıyor, Polisario Cephesi'nin en az dört sisteme sahip olduğu belirtiliyor. Yemen'deki Husiler ise Fater-1 adıyla Kub türevi bir füze sundu. Bu satırların hepsi tek kaynaklı olduğu için "bildirildi" diliyle okunmalı.

2K12 Kub Maksimum Hızı Ne Kadar?

Hız, füze için yaklaşık 600-700 m/s düzeyinde tablolaşır; Kopp'a göre ikinci kademe motor yaklaşık Mach 2,8 tepe hıza ulaştırır, Vikipedi ise Mach 1,75 ile Mach 2 arası değerler verir. Kaynaklar farklı yazdığı için tek bir sayı seçilmedi; motor aşamaları ve hedef hızı sınırı aşağıda ayrı ayrı anlatılıyor.

Füzenin hızlanması iki aşamalı. Kopp'a göre yaklaşık 172 kg yakıtlı birinci kademe 3-6 saniye yanar ve füzeyi yaklaşık Mach 1,5'e çıkarır; ardından yaklaşık 67 kg yakıtlı gaz üreteci devreye girer, 20 saniye kadar yanar ve tepe hıza ulaştırır. Kopp bu ikinci kademenin kısılamadığını Rus kaynaklarına dayanarak aktarıyor.

Sovyet performans tablosunda füze hızı eski sürümlerde 600 m/s, Kub-M3 ve M4'te 700 m/s yazılıdır. Tablo ile motor anlatımı arasındaki fark, ilkinin uçuşun ortalama değerini, ikincisinin ise bir tepe noktasını gösteriyor olmasından kaynaklanabilir; kaynaklar bunu açıkça belirtmiyor.

Hedef tarafında sınır daha nettir: Sistem 600 m/s'ye kadar hızlı hedeflere göre tasarlandı. Vikipedi, baş başa gelen hedefte yaklaşık Mach 2, kovalamada yaklaşık Mach 1 sınırı veriyor. Araçların hızı için Army Recognition'ın Slovakya bağışı haberinde 50 km/s yol hızı ve yaklaşık 500 km menzil yazıyor; bu değer tek kaynaklıdır ve sürüme göre değişebilir.

2K12 Kub Ağırlığı Ne Kadar?

Bir 3M9 füzesinin kütlesi kaynaklara göre 599 ile 630 kg arasında yazılıyor, harp başlığı yaklaşık 56-59 kg'dır. Radar aracı yaklaşık 20,3 ton, üç füzeli fırlatıcı yaklaşık 19,5 tondur. Elimizdeki kaynaklar resmî bir veri formu içermiyor; değerler derlemelerden alındı ve küçük farklar taşıyor.

ParçaDeğerKaynak ve not
Füze uzunluğuYaklaşık 5,8 mVikipedi
Füze çapı335 mmVikipedi
Kanat açıklığıYaklaşık 1,245 mVikipedi
Füze kütlesi599 kg ya da 630 kgVikipedi iki farklı satır veriyor; Kopp yaklaşık 630 kg yazıyor
Harp başlığı56, 57 ya da 59 kgVikipedi 59 ve 56; Kopp 57
Birinci kademe yakıtıYaklaşık 172 kgKopp
İkinci kademe yakıtıYaklaşık 67 kgKopp
Fırlatıcı araçYaklaşık 19,5 tVikipedi (tek kaynak)
Radar aracıYaklaşık 20,3 tVikipedi (tek kaynak)

Eğitim amaçlı 3M20M3 "Peniye" adlı benzetim füzesinin yaklaşık 600 kg geldiği yazılıyor ve harp başlığı taşımıyor (Vikipedi). Harp başlığındaki fark, Vikipedi'de 59 kg'ın bilgi kutusunda, 56 kg'ın ise metinde geçmesinden doğuyor; sayfa bunu açıklamıyor.

2K12 Kub Neleri Vurabilir?

Kub, savaş uçaklarını ve taarruz uçaklarını vurmak için tasarlandı; sonraki sürümlerde helikopterlere ve seyir füzelerine karşı sınırlı bir etkisi hesaplandı. Sovyet tablosuna göre tek atışta vurma olasılığı uçaklara karşı 0,7-0,95, helikopterlere karşı 0,3-0,6, seyir füzelerine karşı 0,25-0,5'tir. Bunlar tasarım değerleridir, savaşta ölçülmüş sonuç değildir.

SürümSavaş uçağıHelikopterSeyir füzesi
Kub (2K12)0,7YazılmamışYazılmamış
Kub-M10,8-0,95YazılmamışYazılmamış
Kub-M30,8-0,95YazılmamışYazılmamış
Kub-M40,8-0,90,3-0,60,25-0,5

Tablo, Kopp'un aktardığı Sovyet Vestnik PVO verilerine dayanıyor; olasılıkların hangi koşullarda ve hangi hedef türüyle ölçüldüğü açıklanmıyor. Kopp ayrıca Kub-M3'ün 8g manevra yapan bir hedefi de vurabildiğinin "belirtildiğini" yazıyor, bu da üretici beyanı niteliğinde.

Hedef hızı sınırı 600 m/s, minimum irtifa sürüme göre 20-100 m'dir; tablo balistik füzeleri hiç anmıyor. İnsansız hava araçları ise tablonun dışında kalan ayrı bir başlıktır, bu konu "Dron Vurabilir mi?" bölümünde ele alınıyor.

2K12 Kub Kullanıldığı Yerler

Kub'un en iyi bilinen kullanımları 1973 Yom Kippur Savaşı, 1980'lerde Angola, 1982 Lübnan, 1991 Körfez Savaşı, 1995 Bosna ve 1999 Kosova'dır. Yemen'de 2019'da, Ukrayna'da 2023'ten sonra yeniden haber oldu. Her çatışmada sonuçlar farklıydı ve kayıp rakamları kaynağa göre değişiyor; aşağıda bunlar kaynak sınırlarıyla birlikte ele alınıyor.

Kopp, sistemin kullanıldığı bilinen çatışmalar olarak Küba'nın Angola müdahalesini, Çad çatışmasını, İsrail'in 1982 Lübnan harekâtını, Çöl Fırtınası ve sonrasındaki uçuşa yasak bölge görevlerini ve 1999 Allied Force harekâtını sayıyor. 1973 savaşı ayrı bölümde işlendiği için burada tekrarlanmıyor.

Lübnan'da Vikipedi, 1982'deki Mole Cricket 19 harekâtında Suriye'nin birkaç Kub bataryasının tek günde imha edildiğini aktarıyor; Kopp ise Suriye'nin o dönemde Sovyet doktrinini büyük ölçüde bıraktığını değerlendiriyor. Angola'da 1980'lerde FAPLA ve Küba birlikleri Kub kullandı; ayrıntılar Vikipedi'nin atıf yaptığı CIA belgeleri ve kitaplara dayanıyor.

2 Haziran 1995'te Bosna üzerinde ABD'li pilot Scott O'Grady'nin F-16C'si Bosnalı Sırp güçlerine ait bir SA-6 ile düşürüldü; pilot 8 Haziran'da kurtarıldı. Olayı anlatan yayınlar, bataryanın yer değiştirdiğini ve radarını kısa süre açtığını yazıyor. 1999'da Yugoslavya'da ise Kopp, SA-6 mürettebatlarının aynı yer değiştirme doktrinine bağlı kalıp savaşın büyük kısmını atlattığını belirtiyor.

Güncel kullanımlar, yani Yemen'deki MQ-9 olayı ve Ukrayna'daki bağışlar ile Kub-Buk eşleşmesi "Dron Vurabilir mi?" ve "Hâlâ Kullanılıyor mu?" bölümlerinde anlatılıyor.

2K12 Kub Ne Tip Füze Atıyor?

Kub, 3M9 (NATO adı SA-6) ailesinden füzeler atar. Bu füze, katı yakıtlı bir roketin ardından ramjet gibi çalışan ikinci kademe motorla uçar ve son aşamada hedefe yarı aktif radarla yönelir. Ailede 3M9, 3M9M1, 3M9M3, 3M9M4 ile ihracat için 3M9ME ve 3M9M3E sürümleri vardır.

Bir sergi salonunda ahşap bir sehpa üzerinde duran, sivri burunlu ve küçük kuyruk kanatlı gümüş renkli füze benzeri gövdenin temsili illüstrasyonu
Temsili görsel (yapay zeka ile üretilmiştir). Belirli bir sistemi birebir göstermez.

Kopp'un anlatımıyla füze, Vympel'in geliştirdiği bir gövdeye 1SB4M sürekli dalga yarı aktif hedef arayıcısı, 3E27 yakınlık fünyesi ve 3N12 parçacıklı-patlayıcı harp başlığı sığdırır. Fünyenin hedefe yaklaşık 30 m kala patlama emri verdiği yazılıyor. Vikipedi ayrıca temaslı fünyeden söz ediyor.

Motor düzeni kendine özgüdür: Birinci kademe yandıktan sonra roket gövdesi ramjetin yanma odasına dönüşür (Vikipedi). Kopp ikinci kademeyi katı yakıtlı ramjet olarak tanımlıyor ve yaklaşık 67 kg yakıtlı gaz üretecinin 20 saniye kadar yandığını yazıyor.

Füzenin soğutmasız hedef arayıcısı rayda 5-10 dakika güç alabiliyor, sonra aşırı ısınıyor (Kopp). Füzenin sonraki uyarlamaları da çeşitlendi: Husilerin 2019'da gösterdiği Fater-1 füzesi Janes'e göre 3M9'a özdeş görünüyor; Çek ve Polonyalı firmalar Aspide ve Sparrow füzesiyle fırlatıcı gösterdi.

2K12 Kub Kaç Km'lik Alanı Korur?

Kub için resmî bir "koruma alanı" rakamı yayımlanmadı. Füzenin azami menzili yaklaşık 24 km olduğundan bir bataryanın etkisi, merkezinde mevzi bulunan yaklaşık 24 km yarıçaplı bir dairenin ancak bir kısmını kapsar. Bu basit geometrik hesap yaklaşık 1.800 kilometrekareye denk gelir, ancak gerçek kapsama arazi ve hedefin irtifasına göre çok daha küçüktür.

Düz bir arazide ortadaki küçük radar simgesinin çevresine çizilmiş yarı saydam koruma çemberinin harita üzerindeki temsili illüstrasyonu
Temsili görsel (yapay zeka ile üretilmiştir). Belirli bir sistemi birebir göstermez.

Kapsama dairesinin neden bu kadar sade hesaplanamadığı birkaç sebebe bağlı. Füzenin alt menzil sınırı 4-8 km olduğu için bataryanın hemen çevresinde dar bir boşluk kalır. İrtifa tavanı sürüme göre 7 ile 14 km arasındadır, düşük irtifada ise radar görüşü arazi engeline takılır. Kopp, sistemin alçak irtifa performansını güçlü yanı olarak sayıyor.

Bir de radar menzili meselesi var: Vikipedi 1S91'in arama menzilini 75 km yazıyor, ancak bu hedefi görme mesafesidir, füzenin ulaşabileceği mesafe değildir. Gerçek korumada alay düzeyindeki ek radarlar, komşu bataryalar ve farklı katmanlardaki sistemler birlikte çalışır.

2K12 Kub Kurulumu Nasıl Olur?

Bir Kub bataryası, ortada radar aracı, çevresinde fırlatıcılar ve yakınında yükleme araçları olacak biçimde araziye dağıtılır. Kurma ve toplama süresi yaklaşık beş dakikadır, Sovyet doktrini ateş ettikten sonra hızla yer değiştirmeyi öngörür. Bu bölüm genel açık kaynak bilgisine dayanır; talimat ya da mevzi bilgisi içermez.

Ortadaki radar aracının çevresinde fırlatıcı ve ikmal kamyonlarının dağıldığı bir hava savunma bataryasının kuşbakışı temsili illüstrasyonu
Temsili görsel (yapay zeka ile üretilmiştir). Belirli bir sistemi birebir göstermez.

Vikipedi'ye göre fırlatıcı ya da kumanda aracı hareket ettikten sonra 15 dakika içinde hazır hâle getirilebilir; Kopp'un Sovyet tablosunda ise kurma ve toplama süresi beş dakika yazılıyor. İki sayı farklı işlemleri anlatıyor olabilir, kaynaklar ayrımı açıklamıyor.

Orta Doğu'daki çatışmalarda bataryaların çoğu zaman sabit toprak setler içinden çalıştırıldığını Kopp yazıyor. Bu, sistemin tasarlanan hareketli kullanımından farklıdır. Sovyet doktrini ise ateş edip yer değiştirmeyi, gizlenmeyi ve emisyon disiplinini öngörür; bu bilgi kaynakta bir doktrin tanımı olarak veriliyor, bir saha talimatı olarak değil.

Alay düzeyinde ek radarlar bataryanın çevresindeki hava sahasını görüntüler; Vikipedi, P-40 radarı olmadan yüksek irtifada izlemenin mümkün olmadığını yazıyor. Kurulumun tam şeması ülkeden ülkeye değişir ve açık kaynakta ayrıntılı olarak yayımlanmaz.

2K12 Kub Nasıl Çalışır?

Radar hedefi bulur ve izler, sistem hedefin verisini hesaplayıp füzeyi atar, füze önce komutla, sonra hedeften yansıyan radar enerjisiyle yönelir ve hedefin yakınında patlar. Aynı anda havada iki ya da üç füze bulunabilir (Kopp). Hedefin tespitinden atışa kadar geçen tepki süresi sürüme göre 22-28 saniyedir.

Radar aracının alt bölümü (1S11) hedefi arar, üst bölümü (1S31) izler ve füzeye sürekli dalga biçiminde bir aydınlatma ışını gönderir. Füze rayda iken bile hedef arayıcısı güç alır; Kopp bunun 5-10 dakika sürebileceğini yazıyor. Sonrasında hedef arayıcı yansıyan aydınlatmayı izler ve Doppler kaymasından yaklaşma hızını hesaplar (Kopp).

Füze fırlatıldıktan sonra roket kademesi füzeyi hızlandırır, ramjet kademesi ise uçuşu sürdürür. Uçuşun başında komut düzeltmeleri radar aracından gelir, son aşamada füze kendi arayıcısıyla hedefe yönelir. Yakınlık fünyesi hedefin etrafında yaklaşık 30 m kala patlamayı tetikler (Kopp); parçacıklı-patlayıcı harp başlığı hedefi parçacık bulutuyla yok etmeyi amaçlar.

Kopp'un tablosuna göre ilk üç sürüm aynı anda yalnızca tek hedefe angajman yapabiliyordu; Kub-M4 iki hedefe aynı anda ateş imkânı verdi. Vikipedi, sonraki modellerde optik bir izleme kanalı bulunduğunu ve bunun yaklaşık 14 km irtifaya kadar radarsız kullanılabildiğini yazıyor; bu bilgi tek kaynaklı.

2K12 Kub'un Versiyonları Nelerdir?

Kub'un Sovyet kökenli ana sürümleri 2K12 (1967), Kub-M1 (1973), Kub-M3 (1976) ve Kub-M4 (1978)'tür; ihracat sürümü Kvadrat adını taşır. Bunlara ek olarak Çekya, Sırbistan, Ukrayna ve başka ülkeler kendi modernizasyon paketlerini geliştirdi. Menzil ve irtifa farkları "Menzili Ne Kadar?" bölümündeki tabloda yer aldığı için burada yalnızca değişiklikler anlatılıyor.

SürümYılAna değişiklikKaynak
2K12 Kub1967İlk seri sürüm; tek hedefe angajmanKopp; Vikipedi
Kub-M11973Daha geniş zarf, yanıltmaya karşı daha dirençli arayıcıKopp
Kub-M31976Daha hızlı füze, iyileştirilmiş manevra kabiliyetiKopp
Kub-M41978Buk ile melez yapı, iki hedefe aynı anda angajmanKopp; Vikipedi
Kvadrat (2K12E)1971 civarıİhracat sürümüKopp (fotoğraf alt yazısı)
Kub-SM2023'te tanıtıldıDijital komuta ve yenilenmiş radarlarArmy Recognition; Yugoimport tanıtımı; Janes

2K12 Kub ve Kub-M1

İlk sürüm, 1967'de kabul edildiğinde aynı anda tek hedefe angajman yapabiliyordu. Kub-M1 ise Vikipedi'ye göre 1972'de denendi, 1973'te hizmete girdi. Kopp, M1'in daha geniş bir etki zarfı, yanıltma önlemlerine karşı daha dirençli bir arayıcı ve radar yayınına kesinti verebilme gibi iyileştirmeler getirdiğini yazıyor.

Kub-M3 ve Kub-M4

Kub-M3, kademeli iyileştirmelerle füzeyi hızlandırdı ve manevra eden hedeflere karşı kabiliyetini artırdı. Kub-M4 ise Buk'a giden yolda bir melez olarak görülür; Kopp'a göre 1S91M3 radarı hem 2P25M3 fırlatıcılarını hem de Buk'un 9A38 aracını yönetebiliyordu. Buk-M1 adıyla da anıldığı için kayıtlarda iki ad birlikte geçer.

Kvadrat (2K12E)

Kvadrat, Kub'un ihracat adıdır ve Vikipedi'ye göre radar ile dört fırlatıcının karemsi düzeninden gelir. Kopp bir fotoğraf alt yazısında bu adın Ortadoğu'ya 1971 civarında geldiğini söylüyor. İhracat sürümlerinin füzeleri 3M9ME ve 3M9M3E adlarıyla anılıyor.

Çek ve Sırp modernizasyonları

Çekya'nın envanterinde 2K12M2 Kub-M2 adı geçiyor; Sırbistan Savunma Bakanlığı da sistemi Kub-M2 (SM) olarak anıyor. Bu ad ardında hangi iyileştirmelerin olduğu kaynaklarda net değil. Yugoimport'un Kub-SM'si, yeni bir komuta ve ateş kontrol istasyonu (SKUV-SM) ile yenilenmiş arama ve yükseklik radarları içeriyor; Janes'in 2021 haberine göre komuta aracının dijitalleştirilmesinde Banja Luka'daki Kosmos firması da yer aldı.

Ukrayna ve diğer uyarlamalar

Vikipedi, Ukrayna'daki onarım ve modernizasyon standardını Kub-M3/2D olarak, Angola'yı 2K12-ML Kvadrat-ML ve Myanmar'ı Kvadrat-M kullanıcısı olarak listeliyor; Army Recognition'ın 2015 tarihli bir haberi ise "Kvadrat-ML" adını Sırbistan'a ait bir yükseltme olarak veriyor. Kaynaklar farklı yazdığı için bu ad hakkında kesin bir şey söylenemiyor. Husilerin Fater-1'i de bir Kub türevi olarak anılıyor.

2K12 Kub Yom Kippur Savaşı'nda Nasıl Kullanıldı?

Kub, 6 Ekim 1973'te Mısır ve Suriye'nin başlattığı savaşta ilk kez geniş çapta kullanıldı ve İsrail Hava Kuvvetleri'ne ağır kayıp verdirdi; kayıpların hangi silahtan geldiği ise hâlâ tartışılıyor. Toplam İsrail uçak kaybı için kaynaklar 102'den 300'ü aşan sayılara uzanan rakamlar veriyor; füzelere bağlanan kısım ise 36 ile 40 arasında anılıyor.

Air Power Australia için çalışan Kopp, Mısır'ın üç Kub tugayı (18 batarya) edindiğini, Suriye'nin de iki tugay aldığının "iddia edildiğini" yazıyor. Kopp'a göre sistemin alçak irtifa performansı ve sürekli dalga hedef arayıcısı, ona S-75 ve S-125'ten daha yüksek bir başarı oranı sağladı. Yaklaşık 40 uçağın SAM atışlarına bağlı olarak kaybedildiği "genelde" söylenir; ancak hangi füze türünün kaç uçak düşürdüğü kesin değil.

Vikipedi, Kub'un Mısır SAM'ları arasında en çok İsrail kaybına yol açtığını bir Beyaz Saray görüşme tutanağına (Kissinger) dayandırıyor ve ilk gün için de yaklaşık 40 rakamını tartışmalı olarak anıyor. Air University dergisindeki bir makale (Tovy; arama özetinden okundu, tam metin doğrudan açılamadı) İsrail Hava Kuvvetleri'nin toplam 102 uçak kaybettiğini, bunlardan 36'sını füzelere (SA-2, SA-3, SA-6, SA-7) bağladığını, hangi füzenin hangi kaybı yarattığını ayırmanın imkânsız olduğunu ve ZSU-23-4 toplarının büyük pay taşıdığını yazıyor.

7 Ekim'deki Doogman 5 harekâtı örnek olarak sıkça anılır: İsrail Suriye SAM kuşağını yok etmeyi planladı, ancak güncel mevzi bilgisi yoktu. Vikipedi harekâtta yalnızca bir Suriye bataryasının yok edildiğini ve altı F-4 Phantom'un kaybedildiğini yazıyor (Rabinovich'e atıfla); ayrı bir Vikipedi maddesi, bataryaların yer değiştirmiş olduğunu ve hasarın çoğunun ZSU-23-4 toplarından geldiğini belirtiyor. O maddenin kaynakları belirsiz olarak işaretli.

Kopp'un genel değerlendirmesi, kayıpların çoğunun alçak irtifa uçaksavar topçuluğundan geldiği, füzelerin uçakları o zarfın içine ittiği yönünde; bunu yazar kendi çıkarımı olarak sunuyor. Aynı yazar, Kub'un sonraki çatışmalarda bu başarıyı tekrarlayamadığını, ele geçirilen örneklerin incelendiğini ve ABD'nin ALQ-162 gibi sürekli dalga karıştırıcılarını yaygın biçimde hizmete aldığını aktarıyor. Kayıp sayıları kaynaklar arasında bu kadar ayrıştığı için bu yazıda taraflardan birinin rakamı esas alınmadı; Vikipedi'nin toplam kayıp için verdiği aralık 102-387'dir.

2K12 Kub'un NATO Kod Adı Nedir?

2K12 Kub'un NATO kod adı SA-6 Gainful'dır; "Gainful" NATO'nun verdiği bildirim adı, SA-6 ise Amerikan savunma bakanlığının yer-hava füze sınıfı için verdiği sıra numarasıdır. Radar aracı "Straight Flush", Buk melez sürümünün radarı ise "Fire Dome" olarak anılır. İhracat adı Kvadrat'tır.

Kimlik karışıklığı bundan ibaret değil. Sovyet tarafında sistem 2K12, füze 3M9 (bazı kaynaklarda 9M9), radar 1S91, fırlatıcı 2P25, nakil aracı 2T7 olarak numaralandırılır. Vikipedi, 3M9M1 füzesi için SA-6B adının kullanıldığını yazıyor; bu bilgi tek kaynaklı.

NATO'nun SAM adlandırma kuralı kısadır: "SA" yer-hava füzesini, sayı Batı'nın sistemi tespit sırasını gösterir; bildirim adları ise sınıfa göre harfle başlar ve Sovyetlerin kendi adından bağımsızdır. Bu yüzden aynı sistem kaynaklarda 2K12 Kub, SA-6 ve Kvadrat adlarıyla birlikte geçer.

2K12 Kub'u Kim Üretti?

Sistemin tasarımı bugünkü Tikhomirov Aletli Sistemler Araştırma Enstitüsü'nde (NIIP), füzesi Vympel bürosunda yapıldı. Şasi Mytişçi Makine Yapım Fabrikası'na (MMZ) aittir. Seri üretim için radar araçları Ulyanovsk Mekanik Fabrikası'nda, fırlatıcılar Kalinin'deki ZiK'de yapıldı; fabrika bilgileri tek kaynaktan, Vikipedi'den geliyor ve resmî bir belgeyle doğrulanamadı.

Vikipedi, yetkili isimler hakkında da şu ayrıntıları veriyor: Ağustos 1961'de Vympel'de Toropov'un yerini Lyapin aldı, Ocak 1962'de NIIP'te Tikhomirov'un yerini Figurovskiy devraldı. 1967 modernizasyonunun ve sonraki Buk çalışmalarının başında Ardalion Rastov bulunuyordu. Bu isimler tek kaynaktan.

Hedef arayıcı için Vikipedi MNII Agat adını veriyor; Kopp ise füzeyi bütün olarak Vympel'e bağlıyor.

Modernizasyon tarafında ise farklı firmalar öne çıkıyor: Sırbistan'da Yugoimport SDPR, Çekya'da RETIA, Polonya'da WZU ve Ukrayna'da Aerotekhnika. Bu firmalar sistemin özgün üreticisi değil, onu yenileyen kuruluşlardır.

2K12 Kub Hâlâ Kullanılıyor mu?

Evet, kısıtlı biçimde. Sırbistan'da modernize edilmiş sürüm eğitimde, Ukrayna'da bağışlanan sistemler ve Buk ile eşleşen fırlatıcılar kullanımda, Yemen'de Kub türevi bir füze var. Buna karşılık Çekya sistemi emekliye ayırıyor ve Rusya'nın bugünkü kullanımı yalnızca Ukraynalı bir komutanın sözüne dayanıyor. Ayrıntılar aşağıda ülke ülke yazıldı.

Sırbistan Savunma Bakanlığı, 250. Hava Savunma Füze Tugayı'nın modernize edilmiş Kub-M2 (SM) üzerinde Nisan 2025'te eğitim aldığını ve Aralık 2025'te mürettebat eğitiminin sürdüğünü duyurdu (arama özetinden okundu; sayfalar doğrudan açılamadı). Black Mountain Analysis'in Ocak 2024 yazısı, Sırbistan, Macaristan ve Romanya'yı kullanıcı olarak anıyor.

Ukrayna'da Slovakya ve Çekya 2023'te sistemleri bağışladı: Slovakya iki fırlatıcı, bir radar ve yaklaşık 200 füze, Çekya ise iki batarya vaat etti. Oryx, Mayıs 2023'te Slovak füzeleri için "teslim edilecek" durumunu yazıyordu; teslimat ayrıntıları kaynağa göre değişiyor. Ekim 2026'da 156. Alay'ın Kub fırlatıcısını Buk radarıyla eşleştirdiği ve yaklaşık 20 hedef vurduğu bildirildi (birim beyanı).

Çekya'da Kub'un yerini Spyder alıyor: Shephard, 2021'de dört bataryalık siparişi ve 2026'ya kadar teslimi yazdı; Mayıs 2026 haberlerine göre iki batarya Çekya'ya ulaştı. Rusya'da ise Mart 2026'da Kyiv Independent, Ukrayna İnsansız Sistemler Kuvvetleri'nden bir komutanın "Rus güçleri Buk'u Kub ile değiştiriyor" dediğini aktardı; bu tek kaynaklı bir Ukrayna iddiasıdır. Suriye'deki Kub'ların Aralık 2024'ten sonraki durumu doğrulanamadı.

2K12 Kub'un Dünyadaki Benzer Sistemleri Nelerdir?

Kub ile sık karşılaştırılan sistemler Sovyet S-125, ABD'nin MIM-23 Hawk'ı ve Kub'un halefi Buk'tur. Hepsi alçak ve orta irtifada, kara birliklerini ya da bir bölgeyi korumak için tasarlandı. Aralarındaki farklar menzilde, hareketlilikte ve güdüm yönteminde yatıyor; hangisinin üstün olduğu görev ve döneme göre değişir.

SistemÜlkeGüdümBildirilen menzil
2K12 KubSovyetler BirliğiKomut + yarı aktif radarYaklaşık 4-25 km
S-125Sovyetler BirliğiRadyo komutuYaklaşık 15-35 km (sürüme göre)
MIM-23 Hawk (I-Hawk)ABDYarı aktif radarYaklaşık 1,5-40 km
Buk (M2E / M3)Sovyetler / RusyaYarı aktif radar (temel sürümler)3-45 km / 2,5-70 km

Buk

Buk, Kub'un devamıdır ve ayrıntıları "Kub mu Daha İyi, Buk mu?" bölümünde işlendi. Burada yalnızca şunu not etmek yeterli: Aynı fırlatıcı ailesi üzerinden Kub füzesini kullanabilmesi, iki sistemi doğrudan akraba yapar.

MIM-23 Hawk

Hawk, ABD'de 1950'lerde geliştirilen, 1959'da ordu envanterine giren seyyar orta menzilli bir sistemdir. Hedefi yerdeki radarın aydınlatması ve füzenin yansımayı izlemesi ilkesine dayanır; bu açıdan Kub ile benzer bir mantık taşır. Türkiye de Hawk kullanıcısıdır; sistem sitedeki ayrı yazıda anlatılıyor.

S-125 Neva/Pechora

S-125 daha eski bir Sovyet sistemidir ve daha çok sabit ya da yarı sabit mevzilerde kullanılır; füzesi radyo komutuyla yönlendirilir. Kub'un hareketli bir ordu savunması olması, ikisini aynı kategoride düşünmeyi zorlaştırır. S-125 de sitedeki ayrı yazıda ele alındı.

Kub'un yerine geçenler

Çekya, Kub'un yerine İsrail yapımı Spyder'ı aldı; Shephard'a göre her batarya bir radar, dört fırlatıcı, bir yükleme aracı ve komuta kontrol donanımından oluşuyor ve Tatra 8x8 şasi üzerinde taşınıyor. Polonya'da ise Shephard'ın eski bir haberi, Narew programının Kub ve 9K33 Osa sistemlerinin yerini alacağını yazıyordu. Bunlar Kub'un doğrudan rakibi değil, onun görev alanını devralan sistemlerdir.

Yorumlar
Yorum yazma kurallarını okumuş ve kabul etmiş sayılırsınız