Nike Zeus, ABD Ordusu'nun 1950'lerin ortasında Bell Telefon Laboratuvarları ile birlikte tasarlamaya başladığı ve kıtalararası balistik füzelerin savaş başlıklarını nükleer başlıklı bir önleyiciyle durdurmayı hedefleyen ilk balistik füze savunma sistemidir. Uzun menzilli sürümü Zeus B askerî adlandırmada LIM-49 serisine girdi. Sistem hiçbir zaman envantere alınmadı, ama Pasifik'te gerçek ICBM'lerin taşıdığı test başlıklarına karşı denendi.
Bu sayfa, 20 Kasım 2026'da erişilen kaynaklara dayanır: ABD Füze Savunma Ajansı'nın (MDA) Nike Zeus tarihçesi, Ordu Uzay ve Füze Savunma Komutanlığı'nın (SMDC) tarih bürosu yazıları, Savunma Bakanlığı'nın 1959-1964 yıllık raporlarından yayımlanmış özetler, Dışişleri Bakanlığı'nın FRUS arşivindeki iki taslak bakanlık notu ve bir füze adlandırma rehberi. Kaynakların ayrıldığı yerler metinde belirtilir; tek kaynakta geçen bilgiler de öyle işaretlenir.

Veri notu: Nike Zeus hiç hizmete girmediği için kaynaklardaki rakamların çoğu tasarım hedefi, geliştirme planı veya deneme sonucudur; sahada ölçülmüş performans değildir. Kullanılan iki FRUS belgesi bakanlık içi taslaktır. Dolar tutarları o yılın dolarıdır. Aynı füzenin ölçüleri kaynaklarda küçük farklarla geçer; farklar ilgili yerde belirtilir. Halef program Nike-X ayrı bir yazıda ele alınır, burada yalnızca Zeus ile ilişkisi anlatılır.
Nike Zeus Nedir?
Nike Zeus, ABD Ordusu'nun 1957'de resmen başlattığı, uzaydaki bir savaş başlığını yerden fırlatılan nükleer başlıklı bir füzeyle yok etmeyi amaçlayan balistik füze savunma sistemidir. Nike ailesinin üçüncü kuşağıdır: Ajax ve Hercules uçaklara karşı tasarlanmıştı, Zeus ise kıtalararası füzelerin başlıklarını hedef aldı.
Sistem tek bir füzeden ibaret değildi. Bir uzun menzilli arama radarı, sahte hedefleri ayıklamaya çalışan ayrı bir radar, hedefi ve füzeyi izleyen iki radar ailesi, hesaplamayı yapan bilgisayarlar ve yeraltı fırlatma hücreleri tek bir bütün olarak çalışacaktı. Füzenin kendisi Douglas'ın DM-15 şirket adıyla geliştirdiği üç kademeli, katı yakıtlı bir roketti.
Programın ikinci bir önemi de sınav alanı olmasıdır. Zeus için kurulan Kwajalein test sahası, bugün Ronald Reagan Balistik Füze Savunma Test Sahası adıyla anılan tesisin çekirdeğini oluşturdu. Zeus'un kendisinin konuşlandırılmayacağı ise 1963 başında kesinleşti; çalışma, araştırma-geliştirme çizgisinde Nike-X'e devredildi.
Nike Zeus Ne İşe Yarar?
Nike Zeus'un işlevi, Sovyetler Birliği'nden atılacak kıtalararası füzelerin savaş başlıklarını ABD'nin şehirleri, askerî üsleri ve sanayi bölgeleri üzerine inmeden, uçuşlarının son birkaç dakikasında durdurmaktı. Ordu bu görevi, belirli yerleri koruyan "nokta savunması" olarak üstlendi; tüm kıtayı kaplayan bir şemsiye hedeflenmedi, uçuşun orta evresinde müdahale de kapsam dışı sayıldı.
Görev tanımı birkaç adımda oturdu. Kasım 1956'da Savunma Bakanı Wilson, Hava Kuvvetleri'ne uzak mesafeli "alan savunması", Ordu'ya ise şehirleri ve kritik tesisleri koruyan "nokta savunması" verdi. 16 Ocak 1958'de Savunma Bakanı McElroy, füzeleri vurma işini Ordu'ya bıraktı; Hava Kuvvetleri erken uyarı radarlarına yönlendirildi. MDA ve SMDC tarih yazıları bu iki tarihte uyuşuyor.
Korunacak yerler arasında şehirlerden önce Stratejik Hava Komutanlığı'nın bombardıman üsleri geliyordu: 1957 sonunda Gaither Heyeti raporu, bu üslerin ilk saldırıda yok olmasını önlemeyi en yüksek öncelik saydı. Ordu'nun 1959 planı ise korunan her alan için bir savunma merkezi olmak üzere 35 merkez içeriyordu (FRUS taslak notu). Vikipedi, Zeus'a ikinci bir uçak savunma görevi düşünüldüğünü, ama Sovyetler bombardıman filosunu büyütmediği için bu ek maliyetin gereksiz görülüp görevden vazgeçildiğini yazıyor (tek kaynak).
Nike Zeus Hangi Ülkenin?
Nike Zeus, Amerika Birleşik Devletleri'ne aittir. Programı ABD Ordusu yürüttü; Western Electric ana yüklenici, Bell Telefon Laboratuvarları teknik yönetici, Douglas Aircraft ise füze gövdesinin geliştiricisiydi. Proje ofisi Alabama'daki Redstone Arsenal'de kuruldu. Sisteme katılan yabancı bir ortak ya da ortak üretim kaydı bulunamadı.
Proje ofisinin tarihi SMDC kaynağında net: Redstone Anti-Missile Missile Systems Office (RAMMSO) 3 Ekim 1957'de kuruldu ve bugünkü Ordu Uzay ve Füze Savunma Komutanlığı'nın en eski kökü sayılıyor. Ofis sonradan Ordu Roket ve Güdümlü Füze Ajansı (ARGMA) bünyesinde çalıştı. Kişilerin ve kurumların ayrıntısı, geliştiricilerin anlatıldığı ayrı başlıkta tablo halinde verilir.
Deneme sahalarının hepsi Amerikan denetimindeydi, ama hepsi ABD toprağı değildi: Kwajalein o yıllarda ABD'nin yönettiği Pasifik Adaları Vesayet Bölgesi'ndeydi, Ascension Adası'nda ise radar tesisi kuruldu. Bu ayrım "hangi ülkelerde denendi" başlığında açılıyor.
Nike Zeus Özellikleri Nelerdir?
Nike Zeus'un belirleyici özellikleri şunlardır: nükleer başlıklı üç kademeli katı yakıtlı füze, mekanik olarak döndürülen güçlü radarlar, yerden verilen radyo komutuyla güdüm ve Zeus B için yeraltı hücresinden fırlatma. Bütün hedefleme kararı yerdeki bilgisayarda alınıyor, füze yalnızca emirleri uyguluyordu; aşağıdaki tablo bu çerçeveyi kaynaklarıyla birlikte özetliyor.
| Özellik | Bilinen durum | Dayanak |
|---|---|---|
| Sınıf | Balistik füze önleyici; Nike ailesinin üçüncü kuşağı | MDA tarihçesi; Ordu raporu |
| Sürümler | Zeus A (iki kademe, Hercules'e yakın), Zeus B (üç kademe, silodan), uydu savar DM-15S | Füze rehberi; Vikipedi |
| Güdüm | Yerden komuta dayalı; füze üzerinde güdümlü arayıcı yok | MDA tarihçesi (Ordu ROTC kılavuzu) |
| Başlık | Nükleer; Zeus B için 400 kt'luk W50 bildiriliyor | Füze rehberi; Vikipedi |
| Radarlar | Arama (ZAR), ayırt etme (ZDR), hedef izleme (TTR), füze izleme (MTR) | Savunma Bakanlığı 1961 raporu |
| Fırlatma | Zeus B yeraltı hücresinden (silo) | Vikipedi |
| Durum | Seri üretime ve konuşlandırmaya geçmedi; test 1966'ya kadar sürdü | MDA tarihçesi |
Sürümlerin ayrıntısı aşağıda tek tek verilir.
Zeus A
Zeus A, Nike Hercules'in büyütülmüş bir türeviydi ve füze rehberine göre iki kademeliydi. Uzunluğu yaklaşık 13,5 m, kalkış ağırlığı yaklaşık 4.980 kg ve menzili 320 km olarak veriliyor. Bu menzil, Aralık 1956'daki Savunma Bakanlığı yönergesinin Ordu füzelerine koyduğu sınırla örtüşüyor; rehber, bu sınır nedeniyle Zeus'un uzay önleyicisi olamayacağını yazıyor.
Zeus B (XLIM-49A)
Zeus B, 1957'deki Sputnik sonrası kısıtlamanın kalkmasıyla ortaya çıkan, tümüyle yeni tasarlanmış bir füzeydi. Rehbere göre üç kademeli, yaklaşık 14,7 m uzunluğunda ve 10.300 kg ağırlığındaydı; geniş kanatları yoktu, üçüncü kademesindeki küçük yönlendirme püskürtücüleriyle uzayda manevra yapıyordu. Adlandırma kaynağı olan rehber, XLIM-49A'nın resmî kayıtlarda Zeus B'ye ait olduğunu, Zeus A'ya bir ad verilmediğini belirtiyor.
Uydu savar DM-15S
Zeus'un uydu savar sürümü 1962'de Savunma Bakanı'nın isteğiyle geliştirildi ve Mudflap adını aldı. Vikipedi'ye göre DM-15S, Zeus B'den daha uzun süre güç veren bataryalar, daha çevik bir üst kademe ve daha yüksek tırmanış sağlayan bir yakıtla ayrılıyordu (tek kaynak). Hikâyesi uydu savar bölümlerinde anlatılıyor.
Nike Zeus'un Avantajları Nelerdir?
Zeus'un asıl üstünlüğü, balistik başlığı gerçekten önlemenin mümkün olduğunu göstermesiydi. 1962-1963'te Kwajalein'de Atlas ve Titan I füzeleriyle atılan başlıklar defalarca öldürücü mesafede yakalandı; sistem ayrıca bir uyduyu önleyebildi. Bunun yanında geliştirme, sonraki programların kullandığı bileşenleri doğurdu; bu katkı konuşlandırmaya yetmedi ama bilgi birikimi olarak kaldı.
MDA tarihçesi, Zeus mühendislerinin katkısını somut örneklerle sayıyor. Hedef önleme bilgisayarı yaklaşık 175.000 bileşenle modüler yapılmıştı ve ulusal savunma programlarında o güne dek geliştirilen en hızlı, en güvenilir yer bilgisayarı olarak anılıyor. Zeus'un 450.000 libre itkili güçlendirici motoru, ABD'de o zamana dek başarıyla ateşlenen en güçlü tek parça katı yakıtlı motordu. Bu motoru Savunma Bakanlığı'nın 1959 mali yıl raporu da aynı itki değeriyle anıyor.
Radar tarafında, yüksek güçlü yeni bir elektron tüpü Savunma Bakanlığı'nın 1960 raporuna göre küçük, hızlı hedeflerin çok daha uzaktan izlenmesini ve sahte hedeflerin ayırt edilmesini mümkün kıldı. Zeus'un deneme verileri, nükleer patlamaların radar sinyallerini nasıl bozduğuna dair bulguları da güçlendirdi; Johnston Adası'ndaki denemeler bu çalışmanın parçasıydı.
Siyasi cephede ise savunma yanlıları, kısmi bir korumanın hiç korumamaktan iyi olduğunu savunuyordu. Vikipedi'nin McNamara'dan aktardığı bir değerlendirmede, geliştirmenin saldırgana daha fazla füze üretme yükü bindirebileceği ve hesabı güçleştireceği belirtiliyor. Aynı değerlendirme, sistemin bedelini ve teknik riskini de açıkça yazıyor; bunlar dezavantajlar başlığında ele alınır.
Nike Zeus'un Dezavantajları Nelerdir?
Zeus'un en ağır zayıflıkları, kalabalık sahte hedefler karşısında kolay şaşması, tek hedef işleyebilen mekanik radarlar yüzünden çok sayıdaki başlığa yetişememesi, kendi patlamalarının radar körlüğü yaratması ve maliyetinin sağladığı korumaya oranla yüksek kalmasıydı. Bu sorunların hepsi, bilim danışmanlarının sözlerinde ve resmî belgelerde açıkça yazılıdır.
Sistemin eleştirisini en açık biçimde, Başkan Kennedy'nin bilim danışmanı Jerome Wiesner yaptı; sözleri MDA tarihçesinde yer alıyor. Wiesner'in sıraladığı başlıklar şunlar: atmosfer dışında karşılaşılan başlıkla hafif sahte hedefler birbirinden ayrılamıyor, radarlar yeterince hızlı değil, aynı anda ele alınabilecek füze sayısı düşük, yüksek irtifa patlamaları radar dalgalarını geçirmeyen iyonlaşmış bir bulut yaratıyor ve nötron ısıtması etkisi yalnızca kısa mesafede işliyor.

Wiesner'in anlattığı bir çelişki de var: sahte hedefleri hafiflikleri yüzünden atmosferin ayıklamasına bırakmak için Zeus'un hedefi daha alçakta karşılaması gerekiyordu, ancak o irtifada kendi patlamasının kendisine zarar verip vermeyeceği belirsizdi. Aralık 1966 tarihli taslak bakanlık notu da Zeus planlarının her gelen füzeye üç Zeus atmayı öngördüğünü, menzilin kısalığının öldürücü yarıçapı daralttığını ve radarların mekanik olduğu için "saturasyon" saldırısına açık kaldığını yazıyor.
Maliyet ayrı bir zayıflıktı. Saldırganın hücum füzesi sayısını artırmasının, savunmaya yatırılan paradan ucuza gelmesi, daha 1950'lerin sonunda Hava Kuvvetleri'nin ortaya attığı ve sonradan "maliyet değişim oranı" diye anılan tartışmanın özüydü (Vikipedi). McNamara da 1961'de sistemin savunmasız olduğunu, doygunlaşabileceğini ve sağladığı korumaya göre pahalı kaldığını söylemişti (Vikipedi'nin aktardığı sözler).
Nike Zeus Ne Zaman Üretildi?
Nike Zeus'un geliştirmesi 1955'te başladı, ilk atış denemeleri 1959'da White Sands'te yapıldı, Kwajalein'de gerçek ICBM'lere karşı denemeler 1962'de başladı ve Zeus ile ilgili testler 1966'da bitti. Seri üretim hiç yapılmadığı için "üretim tarihi" yerine bir geliştirme çizelgesi vardır; tablo dönüm noktalarını sıralıyor, tarih farkları tablonun altında belirtiliyor.
| Tarih | Gelişme | Dayanak |
|---|---|---|
| Mart 1955 | Ordu, Bell Laboratuvarları'ndan balistik füze savunması için 18 aylık "Nike II" etüdü ister | MDA tarihçesi |
| Ekim 1956 | Bell, 50.000 analog bilgisayar benzetimi sonrası kavramın teknik olarak mümkün olduğunu bildirir | MDA tarihçesi; Vikipedi |
| Kasım 1956 - Şubat 1957 | Nike II "Zeus" adını alır; Western Electric ana yüklenici olur (tarih kaynaklarda farklı) | MDA; füze rehberi; Vikipedi |
| Ağustos-Ekim 1957 | Sovyet ICBM ve Sputnik; program en yüksek ulusal öncelik alır | MDA; SMDC |
| 16 Ocak 1958 | Savunma Bakanı balistik füze savunmasını Ordu'ya verir | MDA; SMDC |
| Şubat 1959 | Savunma Bakanlığı test planını onaylar; Kwajalein seçilir | SMDC |
| 26 Ağustos 1959 | White Sands'ta ilk güçlendirici denemesi (başarısız) | Vikipedi (tek kaynak) |
| 1 Ekim 1960 | Kwajalein Test Sahası resmen kurulur | SMDC; Vikipedi |
| 14 Aralık 1961 | White Sands'ta Hercules hedefi önlenir | SMDC; MDA |
| 26 Haziran - 19 Temmuz 1962 | Kwajalein'de ilk ICBM denemeleri | MDA; SMDC |
| Ocak 1963 | Konuşlandırmama kararı; çalışma Nike-X'e kayar | SMDC; Savunma Bakanlığı |
| Aralık 1964 / Mayıs 1966 | White Sands / Kwajalein deneme programının sonu | MDA tarihçesi |
Tarihler arasında bir fark gözden kaçmamalı: Nike II'nin Zeus adını aldığı gün Vikipedi'de 13 Kasım 1956, füze rehberinde 15 Kasım 1956 olarak geçiyor; MDA tarihçesi ise adın değişmesini Şubat 1957'deki geliştirme sözleşmesine bağlıyor. Bu yüzden tabloda tek tarih yerine aralık verildi. İlk iki kademeli Zeus A atışının tam başarılı olduğu tarih de rehberde Mart 1960, Vikipedi'de 3 Şubat 1960.
Türkiye'nin Nike Zeus'u Var mı?
Hayır. Türkiye'nin envanterinde Nike Zeus hiç bulunmadı. Sistem seri üretime geçmediği için ABD dışında hiçbir ülkeye teslim edilmedi ve kaynaklarda bir Türkiye bağlantısı yok. Türkiye'nin Nike ailesindeki yeri, uçaklara karşı tasarlanan Nike Hercules ile sınırlı kaldı ve o sistem ayrı bir yazıda ele alınıyor.
Türkiye'nin Hercules sistemleri 1959'dan itibaren kuruldu ve ayrı bir yazıda anlatılır. Zeus ile aynı kökten, yani aynı Bell Laboratuvarları ve Western Electric ekibinden çıkmış olmaları adlarının karıştırılmasına yol açabilir; oysa Hercules uçak hedefli, Zeus ise balistik füze hedefli bir sistemdi ve iki sistem birbirinin yerine kullanılamazdı.
Kaynaklarda Zeus'un müttefiklere sunulduğuna dair bir kayıt da bulunamadı. Zeus'un konuşlandırma planları ABD'nin kendi şehirleri için hazırlanmıştı; Avrupa ülkelerinin balistik füze savunmasına ilişkin tutumu ise daha sonraki Nike-X döneminin konusudur.
Nike Zeus ile Nike-X Arasındaki Fark Nedir?
Zeus mekanik olarak döndürülen radarlara ve hedefi atmosfer dışında karşılamaya dayanıyordu; Nike-X ise elektronik yönlendirmeli dizi radarlar ve çok hızlı, kısa menzilli Sprint füzesiyle müdahaleyi atmosfere çekti. Zeus füzesi bütünüyle atılmadı, büyütülüp Nike-X'in yüksek irtifa katmanı olarak sürdü; ikisinin arasında Ordu'nun önerdiği bir ara basamak da vardı.
Ara basamak, Savunma Bakanı McNamara'nın 20 Kasım 1962 tarihli taslak notunda anlatılıyor; Ordu dört iyileştirme öneriyordu: ayırt etme radarının yüksek hacimli ama daha az hassas bir izleyici olarak kullanılması, Zeus'un en düşük müdahale irtifasının indirilmesi, yüksek ivmeli yeni bir füze (Sprint) ve çok hedefi aynı anda ele alan yeni bir dizi radar. İlk ikisi eklenince "İyileştirilmiş Zeus", Sprint ve dizi radar da eklenince "Geliştirilmiş Zeus A" ile "Geliştirilmiş Zeus B" adlı iki sürüm ortaya çıkıyordu. Nike-X ise yalnızca son iki öğeye, yanında az sayıda Zeus füzesiyle dayanıyordu.
| Seçenek (Kasım 1962 notu) | İçerik | Başlangıç maliyeti tahmini |
|---|---|---|
| Mevcut onaylı program | Zeus geliştirmesi ve testi sürer; dizi radar için sınırlı geliştirme | 1964-1967 geliştirme gideri yaklaşık 600 milyon dolar |
| Ordu önerisi | 1967'den itibaren 12 şehir bölgesi için 16 Zeus bataryası; 1969'dan itibaren 10 şehir için 10 Nike-X bataryası | 26 bataryalı savunma için yaklaşık 12,2 milyar dolar |
| McNamara'nın önerisi | Yalnızca Nike-X tam geliştirilir; Zeus testleri yeniden giriş olayları ve uydu savar çalışmasına indirilir | 26 bataryalı savunma için yaklaşık 11,7 milyar dolar; karar 1964 ortasına ertelenir |
Notun yazarı, Ordu sisteminin ilk yıllarda hedef işleme kapasitesi yüzünden sınırda etkili kalacağını, son halinin Nike-X'e yakın ama bazı kısımları hafif patlama etkilerine karşı korumasız olduğu için biraz altında kaldığını yazıyor. Birleşik Kurmay Başkanları'ndan Kara Kuvvetleri ve Deniz Kuvvetleri komutanları ile kurul başkanı Ordu önerisini desteklerken, Hava Kuvvetleri komutanı konuşlandırma kararının o an verilmesine karşı çıktı. Bu belge taslaktır; Nike-X'in kendi mimarisi ve Sprint ile Spartan'ın ayrıntıları ayrı yazıda anlatılır.
Nike Zeus Balistik Füze Vurabilir miydi?
Nike Zeus kontrollü denemelerde balistik füze başlıklarını yakaladı. MDA tarihçesinin Kwajalein'de listelediği 13 ICBM atışının dokuzu başarılı, üçü kısmen başarılı, biri başarısız sayıldı; bu dağılım benim sayımımdır. Gerçek bir saldırıya, sahte hedeflere ve karşı önlemlere karşı sistem hiç sınanmadı, bu yüzden bir saldırıyı durdurup durduramayacağı bilinmiyor.
Başarı ölçütü, füzenin hedefe ne kadar yaklaştığıydı. Testlerde başlıktaki bir vericiyle çalışan bağımsız bir mesafe ölçer, patlama komutunun verildiği anda füze ile hedef arasındaki uzaklığı kaydediyordu; bunun amacı, Zeus'un kendi radarlarının ölçüm hatalarını gizlememekti. 19 Temmuz 1962'de Zeus hedefe yaklaşık 2 km kadar yaklaştı. Savunma Bakanlığı'nın 1962 raporu bu olayı bir önleme olarak anıyor; MDA tarihçesi ve Ordu'nun bir yazısı ise denemeyi "kısmi başarı" sayıyor, çünkü füzenin hidrolik gücü son saniyelerde tükendi.
Daha önce, 14 Aralık 1961'de White Sands'te bir Nike Hercules hedef füzesi Zeus tarafından yaklaşık 100 fit mesafede önlenmişti (SMDC). Bu, gerçek bir ICBM başlığı değil, bir uçaksavar füzesi hedefiydi. Aralık 1962'deki denemelerle ilgili ayrıntılar kaynaklarda ayrılıyor; Kwajalein bölümünde ele alınır.
Başarının sınırı belirgindi. SMDC kaynağı, denemelerin mekanik olarak yönlendirilen radarlardaki zayıflıkları da ortaya çıkardığını, muhalefetin aynı anda yalnızca tek hedefe ve tek füzeye odaklanabilen bu radarların yoğun bir saldırıda boğulacağını savunduğunu kaydediyor. Açık kaynaklarda, kalabalık sahte hedefli bir saldırıya karşı yapılmış sonuçlu bir deneme kaydına rastlanmadı. Bu yüzden doğru ifade şu: Zeus bir balistik başlığı vurabileceğini gösterdi, bir balistik saldırıyı durdurabileceğini göstermedi.
Nike Zeus Kaç Parçadan Oluşur?
Nike Zeus'un temel sistemi dokuz ana unsurdan kurulacaktı: uzun menzilli arama radarı, ayırt etme radarı, hedef izleme radarı, füze izleme radarı, birden fazla bilgisayar grubu, füze, yeraltı fırlatma hücresi, savunma merkezi ve bunları bağlayan haberleşme ağı. Her unsurun sayısı konuşlandırmaya göre değişirdi.
| Unsur | Görev | Kaynaklarda geçen özellik |
|---|---|---|
| Zeus Arama Radarı (ZAR) | Gökyüzünü gözler, gelen nesne bulutunu yakalar | Savunma merkezinde; vericisi üçgen, alıcısı yarım küre biçimli |
| Ayırt Etme Radarı (ZDR) | Bulutun içindeki başlığı sahte hedeflerden ayırmaya çalışır | Her bataryada; çok güçlü, kısa darbeli radar |
| Hedef İzleme Radarı (TTR) | Seçilen başlığı hassasça izler | Nominal bataryada üç adet (Vikipedi) |
| Füze İzleme Radarı (MTR) | Fırlatılan füzeyi izler, komutları iletir | Füzedeki bir yanıtlayıcıyla çalışır |
| Bilgisayarlar | Çok nesneyi işler, olasılık atar, atış çözümü hesaplar | Hedef önleme bilgisayarı yaklaşık 175.000 bileşenli (MDA) |
| Zeus füzesi | Önleyici; üç kademe | Güçlendirici, ikinci kademe ve başlıklı "jethead" kademesi |
| Fırlatma hücresi | Füzenin yeraltında beklediği silo | Zeus B için gerekli, Hercules rampalarına sığmıyordu |
| Savunma merkezi | Birkaç bataryayı bağlar, arama radarını barındırır | Bir merkeze üç ila altı batarya (Vikipedi) |
| Haberleşme ağı | Radarlar, bilgisayarlar ve bataryalar arası veri akışı | Yarı otomatik; insan yalnızca atışı durdurabilirdi (MDA) |
MDA tarihçesi, Ordu'nun 1963 tarihli ROTC kılavuzundan alıntıyla sistemin "yapı taşı" ilkesine göre tasarlandığını yazıyor: bir savunma merkezi ve bir ya da daha fazla atış alanından oluşan kompleks, korunacak yerin büyüklüğüne göre büyütülebiliyordu. Radarların ayrıntıları ayrı bir başlıkta, bataryanın dökümü ise bataryadaki füze sayısı başlığında verilir.
Nike Zeus Fiyatı Nedir?
Nike Zeus'un birim füze fiyatı açıklanmadı; açık kaynaklarda yalnızca program harcamaları ve konuşlandırma tahminleri var. Savunma Bakanlığı 1960'a kadar üç yılda 459 milyon dolar, 1961'e kadar dört yılda yaklaşık 766 milyon dolar geliştirme ödeneği verdiğini yazdı; Ordu'nun 1959 planı 13-14 milyar dolara mal olacaktı.
| Kalem | Tutar | Kaynak türü |
|---|---|---|
| 1955-1957 mali yılları, Zeus Ar-Ge | 12,2 milyon dolar | FRUS, Aralık 1966 taslak not |
| 1958 / 1959 mali yılları | 66 milyon / 237 milyon dolar | FRUS, Aralık 1966 taslak not |
| Savunma Bakanlığı'nın geliştirme için ayırdığı toplam (üç yıl) | 459 milyon dolar | Savunma Bakanlığı, 1960 mali yıl raporu |
| Aynı toplam (dört yıl) | yaklaşık 766 milyon dolar | Savunma Bakanlığı, 1961 mali yıl raporu |
| 1960 bütçesi için Ordu'nun istediği | 875 milyon dolar (35 Ar-Ge, 720 satın alma, 115 inşaat) | FRUS, taslak not |
| Başkan'ın Kongre'ye gönderdiği | 300 milyon dolar, yalnızca Ar-Ge ve test tesisleri | FRUS, taslak not |
| Ordu'nun 1959 sonundaki konuşlandırma planı | Toplam 13-14 milyar dolar; 1961 mali yılı için 1,5 milyar | FRUS, taslak not |
| Ordu'nun ilk etüdü (60 batarya / 120 batarya) | yaklaşık 10 milyar / yaklaşık 15 milyar dolar | MDA tarihçesi ("bildirildiğine göre") |
| 1963 mali yılında Kongre'nin füze savunması geliştirmesine ayırdığı | 384 milyon dolar, bunun 274 milyonu Zeus için | FRUS, Kasım 1962 taslak not |
1960 bütçesiyle ilgili tutarların akıbeti de kaynakta var: Kongre, Zeus ve/veya Ordu modernizasyonu için 375 milyon dolar onayladı, ancak başlangıç üretim adımları için ayrılan 137 milyon dolar kullanılmadı. 1959 planı hayata geçseydi, notun yazarı sistemin çoğunun Nike-X'in yeni füze ve radarları gelince neredeyse hizmete girmeden söküleceğini yazıyor. Dolar tutarlarının hepsi o yılın dolarıdır; birim fiyat hesaplanmadı.
Nike Zeus Kaç Yılında Üretildi?
Nike Zeus seri üretilmediği için tek bir "üretim yılı" yoktur. Prototip füzeler 1959 ile 1963 arasında yapılıp atıldı; uydu savar sürümü 1962-1963'te geliştirildi, Kwajalein sahası 1960'ta kuruldu ve oradaki denemeler 1962-1966 arasında sürdü. SMDC kaynağı, yedi yıllık deneme döneminde 147 fırlatmadan söz ediyor.
Aynı kaynak bu 147 atışı iki gruba ayırıyor: 79 geliştirme testi ve 68 sistem testi. Bir füzeyi test için üretmek ile ordu envanteri için yüzlercesini üretmek farklı şeylerdir; Zeus ikinci aşamaya hiç geçmedi. Vikipedi'nin bilgi kutusunda "üretim tarihi 1961" yazıyor; bu yıl Zeus B'nin ilk uçuşuyla örtüşüyor ama kaynak gösterilmediği için bu eşleşme doğrulanamadı.
Plan ise başka bir yıl söylüyordu. MDA tarihçesi, Şubat 1957 sözleşmesinin altı yıllık bir geliştirme programı kurduğunu yazıyor; 1957'ye eklenen altı yıl, ilk hizmeti 1963 civarına koyar (bu toplama benim çıkarımım). Vikipedi, ek fon talebinin reddedilmesi nedeniyle hizmete giriş hedefinin 1962'nin son çeyreğinden 1963'e kaydığını anlatıyor. Ordu'nun 1959 sonundaki planında ise ilk operasyonel yetenek 1964 mali yılında, tüm program 1969 mali yılında bitecekti (FRUS, taslak not).
Nike Zeus Menzili Ne Kadar?
Füze rehberine göre Zeus A'nın menzili 320 km, Zeus B'nin menzili 400 km'dir. Zeus B'nin tavan irtifası için kaynaklar farklı değer veriyor: rehber 280 km, Vikipedi 320 km yazıyor. Müdahalenin fiilen yapılacağı mesafe ise bunlardan çok daha kısaydı; hiçbir değer gerçek bir savaşta ölçülmedi.
| Değer | Zeus A | Zeus B | Kaynak |
|---|---|---|---|
| Menzil (yatay) | 320 km | 400 km | Füze rehberi; Vikipedi Zeus B için aynı |
| Tavan irtifası | belirtilmemiş | 280 km (rehber) / 320 km (Vikipedi) | Kaynaklar farklı |
| Normal müdahale mesafesi | - | yaklaşık 139 km (75 deniz mili) | Vikipedi (tek kaynak) |
| Uydu savar sürümünün ulaştığı irtifa | - | 150 deniz milinin üzerinde (yaklaşık 280 km) | SMDC; Vikipedi |
Menzil sınırı 1956'da Savunma Bakanı Wilson'un Ordu füzelerine koyduğu kısıtla bağlantılıydı. Aralık 1956 yönergesi, rehbere göre Ordu füzelerinin menzilini 320 km ile sınırlıyordu; kısıtlama Sputnik sonrası kaldırıldı ve Zeus B bu sınırı aşabildi. Kısıtın ayrıntısı kaynaklarda farklı anlatılıyor: rehber Ordu füzeleri için 320 km der; Vikipedi yer-yer füzelere 200 mil (320 km), yer-hava füzelerine 100 mil (160 km) sınırı koyduğunu yazar; MDA tarihçesi ise nokta savunması füzeleri için yaklaşık 100 deniz mili yatay menzil öngörüldüğünü belirtir.
Vikipedi'ye göre fiili müdahale yaklaşık 75 deniz mili (139 km) mesafede yapılırdı; çünkü daha uzakta füze, kalkanlı bir başlığı öldürücü mesafeye sokacak kadar doğru yönlendirilemiyordu. Radarların algılama mesafeleri ise radar bölümünde ele alınır.
Nike Zeus Bataryasında Kaç Füze Bulunacaktı?
Kaynaklar farklı sayılar veriyor: Ordu'nun 1959 planında batarya başına 50 füze ve 16 radar, Bell Laboratuvarları'nın nominal bataryasında 24 füze, genişletilmiş bataryada 72 füze vardı. Kesin bir tek sayı yok, çünkü tasarım zamanla değişti, sistem hiç konuşlandırılmadı ve her kaynak başka bir aşamayı anlatıyor.
| Plan veya kaynak | Batarya içeriği | Toplam düzen |
|---|---|---|
| Ordu planı, 1959 sonu (FRUS taslak not) | Batarya başına 50 füze ve 16 radar | 35 savunma merkezi, 9 ileri arama radarı, 120 batarya |
| Ordu'nun ilk etüdü (MDA, "bildirildiğine göre") | Batarya başına 50 önleyici | 60 batarya (~10 milyar $) veya 120 batarya (~15 milyar $) |
| Nominal batarya (Vikipedi, Bell tarihçesine dayanıyor) | 1 ayırt etme radarı, 3 hedef izleme radarı, 6 füze izleme radarı, 24 füze | Aynı anda üç başlık ele alınabilir |
| Genişletilmiş batarya (aynı kaynak) | 3 ayırt etme, 10 hedef izleme, 18 füze izleme radarı, 72 füze | Daha fazla trafik için ek batarya kurulurdu |
| Ordu önerisi, Kasım 1962 (FRUS taslak not) | Zeus füzeleri 26 bataryaya yeniden dağıtılır | 12 şehir bölgesi için 16 Zeus bataryası, 10 şehir için 10 Nike-X bataryası |
Nominal bataryanın mantığı, her başlığa iki füze atmak ve üçüncü hattı yedek tutmaktı. Vikipedi'ye göre tipik durumda iki hedef ele alınır, üçüncü hat atış sırasında devralabilecek biçimde hazır beklerdi. Genişletilmiş bir Zeus kompleksinin dakikada 14 "çıplak" başlığı (sahte hedefsiz) vurabileceği beklentisi de aynı kaynakta yazıyor; bu bir tasarım beklentisidir, ölçülmüş değer değildir.
Aynı Vikipedi sayfası, Kennedy ve Genelkurmay Başkanı Taylor'ın başta 70 bataryalı ve 7.000 füzeli bir konuşlandırmada, McNamara'nın ise 12 bataryalı ve 1.200 füzeli bir düzende anlaştığını yazıyor. Bu sayılar tek bir ikincil kaynaktan geliyor ve doğrulanamadı; üstelik benim bölme işlemime göre batarya başına yaklaşık 100 füze düşer ve bu, MDA ile FRUS'un verdiği 50 sayısıyla uyuşmaz.
Nike Zeus Hangi Ülkelerde Denendi?
Nike Zeus'un denemeleri Amerika Birleşik Devletleri'nin denetimindeki sahalarda yapıldı: New Mexico'daki White Sands, Kaliforniya'daki Point Mugu, Marshall Adaları'ndaki Kwajalein ve Atlantik'teki Ascension Adası. Başka bir ülkenin topraklarında Zeus füzesi fırlatıldığına dair kayıt yok; ancak iki yerde sahanın statüsü ABD toprağından farklıydı.
| Yer | O dönemdeki statü | Zeus'taki rolü |
|---|---|---|
| White Sands, New Mexico | ABD Ordusu test sahası | Füze ve bileşen testleri; ilk entegre sistem denemesi |
| Point Mugu, Kaliforniya | ABD Donanması test tesisi | Daha uzun menzilli ve uzay yakını deneme atışları |
| Whippany, New Jersey | Bell Laboratuvarları tesisi | Hedef izleme radarı testleri |
| Kwajalein, Marshall Adaları | ABD yönetimindeki Pasifik Adaları Vesayet Bölgesi'nde Donanma üssü (bugün Marshall Adaları Cumhuriyeti'nde; genel bilgi) | Tam sistemin ICBM ve uydu hedeflerine karşı denendiği saha |
| Ascension Adası, Atlantik | Atlantik Füze Test Aralığı'nın güney ucu | Radar izleme verisi; atış yapılmadı |
| Johnston Adası, Pasifik | ABD tesisi | Yüksek irtifa patlamalarının radar etkisi çalışmaları (MDA) |
Kwajalein, Şubat 1959'daki test planı onayından sonra seçildi: SMDC tarihçesine göre Atlantik ve Pasifik kıyısındaki mevcut test aralıklarının hiçbiri tam sistemi denemeye uygun değildi. Adanın Kaliforniya kıyısından 4.800 mil uzaklıkta olması ICBM mesafesi için ideal bulundu, mevcut Donanma altyapısı da avantaj sağladı. Atlas hedefleri Kaliforniya'daki Vandenberg'den atıldı (Ordu yazısı).
Ascension notu önemli bir ayrım için gerekli: SMDC ve Savunma Bakanlığı raporları, orada kurulan izleme istasyonunun Cape Canaveral'dan Hava Kuvvetleri'nin attığı ICBM'leri izlemek için kullanıldığını yazıyor; oradan Zeus füzesi fırlatılmadı. Ascension bugün Birleşik Krallık'a bağlı bir deniz aşırı topraktır (genel bilgi); 1960'lardaki kullanım düzenlemesinin ayrıntısı bu kaynaklarda yok. Johnston Adası'ndaki denemeler MDA tarihçesinde yalnızca bir cümleyle geçer.
Nike Zeus Maksimum Hızı Ne Kadar?
Nike Zeus için kaynaklarda yer alan hız değeri "Mach 4'ün üzeri"dir ve füze rehberi bunu Zeus A için veriyor; Zeus B'nin azami hızı yayımlanmadı. Hedefler ise çok daha hızlıydı: Ordu kılavuzu bir ICBM başlığını saatte yaklaşık 15.000 mil (24.000 km/sa) hızla gelen bir nesne olarak tanımlıyor.

İkinci rakam, 12 Aralık 1962 denemesinden geliyor. SMDC kaynağı, o gün Pasifik'te önlenen Atlas D başlığının saatte 16.000 mil (yaklaşık 25.700 km/sa) hızla uçtuğunu yazıyor. Bell Laboratuvarları'nın 1950'lerdeki benzetimleri ise saniyede 24.000 fit (yaklaşık 7,3 km/s) hızlı bir hedefin önlenebildiğini göstermişti (MDA). Bu üç değer birbirine yakın, ama hepsi hedefin hızıdır; Zeus'un kendi azami hızı ayrı bir büyüklüktür ve karşılaşma anındaki bağıl hız, geliş geometrisine göre değişir.
Vikipedi'ye göre güçlendirici aşamada füze alt atmosferde bile çok yüksek hızlara ulaşıyordu ve gövdesini erimekten korumak için fenolik, ablatif bir ısı kalkanıyla tümüyle kaplanmıştı. Bu bilgi tek kaynaktandır; kalkanın kalınlığı, füzenin ulaştığı hızın ölçülmüş değeri veya yanma süresi açık kaynaklarda bulunamadı.
Nike Zeus Ağırlığı Ne Kadar?
Zeus A'nın kalkış ağırlığı yaklaşık 4.980 kg, Zeus B'nin ise yaklaşık 10.300 kg olarak veriliyor; B sürümü A'nın iki katından fazla ağırdı. Başlığın, radarların ve sistemin tamamının ağırlığı açıklanmadı. Rakamlar Parsch'ın füze rehberine ait ve rehberin kendi uyarısına göre kesin olmayabilir.
| Ölçü | Zeus A | Zeus B (XLIM-49A) |
|---|---|---|
| Kalkış ağırlığı | 4.980 kg | 10.300 kg |
| Uzunluk | 13,5 m | 14,7 m |
| Çap | kaynaklarda net değil | 0,91 m (Vikipedi) veya 1,09 m (rehber) |
| Kanat açıklığı | 2,98 m | 2,44 m |
| Birinci kademe itkisi | yaklaşık 1.800 kN (400.000 lbf) | yaklaşık 2.000 kN (450.000 lbf) |
Çap sütunundaki fark, kaynaklardaki bir yanlış anlamadan çıkıyor olabilir: rehberin kendi tablosunda üç sürüm için yalnızca iki çap değeri var ve hangisinin hangi füzeye ait olduğu net değil. Bu yüzden iki değer birlikte yazıldı. Zeus B'nin 450.000 libre itkisini Savunma Bakanlığı'nın 1959 raporu da yazıyor ve bunu ülkenin o zamana dek denediği en güçlü tek parça katı yakıtlı motor olarak anıyor.
Başlığın ağırlığı için açık kaynakta bir değer bulunamadı. Sistemin yer unsurlarına gelince, radarlar, bilgisayar binaları ve yeraltı hücreleri tesis olarak kurulduğundan toplam sistem ağırlığı diye anlamlı bir değer yoktur ve hiçbir kaynak bunu vermiyor.
Nike Zeus Neleri Vurmak İçin Tasarlandı?
Nike Zeus, kıtalararası balistik füzelerin atmosfere dönen savaş başlıklarını ve onlarla birlikte gelen sahte hedef bulutunu vurmak için tasarlandı. Uçaklara karşı bir görevi kalmadı. Uyduları önleme yeteneği ise sonradan, 1962'de, McNamara'nın isteğiyle eklenen ikinci bir görev olarak ortaya çıktı ve ayrı bir füze sürümüyle yürütüldü.
İlk Nike II etüdü daha geniş düşünüyordu: Vikipedi'ye göre Bell Laboratuvarları, ortak bir güçlendirici ile iki farklı üst kademeyi, yani birini uçaklara, diğerini füzelere karşı kullanılacak biçimde önermişti. Uçak görevi tasarım ilerledikçe bırakıldı (Vikipedi). Ordu'nun 1961 raporu hem ICBM'leri hem denizaltından atılan balistik füzeleri en büyük tehditler arasında sayıyor, ancak Zeus testleri yalnızca ICBM hedefleriyle yapıldı.
Uydu savar işlevinin gerekçesini SMDC şöyle anlatıyor: o dönemde yörüngedeki bir Sovyet uydusunun yeryüzüne nükleer bomba bırakabileceğine inanılıyordu, bu yüzden projeye bir yıl içinde yeteneğini göstermesi söylendi. Savunma Bakanlığı'nın 1964 raporu, Ordu'nun Zeus türevi sisteminin Mayıs 1962'de başladığını ve bir yıl sonra başarılı bir önleme yaptığını yazıyor.

Aynı rapor, Hava Kuvvetleri'nin değiştirilmiş bir Thor füzesine dayanan paralel sisteminin 1964'te başarılı bir işletme testini tamamladığını ve her iki sistemde de ABD uydularına yönelik denemelerde kukla başlıkların öldürücü yarıçap içinde kaldığını belirtiyor. Bu bir test sonucudur; gerçek bir düşman uydusuna karşı kullanıldığına dair kayıt yoktur. Mudflap'in test ayrıntıları Kwajalein bölümünde ele alınır.
Nike Zeus Kullanıldığı Yerler
Nike Zeus hiçbir ülkede göreve alınmadı ve bir çatışmada ateşlenmedi. Füzeler yalnızca deneme sahalarında kullanıldı. Göreve en yakın durum, 1963-1964'te Kwajalein'de uydu savar amaçlı olarak bir Zeus'un sürekli hazır bekletilmesiydi; bu bekleyişin bitiş tarihi kaynaklarda farklı geçiyor ve aşağıda ayrıca ele alınıyor.
SMDC kaynağı, 1963'ten 1964'e kadar Kwajalein'deki Mudflap füzelerinin ve personelinin hazırda tutulduğunu yazıyor. Vikipedi aynı süre için tek bir DM-15S'nin anında atışa hazır bekletildiğini söylüyor ve 1964'ten sonra sahanın ağırlıklı olarak yeniden test işine döndüğünü ekliyor. Füze rehberi ise, canlı bir nükleer başlıklı Zeus B'nin Haziran 1963'ten Mayıs 1966'ya kadar Kwajalein'de olası Sovyet uyduları için nöbette tutulduğunu yazıyor. Bu iki bitiş tarihi (1964 ve 1966) birbiriyle çelişiyor; hangisinin doğru olduğu doğrulanamadı.
Sistemin diğer "kullanımları" araştırma niteliğindeydi: yeniden giriş olaylarına ilişkin veri toplamak, radar ve bilgisayar tekniklerini denemek, ileri yeniden giriş araçları üzerinde kontrollü deneyler yapmak. Savunma Bakanlığı'nın 1964 raporuna göre Zeus testlerinde vurgu önleme denemelerinden bu veri toplamaya kaydı, ama önleme denemeleri bir süre daha seyrek aralıklarla sürdü.
Sahalar bakımından bu, White Sands, Point Mugu, Kwajalein, Ascension ve Johnston adalarında kurulmuş tesisler anlamına geliyor; bunların rolü ülkeler başlığında tek tek sıralanmıştı.
Nike Zeus Hangi Başlık Türünü Kullanıyordu?
Nike Zeus nükleer başlık kullanıyordu: Zeus A için bir W31, Zeus B için 400 kt verimli bir W50 başlığı bildiriliyor. Başlık çarpışmayla değil, hedefin yakınında komutla patlayarak etki ediyordu; amaç hedef başlığı nötron akısıyla işlevsiz bırakmaktı. Bu bilgiler iki ikincil kaynağa dayanıyor.
| Sürüm | Başlık | Verim | Kaynak |
|---|---|---|---|
| Bell'in ilk etüdü | Varsayılan nükleer başlık | 50 kt | MDA tarihçesi |
| Zeus A | W31 | 20 kt (rehber) veya 25 kt (Vikipedi) | Kaynaklar farklı |
| Zeus B | W50 | 400 kt | Rehber ve Vikipedi aynı |
İmha mekanizması, Wiesner'in MDA tarihçesindeki anlatımına göre "nötron ısıtması"ydı: yakın bir nükleer patlamanın saldığı nötron akısı, hedef başlığın içine işleyip onu ısıtıyor, hatta eritebiliyordu. Aynı alıntı, etkinin çok uzak mesafelerde işlemediğini ve bu yüzden bir patlamanın yalnızca sınırlı sayıda hedefe karşı işe yarayacağını ekliyor. Vikipedi, W50'nin hedefin yaklaşık 1 km yakınında patlatılması gerektiğini, kalkanlı hedeflere karşı etkili mesafenin 800 fit (yaklaşık 240 m) kadar düşebileceğini yazıyor; bu iki mesafe tek ikincil kaynaktan geliyor.
Zeus A'nın daha küçük başlığı, Hercules gibi şok etkisiyle öldürmek üzere düşünülmüştü. Menzil ve irtifa gereksinimleri büyüyüp yüksek irtifada nükleer etkiler daha iyi anlaşıldıkça, Zeus B'nin başlığı bu nötron mekanizmasına göre seçildi (Vikipedi). Test atışlarında ise Savunma Bakanlığı'nın 1964 raporu uydu savar denemelerinde kukla başlıkların kullanıldığını yazıyor; Vikipedi de gözle izlemek için küçük bir geleneksel başlık taşındığını ekliyor (tek kaynak).
Nike Zeus Kaç Km'lik Alanı Koruyacaktı?
Nike Zeus için resmî bir koruma alanı rakamı (kilometrekare ya da yarıçap) kaynaklarda verilmiyor. Plan, kıtayı tek şemsiyeyle örtmek yerine şehir bölgelerini ayrı ayrı korumaktı; Ordu'nun Kasım 1962 önerisi 22 şehir bölgesini, yani nüfusun yaklaşık yüzde 30'unu kapsıyordu. Bu yüzden alan yerine kapsanan nüfus ve merkez sayısı ölçü alınır.
Korumanın boyutu, savunma merkezlerinin yerleşimine bağlıydı. FRUS'taki taslak nota göre Ordu'nun 1959 planı, korunan her alan için bir yerel merkez olmak üzere 35 merkez içeriyordu. Vikipedi'ye göre bir savunma merkezi üç ila altı bataryaya bağlanırdı ve bataryalar birbirinden 160 km'ye kadar uzakta olabilirdi; bir arama radarı en çok on bataryaya veri verebilirdi. Bunlar tasarım ilkeleridir, koruma alanının ölçüsü değildir.
Bir başka sınır, füzenin menzilinden geliyordu: Zeus B'nin yatay menzili 400 km, fiili müdahale mesafesi ise Vikipedi'ye göre yaklaşık 139 km'ydi. Bu iki sayı bir kilometrekare değerine çevrilmedi, çünkü başlığın geliş yönü, hızı ve savunmanın yerleşimi ortak bir daire alanı varsaymaya izin vermiyor. Aynı nota göre 1959 planı her gelen ICBM'ye üç Zeus atmayı da öngörüyordu; yani menzil kadar, aynı bölgeyi kaç füzenin korumaya ayrılacağı da koruma kapasitesini belirliyordu.
Nike Zeus Kurulumu Nasıl Olur?
Nike Zeus'un kuruluşu iki kademeliydi: arama radarını ve komuta bilgisayarlarını barındıran bir savunma merkezi ile, ayırt etme, hedef izleme ve füze izleme radarlarının ve yeraltı fırlatma hücrelerinin bulunduğu bir ya da daha fazla batarya. Bataryalar birbirinden uzak kurulur, merkezle haberleşme ağıyla bağlanırdı. Burada anlatılan, genel düzendir; bir talimat değildir.

MDA tarihçesi, Ordu'nun 1963 kılavuzundan, sistemin "yapı taşı" mantığıyla tasarlandığını aktarıyor: bileşenler birbirine eklenerek kurulur, böylece korunan alanın önemine ve büyüklüğüne göre bir kompleks ölçeklendirilebilirdi. Bir kompleks, bir savunma merkezi ile bir ya da daha fazla atış alanından oluşabilirdi.
Kwajalein'deki prototip düzende, Vikipedi'ye göre, deniz seviyesinden yalnızca birkaç fit yüksekte olan arazide tam boy silolar kurabilmek için yapay bir tepe yığılmıştı. Füze hücreleri bu tepenin içindeydi ve tepe "Mount Olympus" (Olimpos Dağı) adıyla anılıyordu; Ordu da bir test fırlatmasını bu adı kullanarak anıyor. Radarlar havaalanı pistinin yanına sıralanmıştı. Düzenin bu ayrıntısı tek bir ikincil kaynaktan geliyor.
Zeus'un sertleştirilmiş bir tesis olmadığı da kayıtlı: McNamara'nın taslak notu, sistemin bazı kısımlarının hafif patlama etkilerine bile korunmasız olduğunu yazıyor. Kurulum süresine gelince, onaylı programda bir konuşlandırma kararından sonra ilk birimlerin dört yıl içinde başlayabileceği öngörülüyordu (FRUS, Kasım 1962 notu).
Nike Zeus Nasıl Çalışırdı?
Nike Zeus'ta önce uzun menzilli radar gelen nesneleri yakalar, ayırt etme radarı başlığı sahte hedeflerden ayırmaya çalışır, hedef izleme radarı seçilen nesneyi kesinleştirir, bilgisayar bir kesişme noktası hesaplar ve füze yeraltından fırlatılırdı. Füzeyi yerden radyo komutları yönlendirir, başlık yine komutla patlatılırdı; bütün süreç dakikalar içinde işleyecekti.
- Arama radarı gökyüzünü sürekli tarar, gelen bulutu uzaktan fark eder; ROTC kılavuzu hedefi, sahte hedeflerin çevrelediği ve saatte yaklaşık 15.000 mil hızla gelen bir başlık olarak tanımlıyor.
- Bilgisayar nesnenin sahte hedef bulutu olduğuna karar verirse bulut, bataryadaki ayırt etme radarının gözetimine verilir.
- Ayırt etme radarı başlığı ayıklamaya çalışır ve hedef izleme radarına bildirir; hedef izleme radarı yüksek doğrulukta izler.
- Hedef önleme bilgisayarı hedefin yörüngesini ve füzenin performansını hesaba katıp en uygun kesişmeyi bulur ve füzeyi yeraltı hücresinden uygun anda fırlatır.
- Füze izleme radarı fırlatılan füzeyi izleyip yönlendirme komutlarını iletir; füze atmosferin içinde ya da dışında olabilecek bir "öldürme noktasına" yönlendirilir.
- Başlık komutla patlatılır ve hedef işlevsiz kalır.
Süre bakımından beklenti çok kısaydı. Vikipedi'ye göre arama radarının bir hedef için iz oluşturup izleme radarına devretmesi yaklaşık 20 saniye, füzenin hedefe ulaşması yaklaşık 25 saniye sürecekti; bunlar tasarım beklentisidir. MDA tarihçesi, Nike II etüdünün 10 ila 15 dakikalık uyarı sürelerinde işlemlerin çoğunun yarı otomatik olması gerektiğini, insan operatörün programlı bir atışı yalnızca durdurabileceğini belirttiğini yazıyor.
Bataryalar her başlığa genellikle iki füzelik salvo atardı: biri kaçırırsa diğeri devreye girsin diye (Vikipedi). Aynı kaynak, ayırt etme radarından gelen veride bulutta 625 nesneye kadar ilk işlemenin yapıldığını, bunlardan 50'sinin ayrıntılı değerlendirme bilgisayarına aktarıldığını ve bilgisayarın 100 farklı sınama uyguladığını yazıyor; süreç otomatik bir eleme zinciri olarak tasarlanmıştı. Bu rakamlar tek kaynaklıdır.
Nike Zeus Kwajalein'de Hangi Testleri Yaptı?
Kwajalein'de Nike Zeus, 1962-1963'te Atlas ve Titan I füzeleriyle fırlatılan test başlıklarına karşı 13 atış yaptı; MDA tablosuna göre bir başarısız, üç kısmen başarılı, dokuz başarılı denemeyle sonuçlandı. Bunlara ek olarak Mudflap uydu savar denemeleri ve veri toplama atışları yapıldı; atışların dökümü aşağıdaki tabloda.
| Tarih | Hedef | Sonuç (MDA tablosu) |
|---|---|---|
| 26 Haziran 1962 | Atlas D | Başarısız |
| 19 Temmuz 1962 | Atlas D | Kısmen başarılı |
| 12 Aralık 1962 | Atlas D | Başarılı (salvonun ilk füzesi) |
| 22 Aralık 1962 | Atlas D | Başarılı (salvonun ilk füzesi) |
| 13 Şubat 1963 | Atlas D | Kısmen başarılı |
| 28 Şubat 1963 | Atlas D | Kısmen başarılı |
| 30 Mart 1963 | Titan I | Başarılı |
| 13 Nisan 1963 | Titan I | Başarılı |
| 12 Haziran 1963 | Atlas D | Başarılı |
| 4 Temmuz 1963 | Atlas E | Başarılı |
| 15 Ağustos 1963 | Titan I | Başarılı |
| 24 Ağustos 1963 | Atlas E | Başarılı |
| 14 Kasım 1963 | Titan I | Başarılı |
Vikipedi'nin tablosu aynı tarihleri ve benzer sonuçları veriyor, ama iki Aralık 1962 denemesine bir ayrıntı ekliyor: ikisinde de planlanan ikinci füze bir araç arızası yüzünden fırlatılamadı ve 22 Aralık'ta ilk füze hedefe yalnızca yaklaşık 200 m kaldı (tek kaynak). SMDC ise 12 Aralık'ı "tam başarı" diye anıyor ve Pasifik üzerinde önlenen Atlas D başlığının saatte 16.000 mil hızla geldiğini yazıyor. İlk ICBM denemesi olarak Savunma Bakanlığı 1962 raporu ile Ordu yazısı 19 Temmuz'u öne çıkarıyor, MDA ve SMDC 26 Haziran'daki başarısız atışı da sayıyor.

Kwajalein'in gelişimi de bir test sonucuydu. SMDC'ye göre test merkezi Ekim 1960'ta kuruldu, Zeus testleri Marshall Adaları'nda iki yıl sonra başladı, 1964'te adadaki 3.500 kişinin neredeyse tamamı füze savunma programıyla ilişkiliydi. Ordu, adanın komutasını 1 Temmuz 1964'te Donanma'dan devraldı. Toplamda SMDC, Zeus programının yedi yılda 79 geliştirme ve 68 sistem testi olmak üzere 147 fırlatma yaptığını yazıyor.
Uydu savar tarafında Vikipedi'ye göre Mudflap füzelerinin Kwajalein'deki ilk iki denemesi 21 Mart ve 19 Nisan 1963'te başarısız oldu (birinde füze izleme radarı kilitlenmedi, diğerinde füzedeki işaret vericisi 30 saniye önce kesildi); üçüncüsü 24 Mayıs 1963'te, Zeus'un mesafe verici düzeneğini taşıyan bir Agena D üst kademesine karşı tam başarı oldu. Başarısız denemelerin ayrıntısı yalnızca bu kaynakta var.
Nike Zeus Neden Seri Üretime Geçmedi?
Nike Zeus, konuşlandırılırsa kalabalık sahte hedeflere, yoğun saldırıya ve radar körlüğüne karşı yetersiz kalacağı, maliyetinin sağladığı koruma karşısında yüksek olduğu ve daha iyi bir mimarinin mümkün göründüğü için üretilmedi. Karar, 1963 başında Başkan Kennedy ile Savunma Bakanı McNamara arasında netleşti; adımlar aşağıda sırayla verilir.
Üretim talebi birkaç kez reddedildi. 1958 baharında Ordu ilk ekipman setlerinin üretimini önerdi; McElroy, ne yapıldığı kesinleşmeden yüz milyonlarca dolar harcanmasına karşı çıktı (FRUS, taslak not). 1960 bütçesinde Ordu 875 milyon dolar istedi, Başkan Eisenhower yalnızca Ar-Ge ve test tesisleri için 300 milyon dolar önerdi. Aynı notta Eisenhower'ın, sistemin "ülkenin giriştiği en zor işlerden biri" olduğunu söylediği ve ayrılmış 137 milyon dolarlık üretim fonunu kullanmayacağını bildirdiği yazıyor.
Kennedy döneminde tartışma, bilim danışmanlarının itirazlarıyla ağırlaştı. Bilim Danışma Komitesi'nin balistik füze paneli, McNamara'nın Kasım 1962 tarihli taslak notunun dipnotuna göre, mevcut haliyle Zeus'un beklenen tehdit karşısında yetersiz kalacağı sonucuna vardı ve onu "bugünkü biçimiyle" konuşlandırmama önerisinde bulundu; temel Zeus kavramından doğan sistemlerin ise gelecek vaat ettiğini yazdı. Aynı notta McNamara, Ordu'nun ara savunma önerisinin gerektirdiği en az 2,7 milyar dolarlık ek maliyete değmediğini ve sonunda ortaya çıkacak karma sistemin Nike-X'ten biraz geride kalacağını yazıyor.
Stratejik gerekçe de vardı: aynı not, ABD'nin kendi deneyimine bakılırsa karşı önlem programının savunmanın beşte birinden ucuza geldiğini, iyi bir savunmayı aşacak ek füzelerin maliyetinin ise savunmanın onda biri ile yarısı arasında olabileceğini yazıyor. Yani avantaj saldırıdaydı.
Karar sonrası da tartışma sürdü. Şubat 1963'te McNamara, Sovyetlerin 1966'ya kadar bir füzesavar kurabileceğini, Nike-X'in ise 1970'e hazır olacağını söyleyince Senatör Thurmond, mevcut Zeus'u ara savunma olarak devreye almaya çalıştı. 11 Nisan 1963'te Senato, yirmi yıl sonra ilk gizli oturumunu yaptı ve Nike-X'in daha umut verici olduğuna karar verdi (MDA; Vikipedi). FRUS'taki Aralık 1966 notu da 1963'teki bu girişimi "başarısız" olarak anıyor. Vikipedi, bir Kongre oturumunda Temsilci Flood'un, mükemmel olmayan bir sistemin bile hiç sistem olmamasından iyi olduğunu savunduğunu, McNamara'nın ise etkili olmayabilecek bir sistemin alımını önermeyeceğini söylediğini yazıyor (tek kaynak).
Nike Zeus ile Nike Hercules Arasındaki İlişki Nedir?
Nike Hercules ve Nike Zeus aynı ailenin farklı kuşaklarıdır: aynı yükleniciler, aynı komuta güdüm yöntemi, ama farklı görevler. Hercules uçaklara karşı bir ana sistemdi ve envantere girdi; Zeus ise ondan türeyen, balistik füzelere yönelik ve hiç hizmete girmeyen bir sistemdi; bağları yüklenici ve mühendislik düzeyindeydi.
Köken Bell Laboratuvarları'nın Nike B (sonradan Hercules) üzerinde yaptığı çalışmaya dayanıyor. MDA tarihçesi, Ocak 1956'da Bell'in, uzun menzilli bir arama radarı hemen geliştirilirse geliştirilmekte olan Nike B ile geçici bir füze savunmasının mümkün olabileceğini Ordu'ya bildirdiğini yazıyor. Füze rehberi, Zeus A'nın Hercules ile aynı komuta güdüm yer ekipmanını kullandığını, Zeus B'nin ise A'yla yalnızca güdüm yöntemini ve birinci kademe motorunu paylaştığını belirtiyor. Vikipedi'ye göre Zeus A, Hercules'in küme halindeki dört küçük güçlendiricisi yerine tek parça daha güçlü bir güçlendirici taşıyan büyütülmüş bir Hercules'ti.
Zeus B ise Hercules rampalarına sığmayacak kadar büyüktü; bu yüzden silodan fırlatıldı ve adlandırmadaki "MIM" (mobil) yerine "LIM" (silo) kullanıldı (Vikipedi). 14 Aralık 1961'de bir Hercules füzesi, Zeus'un önlediği ilk hedef oldu. Hercules'in kendisi de kısa menzilli bir balistik füzeyi vurabilmişti: Savunma Bakanlığı'nın 1960 raporu, geliştirilmiş Hercules'in bir Corporal füzesini White Sands'te imha ettiğini yazıyor.
Nike ailesinin ilk iki üyesi sahada kullanıldı: SMDC'ye göre 1954 ile 1958 arasında ABD'de 200 Ajax fırlatma tesisi kuruldu ve bu bataryalar 1960'ların başında nükleer başlıklı Hercules'e yükseltildi. Zeus aileyi tamamlayacaktı ama sahaya hiç inmedi; Türkiye'deki Hercules sistemleri ayrı bir yazının konusudur.
Nike Zeus'u Kim Geliştirdi?
Nike Zeus'u ABD Ordusu yürüttü; Bell Telefon Laboratuvarları teknik yönetici, Western Electric ana yüklenici, Douglas Aircraft füzenin geliştiricisiydi. Programı Alabama'daki Redstone Arsenal'de bir proje ofisi yönetti. Karar tarafında Savunma Bakanları McElroy, Gates ve McNamara ile Başkanlar Eisenhower ve Kennedy öne çıktı; roller aşağıdaki tabloda.
| Kurum veya kişi | Rolü | Kaynak |
|---|---|---|
| ABD Ordusu (RAMMSO, sonra ARGMA) | Program yürütücüsü; proje ofisi 3 Ekim 1957'de kuruldu | SMDC |
| Bell Telefon Laboratuvarları | Nike II etüdü ve teknik proje yönetimi | MDA |
| Western Electric | Ana yüklenici (Şubat 1957) | MDA |
| Douglas Aircraft | Zeus füzesinin geliştirilmesi (DM-15) | MDA; Vikipedi |
| Thiokol | Güçlendirici ve üst kademe katı yakıtlı motorları | Füze rehberi |
| Maxwell Taylor | Ordu Genelkurmay Başkanı (1955-); Ordu'nun savunuculuğunu yaptı | MDA |
| Neil McElroy, Thomas Gates | Eisenhower'ın savunma bakanları; hızlı konuşlandırmaya temkinli yaklaştı | MDA |
| Robert McNamara | Savunma Bakanı; 1963'te Zeus'un konuşlandırılmamasında belirleyici oldu | MDA; FRUS |
| Jerome Wiesner | Kennedy'nin bilim danışmanı; sistemin teknik eleştirmeni | MDA |
| ARPA (Project Defender) | Alternatif savunma kavramlarını araştırdı | Savunma Bakanlığı raporları; Vikipedi |
Proje ofisinin yöneticilerinden biri, SMDC kaynağında Albay Ivey Drewry olarak anılıyor; yazı onu Bell Laboratuvarları'ndan C. A. Warren ile birlikte ofisin yeni tabelası önünde gösteriyor. Aynı derginin Kwajalein yazısında, Nike-X proje müdürü olarak "I. O. Drewry" geçiyor ve bunun aynı kişi olduğu adların uyuşmasından anlaşılıyor, açıkça yazılmıyor.
Vikipedi, Ordu'nun sözleşmeleri siyasi destek toplamak için 37 eyalete dağıttığını ve büyük dergilere tam sayfa Zeus reklamları verdiğini yazıyor; bu bilgi tek kaynaklıdır. MDA tarihçesindeki Wiesner alıntısı ise Kennedy'nin bu kampanyanın baskısını hissettiğini doğruluyor.
Nike Zeus Hangi Radarlarla Çalışacaktı?
Nike Zeus dört radar türüyle çalışacaktı: arama radarı ZAR, ayırt etme radarı ZDR, hedef izleme radarı TTR ve füze izleme radarı MTR. Savunma Bakanlığı'nın 1961 raporu da sistemi "arama, ayırt etme, hedef izleme ve füze izleme için dört radarla yönlendirilen" bir füze olarak tanımlıyor. Radarlar mekanik olarak yönlendiriliyordu.

Zeus Arama Radarı (ZAR)
ZAR, savunma merkezinde bulunan, çok uzun menzilli ve ayrı verici ile alıcı antenlerine sahip bir radardı; ROTC kılavuzuna göre verici anten üçgen, alıcı anten yarım küre biçimliydi ve ikisi eşzamanlı döner. Vikipedi, her biri yaklaşık 24 m genişliğinde üç verici antenin üçgenin kenarlarında döndüğünü ve her hedefin iki saniyede bir tarandığını, 0,1 metrekarelik bir hedef için yaklaşık 850 km algılama menzili hedeflendiğini yazıyor. Bu menzil tek kaynaklıdır ve tasarım değeri olarak okunmalı.
MDA tarihçesi, yüksek irtifa nükleer patlamaların radar işaretlerini bozduğuna dair çalışmaların ZAR tasarımını da değiştirdiğini belirtiyor: planlanan çalışma frekansı yaklaşık iki katına çıkarıldı, ama bu yüksek frekanslı radarlar hiç üretilmedi ve denenmedi.
Ayırt Etme Radarı (ZDR)
ZDR, ZAR'ın yakaladığı nesne bulutunun içine bakıp başlığı sahte hedeflerden ayırmaya çalışan batarya radarıydı. Vikipedi, radarın bulutun tamamını aydınlatacak kadar güçlü darbeler gönderdiğini, yaklaşık 75 m'lik menzil çözünürlüğüne ulaştığını ve verisini bir "tüm hedef işlemcisine" aktardığını yazıyor. Aynı kaynağa göre işlemci bulutta 625 nesneye kadar bakıyor, 50 tanesini ayrıntılı değerlendirmeye geçiriyordu. Kasım 1962 notuna göre, Ordu bu radarın yüksek hacimli ama daha az hassas bir hedef izleyici olarak da kullanılmasını önerdi.
Hedef İzleme Radarı (TTR)
TTR, ayırt etme radarının işaret ettiği başlığı hassasça izleyen radardı. Vikipedi'ye göre nominal bataryada üç TTR vardı ve her biri 0,1 metrekarelik bir hedefi yaklaşık 560 km uzaktan izleyebiliyordu; yeni bir kuvvetlendirici tasarımıyla bu mesafenin ikiye katlanması umuluyordu. Savunma Bakanlığı'nın 1961 raporu, Ascension Adası'ndaki TTR'nin Cape Canaveral'dan atılan Hava Kuvvetleri ICBM'lerini defalarca izlediğini kaydediyor.
Füze İzleme Radarı (MTR)
MTR, Zeus füzesini izleyen ve komutları ileten, çok daha küçük bir radardı. Füzedeki bir yanıtlayıcı sayesinde düşük güçle çalışıyor, güdüm komutları radar işaretinin üzerine bindirilerek füzeye iletiliyordu; Vikipedi'ye göre bir savunma merkezinde en çok 450 MTR bulunabilirdi. Bu sayı tek kaynaklıdır. Hedef, füze ve ayırt etme verileri ise Hedef Önleme Bilgisayarı'nda toplanıyordu.
Zeus'un bu radar takımı, sonraki programda tek bir çok işlevli dizi radarda birleştirildi: Savunma Bakanlığı'nın 1964 raporu, Nike-X'in MAR radarının daha önce ayrı olan arama, izleme ve ayırt etme radarlarını tek sistemde topladığını yazıyor.
Nike Zeus'un Halefi Hangi Programlardır?
Nike Zeus'un halefi Nike-X programıdır; o da Sentinel ve Safeguard adlı programlara dönüştü. Zeus füzesinin kendisi büyütülüp Spartan adıyla Nike-X'in yüksek irtifa önleyicisi olarak sürdü. Uydu savar çalışması ise başka füzelerle devam etti. Doğrudan halef sayılabilecek tek aile, bu zincirdir; aşağıda her halka ayrı verilir.
Nike-X
Nike-X, Ocak 1963'te duyurulan ve Zeus'un eksiklerini gidermeyi amaçlayan programdı; Sprint füzesini, dizi radarları ve sertleştirilmiş bileşenleri getirdi. Zeus proje ofisi, Vikipedi'ye göre 1 Şubat 1964'te Nike-X adını aldı. Ayrıntıları ayrı yazıda anlatılır; burada önemli olan, Zeus'un füze çizgisinin ve test sahasının bu programa taşınmasıdır.
Spartan, Sentinel ve Safeguard
Füze rehberi, Zeus'un uzatılmış menzilli sürümü Zeus EX'in 1965'te Western Electric'e verilen sözleşmeyle geliştirildiğini ve 18 Eylül 1967'de Nike-X'in kapanıp Sentinel'e dönüşmesiyle Spartan adını aldığını yazıyor. İlk Spartan atışı Mart 1968'de yapıldı, bir Minuteman başlığına karşı ilk önleme Ağustos 1970'te gerçekleşti. 1969'da Sentinel yerini yalnızca ICBM üslerini koruyan Safeguard'a bıraktı; SALT I ve 1974 eki sistemi tek bölgeye ve 100 önleyiciye indirdi. 1 Ekim 1975'te Safeguard bölgesi 30 Spartan ve 70 Sprint ile faaliyete geçti ve ertesi gün Kongre kapatılmasına karar verdi.
Uydu savar zinciri
Zeus'un uydu savar işlevi, Vikipedi'ye göre 1964-1967 arasında "Program 505" adıyla etkin olmayan düzende sürdü ve 1967'de Thor tabanlı "Program 437"nin yerine geçti. Savunma Bakanlığı'nın 1964 raporu, Thor'a dayanan Hava Kuvvetleri sisteminin başarılı bir işletme testini Mayıs 1964'te tamamladığını yazıyor. Program adlarının tarihleri tek bir ikincil kaynakta geçiyor.
Test sahasının mirası
Zeus için kurulan Kwajalein Test Sahası bugün Ronald Reagan Balistik Füze Savunma Test Sahası adıyla anılıyor (SMDC). Günümüzün balistik füze savunma sistemleri, örneğin ayrı yazılarda anlatılan THAAD ve SM-3, hedefi nükleer başlıkla değil çarpışmayla etkisiz kılmaya dayanır; bu yüzden Zeus'un doğrudan teknik halefi sayılmazlar. Bu sınıflandırma genel bilgidir, bu sayfanın kaynaklarından çıkmaz.