Nike-X Nedir? ABD'nin Erken Balistik Füze Savunma Programının Özellikleri ve Tarihçesi

Nike-X, ABD Ordusu'nun Nike Zeus'un yerine kurduğu balistik füze savunma programıdır. Sprint ve Spartan füzeleri, radarlar, maliyet ve Türkiye durumu anlatılır.

Nike-X, ABD Ordusu'nun 1960'ların başında Nike Zeus'un yerine kurduğu, Sovyet kıtalararası balistik füzelerine karşı büyük şehirleri korumayı hedefleyen balistik füze savunma programıdır. Hiçbir zaman seri üretime geçmedi ve ABD dışında hiçbir ülkenin envanterine girmedi. Program 1967'de Sentinel adıyla çok daha hafif bir savunmaya, ardından Safeguard'a evrildi; bu hat 1975'te tek bir kompleksle kısa süre hizmet verip kapandı.

Bu sayfa, 20 Kasım 2026'da erişilen kaynaklara dayanır: ABD Savunma Bakanlığı'nın 1963-1966 mali yılı yıllık raporlarından yayımlanmış özetler, Dışişleri Bakanlığı'nın Foreign Relations of the United States arşivindeki Aralık 1966 tarihli taslak bakanlık notu, ABD Ordusu'nun Safeguard kompleksine ilişkin bilgi sayfası ve füze adlandırma rehberleri. Kaynakların ayrıldığı yerler metinde belirtilir; yalnızca tek kaynakta geçen bilgiler de öyle işaretlenir.

Gün batımında, kuru bir ovada yamuk piramit biçimli betonarme bir radar binasını, önünde sağlam beton silo kapaklarını ve gökyüzüne alevli iz bırakarak yükselen ince bir füzeyi gösteren temsili illüstrasyon
Temsili görsel (yapay zeka ile üretilmiştir). Belirli bir sistemi birebir göstermez.

Veri notu: Nike-X hiç hizmete girmediği için kaynaklardaki rakamların çoğu tasarım hedefi, bütçe tahmini veya deneme sonucudur; sahada ölçülmüş performans değildir. Savunma Bakanlığı raporlarındaki dolar tutarları o yılın dolarıdır ve enflasyona göre düzeltilmemiştir. Füzelerin fiziksel ölçüleri için ikincil derlemelere bağlı kalındı ve bu derlemeler birbirinden küçük farklarla ayrılıyor.

Nike-X Nedir?

Nike-X, ABD Ordusu'nun 1963'te başlattığı ve Nike Zeus'un eksiklerini gidermek için yeniden kurduğu bir balistik füze savunma geliştirme programıdır. Sistem; elektronik yönlendirmeli çok işlevli radarlar, çok hızlı ve kısa menzilli bir önleyici füze, uzun menzilli ikinci bir önleyici füze ve hepsini yöneten güçlü bilgisayarlardan oluşuyordu.

Savunma Bakanlığı'nın 1964 mali yılı raporu programın Ocak 1963'te duyurulduğunu yazıyor. Aynı kurumun 1963 raporu, Zeus'a göre üç yenilik sıralıyor: karşı tarafın sahte hedeflerini ayıklamak için zaman kazandıran yüksek ivmeli Sprint füzesi, aynı anda çok sayıda nesneyi izleyebilecek Çok İşlevli Dizi Radarı (MAR) ve bileşenlerin doğrudan saldırıya dayanacak biçimde sertleştirilmesi.

Nike-X tek bir silah değil, bir mimariydi. Hangi radarın, kaç füzeyle ve nerede kurulacağı, korunacak yere göre değişen bir tasarım matrisine bağlıydı. Bu yüzden "Nike-X bataryası" diye standart bir birim hiç tanımlanmadı; bu konu aşağıda bataryadaki füze sayısı başlığında ayrıca ele alınır.

Nike-X Ne İşe Yarar?

Nike-X'in görevi, Sovyetler Birliği'nin 1970'lerde fırlatması beklenen kıtalararası balistik füzelerin savaş başlıklarını ABD şehirleri ve sanayi merkezleri üzerinde durdurmaktı. Savunma, başlıklar atmosfere girdikten sonra devreye giriyor ve müdahale birkaç saniye içinde tamamlanıyordu. Sonraki yıllarda aynı donanım Çin tehdidine ve füze alanlarının korunmasına yönlendirildi.

Aralık 1966 tarihli taslak bakanlık notu, bir balistik füze savunmasının beş ayrı amaç için düşünülebileceğini sayıyor: şehirleri olası bir Çin saldırısına karşı korumak, Minuteman füzelerini Sovyet saldırısına karşı korumak, kazara fırlatılan füzelere karşı önlem almak, bir ya da birkaç füzeyle yapılabilecek "nükleer şantajı" caydırmak ve şehirleri ağır, gelişmiş bir Sovyet saldırısına karşı korumak. Not, yalnızca sonuncusu için hemen konuşlandırma yapılmamasını öneriyor; ilk dört amaç için ise hafif bir konuşlandırmayı savunuyor.

Programın ilk tanımındaki asıl görev beşinci maddeydi; sonraki dönüşümler, bu maddenin maliyetinin savunulamaz bulunmasından doğdu. Nike-X'in uçaklara karşı görev almadığını da eklemek gerekir; bombardıman uçaklarına karşı ayrı bir savunma gereği, aynı notta ayrıca ele alınıyor.

Nike-X Hangi Ülkenin?

Nike-X, Amerika Birleşik Devletleri'ne aittir. Programı ABD Ordusu yürüttü; araştırma ve geliştirme sorumluluğu Bell Telefon Laboratuvarları'ndaydı, genel yüklenici Western Electric'ti. Savunma Bakanlığı'na bağlı İleri Araştırma Projeleri Ajansı (ARPA) kavram çalışmalarına ve füze karakteristiği araştırmalarına destek verdi; denemeler de tümüyle Amerikan tesislerinde yapıldı.

Denemeler ABD'nin iki ayrı test alanında yapıldı: New Mexico'daki White Sands Füze Test Alanı ve Pasifik'teki Kwajalein Atolü. Savunma Bakanlığı'nın 1964 raporuna göre Ordu, Kwajalein'in komutasını 1 Temmuz 1964'te Donanma'dan devraldı; bu devir, Nike-X için gereken deney verilerinin toplanmasını Ordu'nun kendi denetimine aldı.

Yüklenici ve kişi ayrıntıları, kimin geliştirdiği sorusuna ayrılan bölümde tablo halinde verilir. Burada önemli olan, programın tümüyle Amerikan mali kaynaklarıyla ve Amerikan tesislerinde yürütülmüş olduğudur; kaynaklarda bir ortak üretim ya da ortak finansman kaydına rastlanmadı.

Nike-X Özellikleri Nelerdir?

Nike-X'in belirleyici özellikleri şunlardır: elektronik yönlendirmeli radar dizileri sayesinde çok sayıda hedefi aynı anda izlemek, sahte hedefleri atmosferin süzmesine bırakıp geç müdahale etmek için çok hızlı bir füze kullanmak, iki katmanlı bir savunma kurmak ve bileşenleri sertleştirmek. Aşağıdaki tablo ana unsurları özetliyor.

UnsurBilinen durumKaynak türü
ProgramABD Ordusu balistik füze savunma geliştirme programı; Ocak 1963'te duyurulduSavunma Bakanlığı yıllık raporu
RadarlarMAR, TACMAR, PAR ve MSR; hepsi elektronik yönlendirmeliTaslak bakanlık notu, Aralık 1966
Kısa menzilli önleyiciSprint; 10 saniyede 80.000 fit (yaklaşık 24 km) yüksekliğe çıkar; 5.000-100.000 fit arasında ve 25 mil (yaklaşık 40 km) menzilde müdahale ederTaslak bakanlık notu (tasarım hedefi)
Uzun menzilli önleyiciZeus'un uzatılmış sürümü, sonradan Spartan; 400 deniz milinin üzerinde menzil, 280 deniz miline kadar irtifaTaslak bakanlık notu (tasarım hedefi)
BaşlıklarSpartan'da X-ışını üreten yüksek verimli başlık; Sprint'te nötron etkili düşük verimli başlıkTaslak not ve füze rehberi
YönlendirmeYerden radyo komutu; başlık patlatma yer komutuylaFüze rehberi, bir ikincil kaynak
DurumSeri üretilmedi; 1967'de Sentinel'e dönüştüBirden çok kaynak

Tabloda geçen menzil ve yükseklik değerleri, program sürerken yazılmış taslak bir bakanlık notundan alınmıştır ve tasarım hedefini gösterir. Spartan'ın bu değerlere ulaşıp ulaşmadığı, sistemin tümü hiç tam ölçekte denenmediği için bilinmiyor; metindeki ayrıntılar menzil ve hız başlıklarında ele alınır.

Nike-X'e özgü bir kavram, "modüler" tasarımdır. Aynı nottan anlaşıldığı kadarıyla Missile Site Radar farklı boylarda planlanıyor ve her korunan alanın ihtiyacına göre ölçekleniyordu. Bu esneklik programın artıları arasında sayılır, ama maliyeti düşürmeye yetmedi.

Nike-X'in Avantajları Nelerdir?

Nike-X'in başlıca üstünlükleri, Zeus'un tek hedefli mekanik radarlarına karşı aynı anda çok sayıda nesneyi izleyebilen elektronik dizi radarı, sahte hedefleri atmosfere bırakıp geç müdahale eden hızlı Sprint füzesi ve bileşenlerin sertleştirilmesiydi. Bu üç unsur birlikte, Zeus'un temel zayıflıklarına doğrudan karşılık veriyordu; her biri ayrı bir sorunu çözmeyi amaçlıyordu.

Koyu mavi zeminde, bir şehir silüetinin üzerinde iç içe duran büyük bir dış kubbe ile küçük bir iç kubbeyi ve yukarıdan inen ince ışık çizgilerini gösteren, iki katmanlı savunmayı simgeleyen temsili illüstrasyon
Temsili görsel (yapay zeka ile üretilmiştir). Belirli bir sistemi birebir göstermez.

Taslak bakanlık notu, Zeus için 1959'da önerilen planın her gelen füzeye üç Zeus atmayı öngördüğünü, bunun nedeninin yavaş füzenin hedef atmosfere girmeden çok önce atılmak zorunda kalması olduğunu yazıyor. Atmosfere girmeden önce sahte hedeflerle gerçek başlık ayırt edilemiyordu. Nike-X'te Sprint'in hızı savunmanın beklemesine izin verdi; hafif sahte hedefler atmosfer içinde başlıktan ayrışıyor, savunma ateşini başlığa yoğunlaştırabiliyordu.

İkinci üstünlük kapasiteydi. Aynı not, elektronik huzme yönlendirmenin mekanik döndürmeye göre kıyaslanamayacak ölçüde hızlı olduğunu, bu yüzden bir radarın çok daha fazla nesneyi aynı anda ele alabildiğini anlatıyor. Üçüncü üstünlük katmanlı yapıydı: Spartan atmosfer dışında, Sprint atmosfer içinde ikinci bir ateş hattı kuracak ve toplamda "derinlikli savunma" sağlayacaktı. Bu katmanlı fikir sonraki Sentinel ve Safeguard tasarımlarında da korundu.

Nike-X'in Dezavantajları Nelerdir?

Nike-X'in en ağır dezavantajı maliyetti: gelişmiş bir Sovyet saldırısına karşı kapsamlı bir savunma çok pahalıydı ve karşı tarafın hücum füzesi artırması, savunma harcamasını kolayca aşabiliyordu. Bunun yanında teknik belirsizlikler, saldırganın hedef seçme özgürlüğü ve yer patlamalarının yarattığı serpinti sorunu da vardı; bunlar resmî belgelerde açıkça yazılıdır.

Taslak bakanlık notu, çözülmemiş dört teknik konu sayıyor. Birincisi, gerçek başlıkla sahte hedefleri ayırt etmenin her zaman açık bir sorun kalacağı. İkincisi, yüksek irtifa patlamalarının radarlara körlük yaratması. Üçüncüsü, bilgisayar programlarının her olasılığı karşılayacak biçimde yazılması. Dördüncüsü, geliştirme prototipinin seri üretimde ve sahada aynı performansı vermemesi riski.

Not ayrıca bir yerel savunmanın doğasındaki sınırı açıkça yazıyor: korunmayan bölgeler kalıyor, saldırgan savunma alanının dışına yer patlamalı başlık düşürerek serpinti üretebiliyor ve saldırgan hangi hedefe yöneleceğine saldırı anında karar verebilirken savunan kaynaklarını önceden dağıtmak zorunda kalıyor. Notun yazarı bu nedenle bütçe tahminlerinin yüzde 50 ile 100 arasında düşük kalmış olabileceğini de ekliyor. Rakamların ayrıntısı maliyet başlığında yer alıyor.

Nike-X Ne Zaman Üretildi?

Nike-X hiçbir zaman seri üretilmedi. Program 1963'te ilan edildi, bileşenler 1964 ile 1968 arasında prototip olarak denendi ve 1967'de Sentinel adıyla yeniden tanımlandı. Kongre 1967 mali yılı bütçesinde yalnızca üretime hazırlık için yaklaşık 168 milyon dolar ayırdı; fiilî seri üretim kararı çıkmadı.

Aşağıdaki tablo, kaynaklarda ortak görülen tarihleri sıralıyor. Tarihlerin ayrıldığı yerler tablo altında belirtilir.

TarihGelişmeDayanak
1955Nike Zeus balistik füze savunma çalışması başlarTaslak bakanlık notu
Ocak 1963Nike-X programı duyurulur1964 mali yılı Savunma Bakanlığı raporu
Mart 1963Sprint geliştirme sözleşmesi verilir1963 mali yılı raporu ve füze rehberi
Temmuz 1963McNamara, Ordu'dan Nike-X'in gelecekteki füze tehdidine karşı etkisini inceleyen "Tehdit Analizi"ni isterOrdu Bakanı raporu
1 Temmuz 1964MAR'ın ilk deneme sürümü White Sands'te çalışmaya başlar1964 mali yılı raporu
Mart 1965Sprint'in iki kademeli prototipi güdümsüz olarak ilk kez fırlatılır1965 mali yılı raporu
İlkbahar 1965X-ışını başlıklı uzun menzilli önleyicinin geliştirilmesi başlarTaslak bakanlık notu
Kasım 1965Sprint'in ilk başarılı güdümlü uçuşu1966 mali yılı Ordu raporu
22 Aralık 1966McNamara'nın Johnson için hazırladığı taslak not: şehir savunması için şimdi konuşlandırma önerilmiyorTaslak bakanlık notu
18 Eylül 1967McNamara San Francisco'da Çin odaklı savunma kararını açıklarABD Savunma Bakanlığı basın bildirisi özeti; FRUS
Mart 1968Spartan'ın ilk fırlatılışıFüze rehberi

Sprint'in sözleşme tarihi bir kaynakta Mart 1964 olarak geçiyor; Savunma Bakanlığı'nın 1963 mali yılı raporu ve bir füze rehberi ise Mart 1963 diyor. Yıllık rapor birincil belge olduğundan metinde Mart 1963 esas alındı. Bazı derlemeler programın başlangıcı için Ocak 1964'ü veya Ordu'nun proje ofisinin adını Nike-X yaptığı 1 Şubat 1964'ü veriyor; birincil belgeler ise duyuruyu Ocak 1963'e yerleştiriyor. Bu sayfada ofisin ad değişikliği ile programın duyurusu ayrı olaylar sayıldı.

Türkiye'nin Nike-X'i Var mıydı?

Hayır. Türkiye'nin envanterinde Nike-X'in bir bileşeni olmadı. Kaynaklarda sistemin ABD dışında bir ülkeye verildiğine veya ortak üretildiğine dair kayıt yok; program zaten hiç seri üretime girmedi. Türkiye'nin Nike ailesindeki yeri, ayrı bir yazıda anlatılan ve uçaklara karşı tasarlanmış uçaksavar füzeleriyle sınırlı kaldı.

Nike ailesinin adı karışıklığa yol açabilir. Türkiye'nin uçaksavar sistemleri, uçaklara karşı tasarlanmış, balistik füzeleri hedeflemeyen sistemlerdi; Nike-X ise tümüyle balistik füze savunmasına yönelikti. İki sistem aynı Bell Laboratuvarları kökünden gelse de görev ve donanım bakımından ayrı sınıflardadır.

Müttefiklerin tutumu da ihracat ihtimalini zayıflatıyordu. Aralık 1966 tarihli taslak notta, NATO toplantısında Avrupalı ve Kanadalı temsilcilerin ABD'nin balistik füze savunması kurmasına genel olarak karşı çıktığı, ABD benzer bir sistemi onlara önerse bile kabul etmelerinin beklenmediği ve yalnızca Almanya'nın hafif bir ilgi gösterdiği yazıyor. Notta anlamlı bir Avrupa savunması için en az 6 milyar dolar öngörülüyor. Türkiye'den notta hiç söz edilmiyor.

Nike-X ile Nike Zeus Arasındaki Fark Nedir?

Nike Zeus mekanik döner radarlara ve yavaş, uzun menzilli tek bir füzeye dayanıyordu; Nike-X ise elektronik yönlendirmeli çok işlevli radarlar, çok hızlı Sprint füzesi ve sonradan uzatılan Zeus'tan oluşan iki katmanlı bir mimariydi. Zeus'un konuşlandırılması 1963'te bırakıldı, kaynaklar ve çalışma Nike-X'e aktarıldı.

Zeus bir 1959 Ordu planıyla şekilleniyordu: 35 yerel savunma merkezi, 120 batarya ve batarya başına 50 füze. Taslak bakanlık notu, bu planın 13 ila 14 milyar dolara mal olacağını ve Başkan Eisenhower tarafından reddedildiğini yazıyor. Notun yazarı, plan uygulansaydı Nike-X'in yeni füze ve radarları gelince sistemin büyük bölümünün neredeyse hizmete girmeden sökülüp değiştirileceğini ekliyor.

ÖlçütNike ZeusNike-X
Radar tekniğiMekanik yönlendirmeli radarlar; hedef işleme kapasitesi düşükElektronik yönlendirmeli dizi radarlar; çok sayıda nesne eş zamanlı
Müdahale anıHedef atmosfere girmeden çok önce; planda her gelen füzeye üç ZeusHedef atmosferde sahte hedeflerden ayrıştıktan sonra
Önleyici füzeZeus B; yaklaşık 14,7 m, 10.300 kg, 400 kt'luk W50 başlığıSprint ve uzatılmış Zeus (Spartan; 16,8 m, 13.100 kg, 5 Mt'luk W71 başlığı)
Planlanan düzen1959 planında 35 yerel merkez, 120 bataryaDuruş A ve B gibi radar ve füze sayıları şehre göre ayarlanan düzenler
SonuçKonuşlandırılmadı; test ve veri toplama sürdüKonuşlandırılmadı; Sentinel ve Safeguard'a dönüştü

Zeus'un füze ölçüleri bir füze adlandırma rehberinden alınmıştır ve rehberin kendisi değerlerin kaynaklara göre küçük farklar gösterebileceğini söylüyor. Zeus'un test dönemi ayrı başlıkta verilir; burada vurgulanması gereken, Zeus'un testlerde başarılı olmasına rağmen "sistem olarak" yetersiz sayılmasıdır.

Nike-X Balistik Füze Vurabilir mi?

Nike-X balistik füzelerin savaş başlıklarını vurmak için tasarlandı, ancak sistem bir bütün olarak gerçek bir saldırıya karşı hiç sınanmadı. Öncülü Zeus 1962-1963'te Kwajalein'de test hedeflerini önledi. Sprint ve Spartan'ın bir füze başlığını ilk kez önlemesi ise 1970'te, Nike-X sonrası Sentinel ve Safeguard döneminde gerçekleşti.

Savunma Bakanlığı'nın 1963 raporu, Kwajalein'den 5.000 mil öteden Atlas ve Titan füzeleriyle fırlatılan test araçlarının önlenmesinin Zeus donanımının temel sağlamlığını gösterdiğini yazıyor. Bir füze rehberi ise Temmuz 1962'de bir Zeus B'nin Atlas füzesinin burun konisini vurduğunu ve 1963 sonuna kadar on ikiden fazla yeniden giriş aracının önlendiğini kaydediyor. Bu denemelerin tamamı kontrollü test hedefleriydi.

Sprint için aynı rehber, tam ölçekli denemelerin 1970 ortasında başladığını ve ilk başarılı önlemenin Aralık 1970'te yapıldığını, Aralık 1973'e kadar yaklaşık elli uçuş denemesinin çoğunun başarılı olduğunu yazıyor. Spartan için ilk Minuteman başlığı önlemesi Ağustos 1970'e tarihleniyor. Bu rakamlar tek bir rehbere dayanır; üretici veya Ordu raporlarıyla karşılaştırılamadı. Gerçek koşullarda, karşı tarafın karşı önlemlerine karşı bir başarı oranı hiçbir zaman ölçülmedi.

Nike-X Kaç Parçadan Oluşur?

Nike-X en az altı ana unsurdan oluşuyordu: dört ayrı radar türü (MAR, TACMAR, PAR ve MSR), iki önleyici füze (Spartan ve Sprint), bunları yöneten yüksek kapasiteli bilgisayarlar ve haberleşme, güç ve lojistik altyapısı. Hangi unsurdan kaç tane kurulacağı korunan bölgeye göre değişirdi.

Loş ışıklı bir odada iki yanda sıralanmış, ışıklı panelli ve manyetik bant makaralı gri bilgisayar dolaplarını gösteren, 1960'lar tarzı temsili hesaplama salonu illüstrasyonu
Temsili görsel (yapay zeka ile üretilmiştir). Belirli bir sistemi birebir göstermez.
BileşenGörevNot
MAR (Çok İşlevli Dizi Radarı)Merkezî kumanda, arama, hedef yakalama, sahte hedef ayırma, hassas izleme, füze yönlendirmeEski sistemde dört ayrı radarın işini tek radarda toplar
TACMARMAR'ın küçültülmüş sürümü; daha küçük saldırılarda temel görevlerDaha az güçlü ve daha az karmaşık
PAR (Çevre Tarama Radarı)Alan savunması için çok uzak menzilli arama ve yakalamaGörece düşük frekanslı dizi radar
MSR (Füze Alanı Radarı)Sprint ve Spartan'ı savaş sırasında yönlendirmeÇeşitli boylar etüt edildi
SpartanAtmosfer dışında uzun menzilli müdahaleÜç kademeli, X-ışını başlıklı
SprintAtmosfer içinde kısa menzilli müdahaleYüksek ivmeli, kısa menzilli
Bilgisayarlar ve yazılımRadarlardan gelen verinin işlenmesi, füze atış kararıMAR ve MSR için 1962'den beri güçlü bilgisayar geliştiriliyordu
AltyapıÜs tesisleri, haberleşme, lojistik, sertleştirilmiş elektrik gücüMaliyeti yalnızca belirli bir konuşlandırma planına göre hesaplanabiliyordu

Tablodaki görevler Aralık 1966 tarihli taslak bakanlık notunun teknik ekinden ve Savunma Bakanlığı'nın 1965 yıllık raporundan derlendi. Radar boyutu, güç ve frekansı gibi sistemin ayrıntıları bu sayfanın kapsamı dışında bırakıldı. Radarların ayrıntıları ayrı bir başlıkta ele alınır.

Nike-X Programının Maliyeti Ne Kadardı?

Nike-X'in kesin maliyeti hiç belirlenmedi, çünkü konuşlandırma kararı çıkmadı. Savunma Bakanlığı 1964'te yirmi küsur şehri koruyan bir düzen için 15 ila 17 milyar dolar öngördü; Aralık 1966 tarihli taslak notta iki farklı düzen 9,9 ve 19,4 milyar dolar olarak hesaplanıyor. Birim füze fiyatı açıklanmadı.

KalemTutarKaynak türü
Zeus için 1959 Ordu planı13-14 milyar dolar (yatırım)Taslak bakanlık notu
Nike-X, yirmi küsur şehir (nüfusun yaklaşık yüzde 30'u)15-17 milyar dolar; sonrasında yılda 1-2 milyar dolar işletme1964 mali yılı Savunma Bakanlığı raporu
Balistik füze savunma araştırması (1955'ten 1967 mali yıl sonuna; Zeus, Nike-X ve Defender)Yaklaşık 4 milyar dolarTaslak bakanlık notu
Ordu'nun 1966 mali yılı Nike-X Ar-Ge ödeneğiYaklaşık 390 milyon dolar (Ordu Ar-Ge bütçesinin en büyük kalemi)1966 mali yılı Ordu raporu
1967 mali yılı Kongre ödeneği (üretime hazırlık)Yaklaşık 168 milyon dolarTaslak bakanlık notu
Duruş A: tüm kıta alan savunması ve 25 büyük şehirde SprintToplam yatırım 9,9 milyar dolar (Savunma 8,9 + Atom Enerjisi Komisyonu 1,0); yıllık işletme 0,38 milyar dolarTaslak bakanlık notu
Duruş B: aynı alan savunması ve 50 şehirde SprintToplam yatırım 19,4 milyar dolar (17,4 + 2,0); yıllık işletme 0,72 milyar dolarTaslak bakanlık notu
"Hafif" konuşlandırma (Çin, Minuteman, kaza, şantaj amaçlı)Yaklaşık 4 milyar dolar; yıllık yaklaşık 200 milyon dolarTaslak bakanlık notu (metin içinde 3,5 ve 4 milyar dolar olarak da geçiyor)

Notun yazarı, geçmiş deneyim ölçü alınırsa bu sistem maliyetlerinin yüzde 50 ila 100 oranında düşük kalmış olabileceğini yazıyor. Bu yüzden tablodaki tutarlar tahmini taban değerlerdir. Ayrıca, aynı nottaki bir dipnot, Sovyetlere karşı bir şehir savunmasının on yılda yaklaşık 40 milyar dolara ulaşabileceğini belirtiyor. Bu rakam notun yazarının kendi öngörüsü; sonradan doğrulanmış gerçek bir harcama değil.

Duruş A için notta iki ayrı füze kalemi görünüyor: 1.200 Spartan için 1,7 milyar dolar ve 1.100 Sprint için 0,7 milyar dolar. Bu kalemlerin içine araştırma dahil değil; birim fiyat ise yayımlanmadığı için hesaplanmadı. Dolar değerleri 1960'ların değeridir.

Nike-X Kaç Yılında Üretildi?

Nike-X'in geliştirme dönemi 1963'ten 1967'ye uzanır; bu dönemde seri üretim yapılmadı. Programın yerini alan Sentinel ve Safeguard hatlarında ise Spartan ve Sprint füzeleri üretildi; bir füze rehberine göre uçuş denemeleri ve görev için yaklaşık 150 Sprint yapıldı. Ayrıntılı tarihler zaman çizelgesi bölümündedir.

Kaynaklar arasında bir ayrım önemli: "Nike-X adıyla yapılmış" donanım ile "Nike-X'ten çıkan" donanım farklıdır. MAR deneme radarı ve Sprint test uçuşları Nike-X döneminin ürünleridir; ilk Spartan atışı (Mart 1968) ise Sentinel döneminde yapıldı.

Nike-X Menzili Ne Kadar?

Nike-X iki füzeyle iki ayrı menzil hedefledi. Sprint, 25 mil (yaklaşık 40 km) yarıçapında ve 5.000-100.000 fit arasında müdahale edecek biçimde tasarlandı; uzun menzilli Spartan ise 400 deniz milinin (yaklaşık 740 km) üzerinde menzil ve 280 deniz miline (yaklaşık 520 km) kadar irtifa öngörüyordu. İkisi de tasarım hedefiydi.

Bu değerler Aralık 1966 tarihli taslak bakanlık notundan alınmıştır; o tarihte Spartan henüz çizim aşamasındaydı ve notun kendi ifadesiyle ilk uçuşuna bir buçuk yıl vardı. Füze adlandırma rehberi Spartan için 740 km menzil ve 560 km (350 mil) tavan yazıyor. Menzil bakımından iki kaynak uyuşuyor, tavanda ise yaklaşık 40 km fark var; bu fark birim farklarından ya da farklı tasarım aşamalarından gelebilir, hangisi olduğu doğrulanamadı.

Zeus B için aynı rehber yaklaşık 400 km menzil ve 280 km tavan veriyor. Yani Spartan, Zeus'un yaklaşık iki katı menzili hedefliyordu. Radarların algılama menzilleri ise açık kaynakta güvenilir biçimde yayımlanmış değil. Taranan kaynakların hiçbirinde MAR, PAR veya MSR için resmî bir algılama menzili rakamı bulunmadı.

Nike-X Bataryasında Kaç Füze Vardı?

Nike-X için standart bir batarya düzeni hiç tanımlanmadı, bu yüzden "bataryada kaç füze vardı" sorusunun tek bir cevabı yok. Planlar korunan alana göre değişiyordu. Sistemden doğan tek gerçek kompleks olan Grand Forks'taki Safeguard'da toplam 30 Spartan ve 70 Sprint, yani 100 füze görev yaptı.

Karşılaştırma için Zeus'un 1959 planı batarya başına 50 füze öngörüyordu. Nike-X'in iki ana konuşlandırma düzeninde ise füzeler sahalara eşit dağıtılmıyor, toplam sayı veriliyordu: Duruş A'da 1.200 Spartan ve 1.100 Sprint, Duruş B'de 1.200 Spartan ve 7.300 Sprint. Sahaların farklı boyda olacağı için ortalama bir batarya sayısı hesaplanmadı.

Sentinel için tek bir derleme, 17 üste toplam 480 Spartan ve 192 Sprint planlandığını yazıyor; bu rakam yalnızca o ikincil kaynakta bulundu ve doğrulanamadı. Safeguard'ın 100 füzelik sınırı, 1972 antlaşmasının her ülkeye tanıdığı 100 önleyici fırlatıcı sınırıyla örtüşüyor.

Nike-X Hangi Ülkelerde Konuşlandırıldı?

Nike-X hiçbir ülkede operasyonel olarak konuşlandırılmadı. Program yalnızca ABD'nin test alanlarında denendi: New Mexico'daki White Sands ve Pasifik'teki Kwajalein. Programın ardılı Safeguard ise ABD'de tek bir yerde, Kuzey Dakota'daki Grand Forks çevresinde, 1975'te kısa süre görev yaptı; yabancı bir ülkede Nike-X tesisi kaydı yok.

Turkuaz bir lagün ve açık deniz arasında uzanan, pisti, iki beyaz radar kubbesi ve alçak binaları olan dar bir mercan adasını havadan gösteren temsili test sahası illüstrasyonu
Temsili görsel (yapay zeka ile üretilmiştir). Belirli bir sistemi birebir göstermez.
YerRolüKaynak türü
White Sands Füze Test Alanı, New MexicoMAR deneme radarı; Sprint'in ilk uçuş denemeleriSavunma Bakanlığı raporları; taslak not
Kwajalein Atolü, PasifikZeus test sahası; Nike-X için ek radar ve füze test tesislerinin yeriTaslak not; 1964 raporu
Ascension Adası, AtlantikZeus izleme radarı; deneme verisi için1964 mali yılı raporu
Grand Forks, Kuzey DakotaNike-X sonrası Safeguard kompleksi; 1975'te kısa süre görevABD Ordusu bilgi sayfası

Kaynaklarda bir müttefikin sistemi satın aldığına dair kayıt yok. Türkiye bölümünde anlatılan çekimser Avrupa tutumu burada da geçerli. Kaynaklarda yabancı bir ülkede Nike-X'e ait bir radar, füze veya tesis kaydı bulunmadı.

Nike-X Füzesi Ne Kadar Hızlıydı?

Sprint, saniyeler içinde Mach 10'un üzerine çıkıp 100 g'nin üzerinde ivmelenen bir füzeydi. Taslak bakanlık notu, onun 10 saniyede 80.000 fit (yaklaşık 24 km) yüksekliğe tırmandığını söylüyor. Spartan'ın hızı için bir kaynak yalnızca "Mach 4 üstü" diyor. Bunlar tasarım ve deneme değerleridir, sahada ölçülmüş performans değildir.

Düz bir çölde yer seviyesindeki bir silo ağzından parlak alev ve toz bulutuyla fırlayan kısa, hızlı bir önleyici füzeyi gösteren temsili illüstrasyon
Temsili görsel (yapay zeka ile üretilmiştir). Belirli bir sistemi birebir göstermez.

Bir füze rehberi Sprint'in 100 g'nin üzerinde ivmelendiğini ve saniyeler içinde Mach 10+ değerine çıktığını yazıyor; başka bir derleme bu hıza 5 saniyede ulaşıldığını söylüyor. Bu iki kaynak ayrı süreler veriyor, "birkaç saniye" ifadesi güvenli aralıktır. Hız o kadar yüksekti ki füzenin burnu aşırı ısınıyor, yüzey sıcaklığının 3.400 °C'ye (6.200 °F) kadar çıktığı yazılıyor; bu sıcaklık tek bir ikincil kaynağa dayanıyor ve ablatif bir ısı kalkanı gerektiriyordu.

Hızın nedeni, Sprint'in havayla ayrışan sahte hedeflerden sonra, yani başlığın atmosfere girip yeryüzüne saniyeler kala kaldığı bir anda devreye girmesiydi. Gelen savaş başlıklarının hızı kaynaklarda yaklaşık 5 mil/s (yaklaşık 8 km/s) olarak veriliyor; bu değer ikincil bir derlemeden gelir. Sprint'in güdüm sinyalleri, füzenin etrafındaki plazma kılıfından geçebilecek güçte olmak zorundaydı.

Nike-X Ağırlığı Ne Kadar?

Nike-X'in tek bir ağırlığı yoktur; iki füzesinin ayrı ağırlıkları vardır. Uzun menzilli Spartan'ın kalkış ağırlığı bir füze rehberine göre yaklaşık 13.100 kg, boyu 16,8 m'dir. Sprint için yalnızca tek bir ikincil derleme yaklaşık 3.500 kg ve 8,2 m veriyor; resmî belgede doğrulanamadı.

FüzeUzunlukKalkış ağırlığıNot
Zeus B (öncül)14,7 m10.300 kgFüze rehberi
Spartan (uzatılmış Zeus)16,8 m13.100 kgFüze rehberi; değerler küçük farklarla değişebilir
Sprint8,2 myaklaşık 3.500 kgTek ikincil kaynak; doğrulanamadı

Rehberin kendisi, farklı kaynakların küçük değişiklikler verdiğini ve rakamların kesin olmayabileceğini not ediyor. Radarlar, bilgisayar merkezi ve diğer sabit tesisler sistemin asıl ağırlığını oluşturduğundan, toplam sistem ağırlığı gibi bir değer anlamlı değildir ve hiçbir kaynakta verilmemiştir.

Nike-X Neleri Vurabilir?

Nike-X'in hedefi balistik füzelerin savaş başlıklarıydı; kıtalararası füzelerin yanında denizaltıdan atılan balistik füzelere karşı da en umut verici etkin savunma sayıldı. Uçaklara karşı tasarlanmadı. Zeus'tan türetilen ayrı bir Ordu sistemi ise 1963'te yörüngedeki bir uyduyu önledi; bu başarı Nike-X'e ait sayılmaz.

Savunma Bakanlığı'nın 1964 raporu, denizaltından atılan füzelere karşı asıl savunmanın denizaltı karşıtı harp olduğunu, etkin savunma için ise Nike-X'in en büyük umudu sunduğunu yazıyor. Aynı raporda, Zeus'tan türetilen ve Mayıs 1962'de başlatılan uydu savar sistemi bir yıl sonra başarılı bir önleme yaptı; füze rehberi bunun Mayıs 1963'te bir yörünge uydusuna karşı olduğunu belirtiyor. Bu başarı Nike-X'in değil, Zeus'un türevinindir ve ayrı bir görev olarak değerlendirilmelidir.

Bombardıman uçaklarına karşı Nike-X'in rolü yoktu. Taslak bakanlık notu, Nike-X konuşlandırılırsa, Sovyetlerin bu savunmayı bombardıman uçaklarıyla alt etmesini önlemek için uçak savunmasının da iyileştirilmesi gerektiğini ayrıca hesaplıyor. Kısa menzilli taktik füzeler için ise Ordu'nun Hercules ve Hawk'ın yerini alacak SAM-D programı planlıyordu; 1966 mali yılı Ordu raporu SAM-D'nin bu tür füzelere karşı da kullanılabileceğini belirtiyor.

Nike-X Nerelerde Kullanıldı?

Nike-X hiçbir zaman gerçek bir görevde kullanılmadı. Donanımı yalnızca test alanlarında denendi; tasarım fikirleri Sentinel ve Safeguard'a taşındı. Bu hattın tek operasyonel kompleksi Grand Forks'ta 1975'te çalıştı. Konum bilgisi ayrı başlıkta verildiğinden burada, Nike-X'ten geriye kalan kullanım ve ölçümler anlatılır.

ABD Ordusu'nun Safeguard bilgi sayfası, Nisan 1975'ten Kasım 1975'e kadar sistemin haftanın yedi günü ve günün yirmi dört saati hizmette kaldığını, Bell Sistemi tarih çalışmasından alıntıyla, simüle edilen girdilerle ölçülen sistem hazır bulunuşunun yüzde 99,5'in üzerinde olduğunu aktarıyor. Bu, gerçek bir saldırıya karşı elde edilmiş bir başarı oranı değil, mühendislik güvenilirliği ölçümüdür.

Aynı sayfa, kompleksin özgün tesislerinden bugün hâlâ kullanılan tek parçanın Çevre Tarama Radarı (PAR) olduğunu, onu da ABD Hava Kuvvetleri'nin uzay izleme ve erken uyarı sisteminin bir parçası olarak işlettiğini yazıyor. Ek olarak bir ikincil kaynak, Nike-X ve Zeus döneminin deneylerinin sonraki balistik füze savunma programlarına temel olduğunu söylüyor; bu yorum tek bir derlemeye dayanır ve resmî bir belgeyle doğrulanamadı.

Nike-X Ne Tip Füze Atıyordu?

Nike-X iki ayrı katı yakıtlı füze atacaktı: üç kademeli, X-ışını başlıklı uzun menzilli Spartan ve iki kademeli, nötron etkili başlıklı kısa menzilli Sprint. İkisi de nükleer başlıklıydı, yerdeki radarın radyo komutuyla yönlendiriliyor ve yeraltı silosundan fırlatılıyordu; başlık verimleri için açık kaynaklar sınırlıdır.

Spartan

Spartan, Zeus'un büyütülmüş sürümüydü; taslak bakanlık notu ona "Zeus'un bazı bileşenlerini kullanan üç kademeli füze" diyor. Başlığın hedefi, yeniden giriş araçlarını X-ışınlarıyla etkisiz hale getirmekti. Notta bu başlığın sertleştirilmiş başlıkları beş-on mil, sertleştirilmemişleri on-yüz mil uzaktan etkisiz kılması hedefleniyor. Füze rehberi başlığı W71 olarak adlandırıyor ve verimini 5 megaton olarak veriyor.

Dünya'nın eğriliği ve ince mavi atmosfer çizgisi üzerinde, koyu uzaya doğru parlak bir izle yükselen uzun ve ince çok kademeli bir füzeyi gösteren temsili illüstrasyon
Temsili görsel (yapay zeka ile üretilmiştir). Belirli bir sistemi birebir göstermez.

Taslak not, Aralık 1966'da Spartan'ın "hâlâ çizim masasında" olduğunu ve başlığın yeraltı deneyleriyle doğrulanması gerektiğini, tam verimli yeraltı denemesinin mümkün olup olmadığının bile belirsiz olduğunu söylüyor. İlk Spartan atışı Mart 1968'de yapıldı. Füzenin adı bir kaynakta Ocak 1967'de, bir diğerinde 18 Eylül 1967'de verilmiş görünüyor; Aralık 1966 tarihli not füzeyi zaten "Spartan" diye adlandırdığından ikinci tarih büyük olasılıkla yanlış, ama kaynaklar farklı yazıyor.

Sprint

Sprint, silodan bir gaz jeneratörünün pistonuyla dışarı fırlatılıp ardından motorunu çalıştıran çok kısa menzilli bir füzeydi. Savunma Bakanlığı'nın 1965 raporu, bu "pop-up" fırlatma düzeneğinin yer üstünde ve silo hücresi içinde başarıyla denendiğini yazıyor. Füze rehberi başlığı 1 kt'luk W66 olarak veriyor ve hedef başlığı esas olarak nötron akısıyla etkisiz kılmayı amaçladığını söylüyor; bir ikincil kaynak ise verimin "birkaç kiloton" olduğunu, kesin rakamın gizliliği kaldırılmadığını yazıyor. Bu yüzden başlık verimi için kaynaklar farklı yazıyor.

Taslak not, Kasım 1965'te White Sands'te başlayan ilk Sprint denemelerinin bir tam başarı, iki kısmi başarı ve üç başarısızlıkla sonuçlandığını, başarısızlıkların çoğunun kalite kontrolünden kaynaklandığını ama bazı bileşenlerin yeniden tasarlanmasının gerekebileceğini belirtiyor. Füzenin üreticisi Martin Marietta'dır.

Nike-X Kaç Km'lik Alanı Korumayı Hedefliyordu?

Tek bir Sprint bataryası, 20 mil (yaklaşık 32 km) yüksekliğe ve 25 mil (yaklaşık 40 km) yarıçapa kadar uzanan bir hacimdeki hedeflere ateş edebilecek biçimde düşünüldü. Daha geniş koruma için uzun menzilli Spartan'a başvuruluyordu; taslak not, uygun yerleştirilmiş yaklaşık bir düzine bataryanın ABD'nin tamamına bir miktar kapsama sağlayabileceğini yazıyor.

Aynı not, yerel savunmanın sınırını açıkça yazıyor: bataryalar bütün büyük şehirlerin çevresine kurulsa bile ülkenin büyük bir bölümü korumasız kalırdı. Spartan'ın örtüşen kapsama alanı bu açığı kısmen kapatmayı amaçlıyordu, çünkü savunan taraf saldırı anında hangi hedefleri koruyacağına yoğunlaşma özgürlüğünü kazanıyordu. Sprint'in kısa menzili yüzünden bir şehrin çevresine fırlatıcıların dağıtılması gerektiği bir ikincil derlemede anlatılıyor; resmî belgelerde doğrudan bu cümle yok.

Korunan alanlar için kesin kilometrekare değerleri kaynaklarda verilmiyor. Rakamlar, yalnızca tasarım hedefi olan hacim ölçüleri ve kapsama kavramlarıdır.

Nike-X Nasıl Konuşlandırılacaktı?

Nike-X'in konuşlandırması iki katmanlı kurulacaktı: tüm kıtayı kapsayan, uzun menzilli Spartan ve Çevre Tarama Radarlarına dayalı bir alan savunması ve en büyük şehirlerin çevresinde Sprint ve Füze Alanı Radarlarından oluşan bir yerel savunma. Taslak not bu düzeni "Duruş A" ve "Duruş B" diye iki yoğunlukta hesaplıyor.

UnsurDuruş A (hafif)Duruş B (daha yoğun)
Yerel savunma kurulan şehir2550
TACMAR73
MAR08
PAR66
MSR2695
Spartan1.2001.200
Sprint1.1007.300
İlk operasyonel yetenek (Ocak 1967'de karar verilirse)1971 mali yılı1971 mali yılı
Tamamlanma1974 mali yılı1975 mali yılı

Rakamlar Aralık 1966 tarihli taslak bakanlık notundaki tablodan alınmıştır ve karar çıkmadığı için hiçbir zaman uygulanmadı. Tablo tek bir tesis planı değildir; notun kendisi, her şehir için radar ve füze karışımının o şehre göre ayarlanacağını söylüyor.

Ordu'nun küçük şehirler için de bir savunma modülü etüt ettiğini ve bunun TACMAR yerine güçlendirilmiş bir MSR'ye dayandığını yazan bir ikincil derleme var; bu bilgi yalnızca o kaynakta bulundu. Bileşenlerin sertleştirilmesi, yani doğrudan saldırıya dayanacak biçimde kurulması, programın baştan beri ilan edilmiş ilkesiydi. Bu sayfada tesis konumu bilgisi verilmez.

Nike-X Nasıl Çalışacaktı?

Nike-X'te önce uzak mesafeli radar saldırıyı yakalar, çok işlevli radar nesneleri izleyip ayırt eder, uzun menzilli füze atmosfer dışında ilk müdahaleyi yapar, geçebilenlere atmosfer içinde Sprint ateş ederdi. Komutlar yerden verilir, başlıklar yer komutuyla patlatılırdı. Bütün akış dakikalar içinde, son aşama ise yalnızca saniyeler içinde yaşanacaktı.

  1. Çevre Tarama Radarı saldırıyı çok uzak mesafeden yakalar ve yaklaşık yörüngeyi hesaplamaya yetecek veri toplar.
  2. Çok işlevli radar hedefleri izler, yeniden giriş araçlarını ve diğer nesneleri ayırmaya çalışır. Elektronik yönlendirme birçok nesnenin eş zamanlı izlenmesini sağlar.
  3. Uzatılmış Zeus (Spartan), atmosferin dışındaki nesnelere karşı ilk ateşi açar.
  4. Geçen başlıklar atmosfere girer. Hafif sahte hedefler havanın direnciyle başlıktan ayrışır; Sprint bu ayrışmayı bekleyip saniyeler içinde müdahale eder. Füzenin uçuşu rehbere göre en çok 15 saniye sürer.

Bu akış, taslak bakanlık notunun ve Savunma Bakanlığı'nın yıllık raporlarının sade bir yeniden anlatımıdır; sistem hiç tam ölçekte denenmediği için gerçek performansı bilinmiyor. Bir ikincil kaynak, Çevre Tarama Radarı bir başlığı yakaladıktan sonra sistemin onu yok etmek için yaklaşık altı dakikası olduğunu yazıyor; bu rakam yalnızca tek kaynakta bulundu ve doğrulanamadı.

Nike-X Programı Neden İptal Edildi?

Nike-X teknik bir yenilgiden çok maliyet ve strateji nedeniyle kapandı. Karşı tarafın hücum füzesi eklemesi savunma harcamasını boşa çıkarabiliyordu; McNamara Sovyetlere karşı ağır bir şehir savunmasını doğru bulmadı ve Çin'in Haziran 1967'deki hidrojen bombası denemesinin ardından programı Eylül 1967'de hafif, Çin odaklı bir savunmaya çevirdi.

NedenBelgedeki dayanak
Eylem ve tepkiSovyetler ABD'nin savunmasına hücum füzesi artırarak karşılık verecek; Sovyet saldırı riski azalmayacak, hasar anlamlı ölçüde düşmeyecek (taslak not)
MaliyetDuruş A 9,9 milyar, Duruş B 19,4 milyar dolar; tahminlerin yüzde 50-100 düşük kalma olasılığı
Kapsama açığıYerel savunma bütün şehirleri koruyamıyor; saldırgan alan dışına yer patlamalı başlık düşürerek serpinti üretebiliyor
Teknik belirsizlikSahte hedef ayırma, radar körlüğü, yazılım ve üretim sorunları çözülmemişti
Müttefik tepkisiNATO toplantısında Avrupalı ve Kanadalı temsilcilerin çoğunlukla olumsuz tutumu
Yeni bir olayÇin'in 17 Haziran 1967'deki ilk hidrojen bombası denemesi hafif bir savunmayı gerekçelendirdi

Taslak not, Sovyetlerin tepki vermediği varsayımıyla (notun kendi deyişiyle "son derece gerçekçi olmayan" bir varsayım) 1976'da bir Sovyet ilk saldırısında ölümlerin yaklaşık 100 milyondan Duruş A ile 15 milyona, Duruş B ile 10 milyona inebileceğini hesaplıyor. Sovyet tepkisi hesaba katıldığında ise notun vardığı sonuç, hasarın anlamlı ölçüde azalmayacağıdır. Çin saldırısı için not, hafif bir konuşlandırmanın 75 füzelik bir Çin envanterinde ABD ölümlerini 2 milyonun altında tutabileceğini yazıyor.

Kapanış ani bir iptal değil, hedefin yeniden tanımlanmasıydı. 18 Eylül 1967'de McNamara, ABD Savunma Bakanlığı basın bildirisine göre, Çin odaklı bir savunmayla ilerleneceğini açıkladı ve bu kararın Sovyetlerle silah sınırlaması anlaşmasının aciliyetini azaltmadığını vurguladı. Sonrası bir sonraki başlıkta işleniyor.

Nike-X ile Sentinel ve Safeguard Programları Arasındaki İlişki Nedir?

Sentinel ve Safeguard, Nike-X'in radar ve füze ailesini ayrı hedeflerle kullanan ardıllarıdır. Sentinel (Eylül 1967) Çin'e karşı geniş ama ince bir savunmayı, Safeguard (Mart 1969) ise Minuteman füze alanlarının korunmasını amaçladı. Donanım ailesi aynı kaldı, görev değişti; Safeguard'ın tek kompleksi 1975'te kısa süre hizmet verdi.

Sentinel

Sentinel, McNamara'nın 18 Eylül 1967 konuşmasında ilan ettiği "ince" savunmaydı. Programın hedefi Çin'in beklenen füze envanteri ve kazara fırlatmalardı; Minuteman'ın korunması da ikincil bir kazanç olarak sayılıyordu. Bir ikincil derlemeye göre bu planda MAR yoktu; küçültülmüş MSR'lar ve PAR'lar kullanıldı. Bir derleme, Sentinel'in şehir yakınındaki üs yerleşimlerinin halkın tepkisini çektiğini, Nixon'un Mart 1969'daki incelemesinin bunu değiştirdiğini yazıyor; bu anlatım ikincil kaynaklıdır.

Safeguard

Nixon'un 14 Mart 1969'da duyurduğu değişiklik, Sentinel'i Safeguard'a çevirdi; adın Ordu tarafından 25 Mart 1969'da resmen değiştirildiği ikincil kaynaklarda yazıyor. 1972 SALT I anlaşması her iki tarafı 100 önleyici fırlatıcıyla sınırladı; bir füze rehberine göre 1974 eki bunu tek bir bölgeye indirdi. ABD Ordusu'nun bilgi sayfasına göre Grand Forks'taki kompleks, 1 Nisan 1975'te planlanan tarihin hemen ardından ilk operasyonel yeteneğe ulaştı, 1 Ekim 1975'te 30 Spartan ve 70 Sprint ile tam yeteneğe çıktı. Kongre 2 Ekim 1975'te kompleksin kapatılmasına oy verdi, taktik işletme Kasım 1975'te sona erdi, sökme 10 Şubat 1976'da başladı.

ProgramTarihAmaçSonuç
Nike-XOcak 1963 - Eylül 1967Büyük şehirleri ağır Sovyet saldırısına karşı korumakKonuşlandırılmadı
Sentinel18 Eylül 1967 - Mart 1969Çin ve kazara fırlatmalara karşı hafif savunmaNixon yönetimi değiştirdi
SafeguardMart 1969 - Şubat 1976Minuteman füze alanlarını korumakTek kompleks, 1975'te kısa süre görev

Füzelerin zamanlaması bu ilişkiyi iyi gösteriyor: Sprint ilk kez Kasım 1965'te, yani Nike-X döneminde uçtu; Spartan'ın ilk atışı ise Mart 1968'de, Sentinel döneminde yapıldı.

Nike-X Radarları Nelerdi?

Nike-X'in dört radar türü vardı: kumanda merkezindeki Çok İşlevli Dizi Radarı (MAR), bunun küçültülmüş hali TACMAR, uzun mesafeli arama yapan Çevre Tarama Radarı (PAR) ve füzeleri yöneten Füze Alanı Radarı (MSR). Hepsi dizi radardı ve mekanik döndürme yerine elektronik huzme yönlendirmesi kullanıyordu.

Çalılık bir çölde, çevresi telle çevrili, ortada büyük, köşelerde iki küçük beton kubbesi olan sağlamlaştırılmış bir radar tesisini gösteren temsili illüstrasyon
Temsili görsel (yapay zeka ile üretilmiştir). Belirli bir sistemi birebir göstermez.

MAR

MAR, Zeus'un arama, yakalama, sahte hedef ayırma ve izleme işlerini yapan ayrı radarların görevlerini tek radarda topluyordu. Savunma Bakanlığı'nın 1965 raporu bu görevlerin "dört farklı radar"ın işi olduğunu yazıyor. İlk deneme sürümü 1 Temmuz 1964'te White Sands'te çalışmaya başladı ve rapora göre balistik hedefler ile uçaklar başarıyla izlendi. Kwajalein'de ikinci bir MAR tipi radarın güç tesisi için sözleşme verilmişti. Bir ikincil derlemeye göre MAR'ın yüksek maliyeti, şehir savunmaları için daha ucuz radarlar aranmasına yol açtı.

Prototipin ayrıntıları yalnızca bir ikincil derlemede var: onda deneme radarı yaklaşık 3 metre kalınlığında betonarme bir kubbeyle çevrili, yaklaşık 100 milyon dolara mal olan bir yapı olarak anlatılıyor. Bu bilgiler birincil belgelerle doğrulanamadı.

MSR

MSR, MAR'dan çok daha küçük bir dizi radardı ve Sprint ile Spartan füzelerini savaş sırasında yönlendirmek için gerekliydi. Taslak not, farklı boyutlarda MSR'ların etüt edildiğini ve bu "modüler" yaklaşımın her bölgeye uygun kapasite sağlayacağını yazıyor. Aralık 1966'ya gelindiğinde Kwajalein'de bir MSR'nin yapımına başlanmıştı. Geliştirme sözleşmesini Raytheon'un aldığı bir kaynakta yazıyor.

PAR

PAR, alan savunmasındaki uzun menzilli Spartan için hedefi çok uzaktan yakalamak ve yörüngeyi önceden hesaplamak üzere kuruluyordu. Taslak not, bu radarın görece düşük frekanslı olduğunu ve radar körlüğü etkisini azaltmak için frekansın yükseltilmekte olduğunu yazıyor.

TACMAR

TACMAR, MAR'ın daha küçük saldırılar için küçültülmüş ve daha az güçlü sürümüydü. Taslak notta Duruş A'da 7, Duruş B'de 3 adet olarak sayılıyor. Bir ikincil kaynak sonradan onun yerini güçlendirilmiş MSR'nin aldığını yazıyor.

Nike-X'i Kim Geliştirdi?

Nike-X'i ABD Ordusu yürüttü; sistemin araştırma ve geliştirme sorumluluğu Bell Telefon Laboratuvarları'nda, genel yükleniciliği Western Electric'teydi. Füzeleri Douglas ve Martin Marietta, Füze Alanı Radarını Raytheon geliştirdi. Karar tarafında Savunma Bakanı Robert McNamara belirleyici isimdi; programı Kennedy ve Johnson yönetimlerinde yönlendirdi.

Kurum veya kişiRolüKaynak
ABD OrdusuProgramın yürütücüsü; Kwajalein'i 1 Temmuz 1964'te devraldıSavunma Bakanlığı raporları
Bell Telefon LaboratuvarlarıAraştırma ve geliştirme sorumluluğuTarihçe sayfası
Western ElectricGenel yüklenici; 1965'te uzatılmış Zeus için ana sözleşmeTarihçe sayfası; füze rehberi
Douglas (sonradan McDonnell Douglas)Füze geliştirme, Bell yönetimindeTarihçe sayfası
Martin MariettaSprint geliştirme sözleşmesi, Mart 1963Füze rehberi
RaytheonFüze Alanı RadarıTarihçe sayfası
ARPAProject Defender ile kavram ve füze karakteristiği araştırmasıSavunma Bakanlığı raporları
Robert McNamaraSavunma Bakanı; 1966 sonundaki taslak notun yazarı, 1967 konuşmasının sahibiFRUS; basın bildirisi özeti

Programın adının ARPA direktörü Jack Ruina'nın bir toplantıda öne sürdüğü geçici bir ad olduğu bir ikincil kaynakta yazıyor; bu bilgi tek kaynaklıdır ve doğrulanamadı. Ordu içinde Nike proje ofisinin 1 Şubat 1964'te Nike-X adını aldığı yine ikincil kaynaklarda geçiyor.

Nike Zeus Ne Zaman Test Edildi?

Nike Zeus'un testleri 1959-1960'ta White Sands'te başladı, Haziran-Temmuz 1962'de Kwajalein'deki tam ölçekli atışlara ulaştı. İlk önleme başarıları 1962'nin ortasına, uydu önlemesi Mayıs 1963'e denk gelir; Zeus testleri 1964-1966 arasında azalan hızla sürdü. Kaynaklar bazı tarihlerde ve sonuçlarda ayrılıyor, farklar tablonun altında belirtilir.

TarihGelişmeDayanak
Mart 1960İki kademeli Zeus A'nın ilk başarılı uçuşuFüze rehberi
Eylül 1961İlk üç kademeli Zeus B uçuşuFüze rehberi
Temmuz 1962Bir Zeus B'nin bir Atlas füzesinin burun konisini önlediği bildiriliyorFüze rehberi; bir ikincil kaynak aynı atışı "kısmi başarı" olarak niteliyor
1962-1963Kwajalein'den 5.000 mil uzaktan Atlas ve Titan füzeleriyle fırlatılan test araçları önlendi1963 mali yılı raporu
Mayıs 1963Zeus türevi bir füze yörüngedeki uyduyu önlediFüze rehberi; 1964 raporu
1963 sonuOn ikiden fazla yeniden giriş aracının önlendiği bildiriliyorFüze rehberi
1964Odak, önleme denemelerinden yeniden giriş verisi toplamaya kayar; önleme denemeleri azalan hızla sürer1964 mali yılı Ordu raporu

Temmuz 1962 denemesinin sonucu kaynaklarda farklı anlatılıyor: füze rehberi bunu bir başarılı önleme olarak sayarken, bir ikincil derleme aynı atışta hidrolik sıvının tükenmesi nedeniyle füzenin hedefin yaklaşık 2 km yakınından geçtiğini ve bunun kısmi bir başarı olduğunu yazıyor. Doğru niteleme için birincil test raporu gerekir; bu rapora ulaşılamadı. Zeus denemelerinin sona erme tarihi White Sands için Aralık 1964, Kwajalein için Mayıs 1966 olarak yalnızca bir ikincil derlemede geçiyor.

Nike-X'in Soğuk Savaştaki Rolü Neydi?

Nike-X, Soğuk Savaş'ta caydırıcılık ile savunma arasındaki tartışmanın somut örneği oldu: ABD elinde teknoloji tutarken, savunmanın karşı tarafı daha çok hücum füzesi üretmeye iteceği korkusuyla konuşlandırmaktan kaçındı. Program, silah sınırlama görüşmelerine giden sürecin bir parçası oldu ve Kongre ile yönetim arasında uzun bir tartışmaya yol açtı.

Aralık 1966 tarihli taslak not bu mantığı açıkça yazıyor: ABD'nin güvenliğinin temeli, Sovyetlerin ilk saldırısını soğurup yine de "kabul edilemez hasar" verebilecek stratejik güç olan "garantili yıkım" yeteneği. Not, bir şehir savunmasının bu yeteneği zayıflatacağı gerekçesiyle Sovyetleri hücum gücünü artırmaya iteceğini savunuyor ve Dışişleri ile Savunma bakanlarının Sovyetlerle balistik füze savunmasının sınırlanması için görüşme yetkisi almasını öneriyor.

Aynı nota göre Sovyetler o sırada Moskova çevresinde her kompleksinde 16 fırlatıcı bulunan kompleksler kuruyordu; ABD istihbarat değerlendirmesi 1970-1971'de altı kompleksle 96 fırlatıcıya ulaşılabileceğini yazıyordu. Bu veri bir tahmindir ve nota göre Tallinn adıyla bilinen ikinci bir Sovyet sisteminin asıl amacı konusunda istihbarat topluluğunda görüş ayrılığı vardı. Nike-X'in 1960'lardaki rolü bu Sovyet gelişmelerine verilen yanıt tartışmasından ayrılamaz.

Silah sınırlama tarafında 1972'de varılan antlaşma, Sentinel ve Safeguard bölümünde anlatılan sonuçları doğurdu. Nike-X'in doğrudan mirası bu yüzden sahada duran bir sistem değil, hangi savunmanın neden konuşlandırılmadığına dair belge birikimi ve sonraki programların kullandığı fikirlerdir.

İLGİLİ HABERLER