Savunma Sanayi TR | Sözlük | Nike Ajax Nedir? ABD'nin İlk Operasyonel Uçaksavar Füzesinin (MIM-3) Özellikleri ve Menzili

Nike Ajax Nedir? ABD'nin İlk Operasyonel Uçaksavar Füzesinin (MIM-3) Özellikleri ve Menzili

Nike Ajax (MIM-3), ABD'nin 1954'te görev alan ilk operasyonel yer-hava füzesidir. Menzili yaklaşık 48 km; Hercules'e geçiş ve Türkiye'deki durumu anlatılır.

Nike Ajax (MIM-3), ABD'nin 1954'te görev alan ilk operasyonel yer-hava füzesidir. Menzili yaklaşık 48 km; Hercules'e geçiş ve Türkiye'deki durumu anlatılır.

Nike Ajax Nedir? ABD'nin İlk Operasyonel Uçaksavar Füzesinin (MIM-3) Özellikleri ve Menzili
KAYNAK: Zeki Ersin Yıldırım

Nike Ajax (MIM-3), Amerikan ordusunun Bell Laboratuvarları ve Western Electric ortaklığıyla geliştirdiği, hedefi ve füzeyi iki ayrı radarla izleyip komutları yerdeki bir hesap makinesinden gönderen, dünyanın ilk operasyonel yer-hava füze sistemidir. ABD topraklarında 1954 baharında nöbete girdi ve Soğuk Savaş'ın başında büyük şehirleri Sovyet bombardıman uçaklarına karşı koruyan füze halkalarının ilk kuşağını oluşturdu. Bugün hiçbir ordunun envanterinde etkin hizmette görünmüyor; 1958'den itibaren yerini Nike Hercules aldı.

Aşağıdaki bölümler, ABD Ordusu Füze Komutanlığı'nın 1959 tarihli Nike Ajax tarih monografisine, Lonnquest ve Winkler'in Soğuk Savaş füze mirası raporuna, Andreas Parsch'ın tasarım dizinine ve ABD Avrupa Komutanlığı'nın yıllık tarih raporlarına dayanır. Bu belgelerin birbirinden ayrıldığı rakamlar tek tek işaretlenmiştir; Türkiye ile ilgili bölümde de hangi cümlenin kanıtlı, hangisinin tek kaynağa bağlı olduğu açıkça yazılmıştır. Kaynak kontrolü 20 Kasım 2026'da yapıldı.

Alacakaranlıkta, çimenli toprak setlerle çevrili alçak bir beton platformda, kuyruğunda kalın tek bir hızlandırıcı bulunan ince bir füzenin eğik bir fırlatma düzeneği üzerinde yükseldiği temsili hava savunma füzesi illüstrasyonu
Temsili görsel (yapay zeka ile üretilmiştir). Belirli bir sistemi birebir göstermez.

Veri notu: Nike Ajax'ın boyut, hız ve ağırlık değerleri 1950'lerin teknik kayıtlarından türetilmiştir ve kaynaklar arasında küçük sapmalar vardır. Üretim adedi, batarya sayısı ve hizmetten çekiliş tarihleri de ABD ordusunun farklı belgelerinde aynı değildir. Fark gördüğüm her yerde iki değeri birlikte verdim.

Nike Ajax Nedir?

Nike Ajax, Amerikan ordusunun 1950'lerin başında uçaksavar toplarının yerine koymak için geliştirdiği sabit mevzili füze bataryasıdır. İki radar hedefi ve füzeyi aynı anda izler, bir analog bilgisayar buluşma noktasını hesaplar, füze yerden gelen radyo komutlarıyla yönlenir. Tek başına bir füze değil, radar, bilgisayar, yeraltı deposu ve fırlatıcıdan oluşan bir sistemdi.

Projenin kökü 1945'e uzanır. Ordu Mühimmat Dairesi, Alman jet bombardıman uçaklarının ve yüksek irtifa uçuşunun topçuyu yetersiz bırakacağını görünce Bell Laboratuvarları'ndan bir fizibilite çalışması istedi. Bell, 14 Mayıs 1945'te yazdığı raporda dikey fırlatılan, katı yakıtlı bir hızlandırıcıyı atıp sıvı yakıtlı bir motorla uçan, hedefin tahmini konumuna yerden yönlendirilen bir füzenin mümkün olduğunu bildirdi. Sekiz yıl sonra sahaya inen sistem bu ilk tarifin şaşırtıcı ölçüde yakınıydı (Lonnquest ve Winkler, 1996).

Ürünün adı da zamanla değişti. İlk yıllarda sadece "Nike" ya da "Nike I" deniyordu; Nike B'nin (sonradan Hercules) ortaya çıkması üzerine ordu 15 Kasım 1956'da adı Nike Ajax olarak değiştirdi. Resmî kod SAM-A-7 idi, ardından M1 oldu; 1962-63 arasındaki ortak adlandırma düzeninde MIM-3A adını aldı. Kaynaklar MIM-3A koduna geçişin yılı için 1962 ya da 1963 yazıyor.

Nike Ajax Ne İşe Yarar?

Nike Ajax'ın görevi, büyük şehirleri ve stratejik üsleri yüksek irtifada gelen düşman bombardıman uçaklarından korumaktı. Menzili topçu mermisinin erişemediği yüksekliklere uzanıyordu. Hedef, 1950'lerin ses altı hızla uçan, piston ya da erken jet motorlu bombardıman uçakları olarak düşünülmüştü; hızlı jet avcılar ya da balistik füzeler tasarımın konusu değildi.

Şafak vaktinde bulutların üzerinde, geniş kanatlı dört motorlu jet bombardıman uçaklarının silüetlerinin gökyüzünde uzun beyaz iz bıraktığı temsili Soğuk Savaş illüstrasyonu
Temsili görsel (yapay zeka ile üretilmiştir). Belirli bir sistemi birebir göstermez.

Bell mühendislerine verilen hedef şu idi: saatte 500 mil (yaklaşık 800 km/sa) veya daha hızlı, 20.000 ile 60.000 fit arasındaki irtifada uçan bir uçak, 40.000 fitte 3 g'lik bir dönüş yapsa bile durdurulabilmeliydi (İngilizce Vikipedi, Bell raporlarına dayanarak). Yani sistem dar bir dilimi, yüksek irtifa bombardıman akınını hedefliyordu.

Sovyetler'in 1949'da ilk atom denemesini yapması, Berlin ablukası ve Haziran 1950'de başlayan Kore Savaşı bu görevi acil bir önceliğe çevirdi. Ocak 1951'de savunma bakanı üretimin hızlandırılmasını onayladı. ABD'de sonuç, şehirlerin çevresinde dizilen yüzlerce batarya oldu; Avrupa'da ABD Ordusu'nun Almanya'daki birimleri de aynı füzeyi aldı (ayrıntı "Hangi Ülkelerde Kullanıldı?" bölümünde).

Nike Ajax Hangi Ülkenin?

Nike Ajax, Amerika Birleşik Devletleri'ne aittir. Projeyi ABD Ordusu Mühimmat Kolordusu yürüttü, Western Electric ana yüklenici, Bell Telephone Laboratories radar, bilgisayar ve füze güdümünün tasarımcısı, Douglas Aircraft gövdenin üreticisi oldu. Başka hiçbir ülke bu füzeyi tasarlamadı ya da kendi başına üretmedi.

Nike ailesi ABD'nin kara kuvvetlerinin ilk güdümlü füze ailesi sayılır ve sonraki üyeleri Hercules ile Zeus aynı yüklenici çevresinde geliştirildi (Lonnquest ve Winkler, 1996). Ajax'ın başka orduların elinde olduğu söylenen örnekleri bile ABD'den devir ya da yardımla geçti; hangi ülkelerin gerçekten kullandığı ayrı bir konudur ve "Hangi Ülkelerde Kullanıldı?" bölümünde, kanıt düzeyiyle birlikte ele alınır. Üretici ayrıntıları da "Kim Üretti?" başlığında toplanmıştır.

Bir ayrım da önemli: Ajax tek bir füze değil, radarlarıyla birlikte tam bir silah sistemidir ve Türkiye'nin sonradan işlettiği Nike Hercules ayrı bir füzedir. İkisi sık karıştırılır.

Nike Ajax Özellikleri Nelerdir?

Nike Ajax, hızlandırıcıyla birlikte yaklaşık 10 metre boyunda, kalkışta yaklaşık 1,1 ton ağırlığında, Mach 2,25-2,3 hıza çıkan, yaklaşık 40-48 km menzilli ve yaklaşık 21 km tavanlı iki kademeli bir füzedir. Başlığı üç ayrı konvansiyonel patlayıcı bölümden oluşuyordu. Tablo, kaynakların verdiği değerleri yan yana gösterir.

ÖzellikDeğerKaynaklar arasındaki fark
Toplam boy (hızlandırıcıyla)yaklaşık 10,4-10,6 m (34 ft 10 in civarı)Vikipedi 32 ft 8 in (10,36 m), FAS özeti 34 ft 10 in yazıyor
Füze gövdesi (hızlandırıcısız)yaklaşık 6,4 m (21 ft)İki kaynak da yakın değer veriyor
Gövde çapıyaklaşık 0,30 m (12 in)Vikipedi ikinci kademe için 14,6 in, hızlandırıcı için 16,2 in veriyor
Kalkış ağırlığıyaklaşık 1.115 kg (2.455-2.460 lb)Gövde 450 kg (1.000 lb) kaynaklara göre; Vikipedi ikinci kademe için 523 kg yazıyor
En yüksek hızMach 2,25-2,3Vikipedi Mach 2,25 (50.000 ft'te), FAS ve Parsch Mach 2,3
Menzilyaklaşık 48 km (30 mil); alt değer 25 mil (40 km)FAS "25 ile 30 mil" yazıyor
Tavanyaklaşık 21.000-21.300 m (70.000 ft)Kaynaklar aynı rakamı veriyor
Hızlandırıcıkatı yakıtlı, yaklaşık 3 saniye yanma, yaklaşık 246 kN (55.000 lbf)FAS metni 59.000 lbf yazıyor
Ana motorsıvı yakıtlı, yaklaşık 11,6 kN (2.600 lbf)Yakıt JP-4 ve kırmızı dumanlı nitrik asit (oksitleyici)
Başlıküç ayrı yüksek patlayıcılı parçacıklı başlık5,44 kg, 81,2 kg ve 55,3 kg (Parsch)
Güdümyerden komut güdümüFüzede kendi arayıcı başlığı yok

Kalkış ağırlığı için kaynaklar birbirine çok yakın değerler veriyor (1.116 kg ve 2.455 lb); sapma yalnızca gövde ağırlığında görülüyor. Boyut ve hız değerleri 1950'lerin tanıtım belgelerinden kaldığı için, sahada ölçülmüş sonuçlar yerine tasarım değerleri olarak okunmalıdır.

Nike Ajax'ın Avantajları Nelerdir?

Nike Ajax'ın asıl kazancı, uçaksavar topunun ulaşamadığı yüksekliklerde, mermi yağdırmak yerine tek bir yönlendirilen füzeyle çalışabilmesiydi. Radar kontrollü olduğu için hedef takibi gece ve bulutlu havada da sürüyordu. Üstelik sistem kısa sürede sahaya yetecek hacimde üretilebildi ve eğitimli personel yetiştirmek için hazır bir düzen kuruldu.

Topçu ateşinin zayıflığı baştan bilinen bir sorundu. Havada patlayan bir merminin ölümcül yarıçapı, hedefin etrafındaki hata bulutundan çok küçüktür; bu yüzden uçaksavar topu ancak çok sayıda mermi atarak isabet buluyordu. Uçak hızlandıkça ve yükseldikçe, bir topun hedef altında kalabildiği süre kısaldı. Ajax, hedefe doğru uçan ve son anda tek komutla patlayan bir füze olarak bu sayı oyununu terk etti (İngilizce Vikipedi, ABD ordusu kayıtlarına dayanarak).

Üç somut sonuç görülüyor. İlki, ABD'de yaklaşık 896 radar yönlendirmeli topun yerini füze bataryalarının alması ve Skysweeper adlı son 75 mm'lik topların 1960'a kadar hizmet dışı kalmasıdır. İkincisi, ordunun 350 yer ekipmanı takımı ve 13.700'ü aşkın füzeyi yaklaşık altı yılda teslim alabilmesidir (Cagle, 1959). Üçüncüsü ise yer ekipmanının bir bölümünün Hercules'e uyarlanabilir tasarlanmasıdır: yeraltı depoları ve fırlatma platformları iki füzeyi de taşıyacak genişlikte yapıldı, böylece pek çok eski Ajax mevzisi masrafı azaltarak yeni sisteme çevrilebildi. Hizmet yıllarında ordu karıştırmaya karşı direnç, soğukta depolama ve emniyet düzeneği için bir dizi düzeltme çıkardı; füzeyi -25 °F'ye kadar dışarıdan ısıtmadan hazır tutma yeterliği de bunlardan biridir.

Nike Ajax'ın Dezavantajları Nelerdir?

Nike Ajax'ın zayıf yönleri üç başlıkta toplanır: aynı anda tek hedefe kilitlenebilmesi, tehlikeli ve bakımı zor sıvı yakıtı, ve geniş yer kaplayan sabit mevziye bağlı olması. Bunlara ek olarak sıkı uçak formasyonlarına karşı başlığı küçüktü, başlangıçta bataryalar arası veri bağlantısı yoktu ve alçak irtifa kabiliyeti sınırlıydı.

Tek hedef sorunu doğrudan donanım yapısından geliyordu: tek bir hedef izleme radarı ve tek bir füze izleme radarı çifti vardı. İlk yıllarda bataryalar arasında otomatik veri paylaşımı olmadığı için komşu bataryalar aynı uçağa ateş edip diğer uçakları serbest bırakabiliyordu. Ordu önce telefonla yönetilen komuta merkezleri kurdu, sonra 1950'lerin sonunda bataryaların birbirinin hedefini görmesini sağlayan geçici veri bağlantısını devreye aldı (Parsch; Lonnquest ve Winkler, 1996).

Sıkı formasyon sorunu Nisan 1952'de planlamacılar tarafından fark edildi: radar birbirine yakın uçakları tek bir büyük yansıma gibi görüyor, başlığın ölümcül yarıçapı bu çözünürlükten küçük kalıyordu. Çözüm olarak düşünülen nükleer başlık Ajax'a değil, büyütülmüş Nike B'ye (Hercules) bağlandı. Ordu, Ajax için küme başlıklı bir ara çözüm de denedi; 12 Nisan 1957'deki tek kızak denemesi başarısız oldu ve program Haziran 1957'de iptal edildi (Cagle, 1959).

Güvenilirlik de tartışmalıydı. Ordunun 1956-57 arasında 100 füzeyle yürüttüğü "performans iyileştirme" atışlarında 68 atış başarılı, 32 atış başarısız sayıldı; arızaların yalnızca yüzde 8'i personel hatasına bağlandı. Sıvı yakıt ve nitrik asit tehlikesi 22 Mayıs 1958'de acı bir olaya dönüştü: New Jersey'deki Leonardo yakınında bir bataryada füzeler patladı, altı asker ve dört sivil öldü, üç kişi ağır yaralandı. Patlama, emniyet ve ateşleme düzeneklerinin yenisiyle değiştirildiği bir füzede başladı. Soruşturma kurulu başlangıç noktasının büyük olasılıkla bir patlayıcı röle başlığı olduğunu, kesin nedenin ise saptanamadığını bildirdi; incelemede ayrıca sahada pek çok füzeye izinsiz bir değişiklik uygulandığı ortaya çıktı. Ordu ağustos 1958'de tüm füzeleri denetledi; incelenen 5.971 savaş başlıklı füzeden 605'inde izinsiz değişiklik, 309'unda hasarlı röle başlığı bulundu (Cagle, 1959).

Nike Ajax Ne Zaman Üretildi?

Nike Ajax'ın seri üretimi Ağustos 1952'de başladı; ilk bataryalar Mart 1954'te ABD'de görev aldı. Tasarım çalışması ise 1945'te, ilk deneme atışları 1946'da yapıldı. Aşağıdaki çizelge, programın dönüm noktalarını ABD ordusunun tarih belgelerine göre sıralar; kaynakların ayrıldığı tarihler tablonun altında ayrıca işaretlenmiştir.

TarihOlay
Şubat 1945Bell Laboratuvarları'nda Nike projesi resmen kuruldu
14 Mayıs 1945Bell, kavramın uygulanabilir olduğunu ordu makamlarına bildirdi
17 Eylül 1946White Sands'ta ilk statik ateşleme
1948Sekiz motorlu hızlandırıcı bırakıldı, tek hızlandırıcıya geçildi
Ocak 1951Hızlandırılmış üretim onaylandı; ilk sipariş 1.000 füze ve 60 yer ekipmanı takımı
27 Kasım 1951İlk başarılı hedef dron imhası (QB-17)
18 Mart 1952İlk üretim sözleşmesi imzalandı (ordu monografisi)
Ağustos 1952Seri üretim başladı
5 Haziran 1953Yeraltı rampasından ilk atış
20 Mart 1954İlk Ajax taburu Fort Meade'de görevlendirildi
30 Mayıs 1954Aynı mevzi gece gündüz alarm düzenine geçti (ordunun "doğum günü")
15 Kasım 1956Sistem resmen "Nike Ajax" adını aldı
22 Mayıs 1958Leonardo kazası
Haziran 1958Hercules'e dönüşüm başladı
Kasım 1963ABD'deki son aktif Ajax mevzisi kapandı (Norfolk, Virginia)
Mayıs 1964Son Ulusal Muhafız Ajax mevzileri devre dışı kaldı

Fort Meade için iki tarih kaynaklara göre farklı yorumlanıyor. Ordu monografisi ilk taburun 20 Mart 1954'te "taktik olarak" kurulduğunu, Lonnquest ve Winkler ise mevzinin Mart 1954'te ilk operasyonel seviyeye ulaştığını, 30 Mayıs'ta kesintisiz nöbete geçtiğini yazıyor. İkisi birbirini tamamlıyor; yalnızca "ilk görev" olarak hangisinin sayılacağı değişiyor.

Türkiye'de Nike Ajax Kullanıldı mı?

Türkiye'nin Nike Ajax kullandığını gösteren sağlam bir belge bulamadım. Hakemli bir Türk Hava Kuvvetleri tarihi makalesi Türkiye'nin 1955'te Nike Ajax ile "tanıştığını" yazıyor, ancak bu cümle tek bir savunma basını yazısına dayanıyor. Kesin olan, Türkiye'nin 1959'dan itibaren Nike Hercules kullanmış olmasıdır.

İddianın izini sürmek mümkün. Kostak'ın Vakanüvis dergisinde 2026'da yayımlanan makalesi, Türkiye'nin NATO'ya girişinin ardından 1955'te Nike Ajax sistemleriyle tanıştığını belirtiyor ve bunun kaynağı olarak Defence Turkey'in 2022 tarihli bir yazısını gösteriyor. Defence Turkey ise aynı cümleyi "açık kaynaklara" atıf yapmadan veriyor. Yani iki yayın aslında tek bir cümleyi tekrarlıyor; ikinci, bağımsız bir doküman görmedim.

Tarihler de bu iddiayla rahat uyuşmuyor. ABD'nin NATO müttefiklerine füze verme kararı 1956'da alındı; Avrupa Komutanlığı belgeleri, Şubat 1957'de Hollanda, Norveç, Danimarka, Belçika, Fransa, Yunanistan, Türkiye, İtalya ve Batı Almanya'nın askerî yardım heyetlerine Nike görüşmelerine başlama yetkisi verildiğini kaydediyor. Aynı belgede Türkiye için "erken tanıtım ihtimalinin değerlendirildiği" yazıyor, ama füzenin Ajax mı Hercules mi olduğu belirtilmiyor. Ordu monografisi ise 30 Haziran 1958'e kadar Avrupa Komutanlığı bölgesinde 24 Ajax sistemi kurulduğunu yazıyor ve hangi birliklere ait olduğunu söylemiyor. Bu sayı, ABD Avrupa Ordusu'nun dörder bataryalı altı tabur planıyla uyumlu görünüyor; bu uyum benim çıkarımımdır, belgede açık bir cümle yok.

Kaynak notu: Türkiye'nin Nike Hercules'i 1959'dan itibaren işlettiği, bu sözlükteki Nike Hercules yazısında kaynaklarıyla anlatılıyor. Ajax için ise belgelenmiş bir Türk birimi, sayı, mevzi ya da kullanım süresi yok. Bu sayfa, doğrulanamayan bir kullanımı olgu gibi yazmamak için Türkiye'de Ajax dönemini kanıtlanmış saymıyor.

Nike Ajax mı Daha İyi, Nike Hercules mi?

İki sistem aynı yer ekipmanı mirasını paylaşsa da farklı kuşaklardır; "daha iyi" demekten çok görev ve dönem farkı vardır. Ajax kısa menzilli, konvansiyonel başlıklı ilk kuşak şehir savunmasıydı. Hercules daha uzun menzilli, katı yakıtlı ve nükleer başlık seçenekli ikinci kuşaktı. Teknik karşılaştırma tablosu Nike Hercules yazısındadır; burada ölçütlere bakıyorum.

ÖlçütNike AjaxNike Hercules
Savunma rolüŞehir çevresinde sıkı halka, yoğun mevziDaha az mevziyle geniş alan örtüsü
Formasyona karşıKüçük başlık, tek uçağı hedeflerBüyük ya da nükleer başlıkla uçak kümesine karşı tasarlandı
Yakıt işlemeSıvı yakıt ve asit, tehlikeli ikmalKatı yakıt, ikmal gerektirmez
Menzil ve tavan (ordu ifadesi, 1963)yaklaşık 48 km, 21 km75 deniz milinden uzun, 100.000 ftten yüksek
Mevzi ihtiyacıNiagara-Buffalo bölgesinde 12 bataryaAynı bölgede 3 batarya
Hizmet ömrüABD'de 1954-1963/64ABD'de 1958'den 1970'lere kadar

Niagara-Buffalo örneği ordunun kendi anlatımından geliyor: bu savunma bölgesinde 12 Ajax bataryasının yerini 3 Hercules bataryası aldı (Lonnquest ve Winkler, 1996). Ordunun 1963'te ARADCOM komutanı tarafından yapılan değerlendirmesi, Hercules'in menzil, hız, alçak ve yüksek irtifa performansı ve öldürücülükte Ajax'ı geçtiğini söylüyor; ama bu bir ordu komutanının konuşmasıdır, bağımsız bir ölçüm değildir.

Nike Ajax Jet Uçağı Vurabilir mi?

Nike Ajax, ses altı hızla uçan yüksek irtifa bombardıman uçakları için tasarlandı; baktığım kaynaklarda savaşta gerçek bir uçağa atıldığına dair kayıt yok. Deneme atışları sahte hedeflere ve eski uçaklardan çevrilmiş dronlara yapıldı. Hızlı jet avcılara ya da çok alçaktan gelen jetlere karşı etkisi kanıtlanmış değil; küme başlıklı ara çözüm iptal edildi.

Deneme dizisiSonuçNot
Yüklenici değerlendirme atışları, 27 Ocak - 12 Mayıs 195349 atıştan 21'i tam başarılı (%43), 11'i "nitelikli" (%22,5), 17'si hedefe ulaşmadı (%34,5)Hataların büyük bölümü sonradan bulunan bir jiroskop tasarım kusuruna bağlandı
Savaş başlıklı yedi atışAltısı hedefe ulaştıQB-17 dronuna karşı bir atışta ıskalama mesafesi yaklaşık 16,3 yarda
Performans iyileştirme atışları, Ekim 1956 - Mart 1957100 atıştan 68'i başarılıArızaların yalnızca %8'i personel hatası
Haziran 1953 - Aralık 1958 tatbikat ve deneme atışlarıToplam yaklaşık 3.225 füze1959'un ilk üç ayında 242 atış daha

Hedef türleri eski uçaklardan oluşuyordu: QB-17 (B-17 bombardıman uçağından uyarlanmış, pistonlu uzaktan kumandalı hedef), QF6F (F6F Hellcat avcısından uyarlanmış hedef) ve sistem test cihazının ürettiği sahte hedefler. Bu tablo, tasarım hedefi olan yüksek irtifa bombardıman akınına uygun bir deneme yelpazesidir; hızlı jetlere karşı doğrudan bir kanıt değildir. Ordu ayrıca 1958'de elektronik karıştırmaya karşı radar dayanıklılığını ölçen bir program başlattı. Hedef verisi ve karşı önlem ayrıntıları kamuya açık kaynaklarda sınırlıdır ve bu sayfada işlenmemiştir.

Nike Ajax Kaç Parçadan Oluşur?

Bir Nike Ajax bataryası üç ana parçadan oluşur: füzenin kendisi, hedefi ve füzeyi izleyen radar ve bilgisayar grubu ve füzelerin saklandığı ve atıldığı fırlatma bölümü. Üçü birbirinden en az 1.000 yarda (yaklaşık 900 m) uzaktaydı ve birbirini görebiliyordu.

Füze

Füze iki kademelidir: tek parça katı yakıtlı bir hızlandırıcı ve sıvı yakıtlı bir ana motor. Burnun çevresindeki dört küçük kanat uçuş yönünü verir. Üç ayrı başlık bölümü burunda, ortada ve kuyruk kısmındadır. Yüksek irtifada füzenin radar yansıması zayıfladığı için bir cevap vericisi (transponder) eklendi; bu, füzenin izlenmesini kolaylaştırır. Ana motor JP-4 yakıtını kırmızı dumanlı nitrik asitle yakar (FAS özeti; Parsch).

Yer ekipmanı

Entegre atış kontrol alanında üç radar bulunur: uzak hedefleri arayan arama radarı (LOPAR), hedefi izleyen radar ve füzeyi izleyen radar. Bunlara bir batarya kontrol römorku (hesap makinesi, arama ekranı, telefon santrali), bir radar kontrol römorku, bir bakım ve yedek parça römorku, üç dizel jeneratör ve radar ayarında ortak referans olarak kullanılan bir test direği eşlik eder (Lonnquest ve Winkler, 1996).

Fırlatma bölümü

Fırlatma bölümünde yeraltı depolarından yüzeye çıkan füzeler, el ile raylar üzerinde fırlatıcılara itilir. Her depo 12 füze alır; bir deponun üstünde genellikle dört fırlatıcı bulunurdu (Lonnquest ve Winkler, 1996). Yanında bir fırlatma kontrol römorku, jeneratör binası ve füze montaj ve bakım yapıları yer alır.

Nike Ajax Fiyatı Nedir?

Nike Ajax için ülkelere satılan bir sistem ya da birim fiyatı kamuya açık bir sözleşmeyle belgelenmiş değil. Elimde yalnızca programın ABD ordusu tarafından kayda geçen toplam sözleşme değeri, yaklaşık 1,166 milyar dolar, ve ikincil bir derlemedeki birim maliyet rakamları var. Türkiye'ye ait bir bedel bulunmuyor.

Ordu monografisi, Nike projesinin başlangıcından Aralık 1957'deki sona erişine kadar imzalanan sözleşmelerin toplamını 1.166.077.417 dolar olarak veriyor; bunun yaklaşık 179,2 milyon doları araştırma, geliştirme ve mühendislik içindir. Kayıtların her sözleşme ve ek protokolü kapsayıp kapsamadığı kesin değil: monografinin dipnotu bu rakamın "yaklaşık olarak doğru" olduğunu belirtiyor. Western Electric'in Temmuz 1951'de sunduğu kesin teklif 232 milyon dolardı ve sözleşme Aralık 1951'de onaylandı; 18 Mart 1952'deki kesin üretim sözleşmesi 1.000 füze ve 60 yer ekipmanı takımının teslimini kapsıyordu.

İngilizce Vikipedi'nin bilgi kutusu 1958 yılı için füze başına 19.300 dolar "teslim" ve 61.000 dolar "toplam" maliyet yazıyor. Bu rakamların kaynağını ya da neyi kapsadığını göremediğim için bunları tahmin ve doğrulanmamış olarak işaretliyorum; toplam sözleşmeyi füze sayısına bölerek ayrı bir birim fiyat da üretmedim.

Nike Ajax Kaç Yılında Üretildi?

Nike Ajax yaklaşık altı yıl, 1952'den Nisan 1958'e kadar üretildi. Son yer ekipmanı takımı Eylül 1957'de, son füze Nisan 1958'de teslim edildi. Ordu belgelerine göre toplam 350 yer ekipmanı takımı ve yaklaşık 13.700 füze üretildi. İlk kesin üretim sözleşmesi ise Mart 1952'de imzalanmıştı.

Üretim iki fabrikada yürüdü. İlk yıllarda Douglas'ın Santa Monica tesisinde yapılan füzeler, Eylül 1954'te imzalanan sözleşmeyle Kuzey Karolina Charlotte'taki ordu füze fabrikasına taşındı; amaç Hercules üretimine uygun bir kaynak kurmaktı. Western Electric ana yüklenici olarak elektronik parçaların çoğunu üretti: yer güdüm ve kontrol ekipmanı Burlington (Kuzey Karolina), füze güdüm bölümü ise Minnesota'nın St. Paul şehrindeki atölyede yapıldı (Cagle, 1959).

Adetler için iki farklı rakam dolaşıyor. Ordu belgeleri 14.750 füzelik sözleşmeden 1.050'sinin 1957 sonunda iptal edildiğini ve yaklaşık 13.714 füzenin teslim edildiğini yazıyor. Parsch'ın tasarım dizini ise "16.000'den fazla" diyor. Farkın nedenini doğrulayamadım; bu sayfada ordunun kendi monografisindeki rakamı kullanıyorum. Yer ekipmanı için 367 takım sipariş edilmiş, beş tanesi dönüştürülüp on ikisi Hercules'e kaydırılınca 350'de kalınmıştır.

Nike Ajax Menzili Ne Kadar?

Kaynaklar Nike Ajax'ın yatay menzilini yaklaşık 25 ile 30 mil, yani yaklaşık 40 ile 48 km olarak yazar. Pratikte etkili menzil hedefin yüksekliğine, hızına ve yönüne göre değişir; yaklaşık 21 km'lik tavanla birleşince korunan alan, hedefin hızına ve uçuş yönüne göre değişen bir hacimdir; sabit bir daire değildir.

Kalın bir hızlandırıcı silindirin ve önündeki ince füzenin arkalarından alev saçarak mavi gökyüzünde yükseldiği, kesikli bir yörünge çizgisinin uzaktaki küçük bir uçak silüetine uzandığı stilize illüstrasyon
Temsili görsel (yapay zeka ile üretilmiştir). Belirli bir sistemi birebir göstermez.

Fırlatma düzeni de menzili etkiliyordu. Füze rampadan dikey, yalnızca 1 ile 5 derece eğimle kalkar; hızlandırıcı yaklaşık üç saniyede yanıp ayrılır, ardından ana motor çalışır. Hızlandırıcıların düşeceği bölge için yarıçapı bir mil olan bir daire, en yakın fırlatıcıdan yaklaşık bir buçuk mil uzakta seçiliyordu (Cagle, 1959). Dolayısıyla menzil kadar, mevzi çevresinde boş tutulması gereken alan da planlamanın parçasıydı.

Karşılaştırma için ordunun 1963'teki ifadesi: Hercules'in menzili 75 deniz milinden fazla, yani Ajax'ın yaklaşık üç katı olarak anılır. Ajax için 48 km, ortak kaynakların "yaklaşık" rakamıdır; üretici tarafından ayrı bir "etkili menzil" tanımı bulamadım.

Nike Ajax Bataryasında Kaç Füze Bulunurdu?

Bir Nike Ajax bataryasındaki toplam füze sayısı mevzi düzenine göre değişirdi ve tek bir ortak rakam bulamadım. Ortak olan ayrıntı, her yeraltı deposunun 12 füze almasıydı; yüzeyde depo başına dört fırlatıcı vardı. Bir mevzi bir ile üç depoya sahip olabiliyordu.

Lonnquest ve Winkler'e göre füze, depo asansöründe yatay olarak yüzeye çıkar, el ile raylar boyunca fırlatıcıya taşınırdı. İngilizce Vikipedi'nin Nike maddesi bir mevzide bir ila üç yeraltı deposunun dörder fırlatıcıdan oluşan gruplara hizmet ettiğini, mevzinin yaklaşık 109 subay ve erle kesintisiz çalıştığını yazıyor. Bazı kaynaklar mevziyi dört ile altı yapı bloğundan oluşan bir düzenle anlatıyor; bu iki anlatım birbiriyle tam örtüşmüyor.

Bir tarihî örnek, sayıların değişkenliğini gösterir. Leonardo kazasının olduğu mevzide patlama anında 14 füze yüzeydeydi: A bölümünde 7, B bölümünde 4, C bölümünde 3 (Cagle, 1959). Bu, depodaki 12 füzeden bağımsız bir sayıdır. Hazır bekletilen füze sayısı sahaya, tehdit durumuna ve bakım takvimine bağlıydı; ayrıntılı bir resmî sayı kamuya açık belgelerde yer almıyor.

Nike Ajax Hangi Ülkelerde Kullanıldı?

Nike Ajax'ın kullanıcısı olarak yalnızca ABD, yani ABD Ordusu ile Ulusal Muhafız birlikleri, ve Almanya'daki ABD Ordusu birimleri belgelerle kanıtlı. Başka ülkelerin ordularına ait Ajax kullanımı için kaynaklar ya genel ifade kullanıyor ya da tek bir yayına dayanıyor. Aşağıdaki tablo, her iddiayı kanıt düzeyiyle birlikte gösterir.

KullanıcıNe biliniyorKanıt düzeyi
ABD (kıta savunması)1954'ten 1963-64'e kadar yaklaşık 200 ile 265 batarya arasında değişen mevzi; 1960'ta 174 Ajax bataryası, 52'si Ulusal MuhafızOrdu belgeleri, birbirini tutan çok kaynak
ABD Ordusu, Avrupa (Batı Almanya)30 Haziran 1958'e kadar 24 sistem, 1 Haziran 1959'da 16 sistemOrdu monografisi; birlik adları USAREUR raporlarından
Japonyaİngilizce Vikipedi, Japon Öz Savunma Kuvvetleri'nin Ajax'ı 1970'lerde Nike J gelene kadar işlettiğini yazıyor; bir arşiv sitesindeki okur yorumu ise Japonya'ya yalnızca Hercules verildiğini düşünüyorTek ikincil kaynak, çelişen yorum; doğrulanamadı
Türkiye1955'te Ajax ile tanışıldığı iddiası (bkz. ilgili bölüm)Tek kaynağa dayanıyor; belge yok
Yunanistan, İtalya, Hollanda, Almanya (ulusal ordular)Rusça bir askerî derlemenin, ABD Ordusu'nun bıraktığı sistemlerin bu ülkelere devredildiğini yazdığı bildirildiArama özetinden okundu, sayfaya ulaşılamadı; doğrulanamadı
Danimarka, Norveç, İtalya, Batı AlmanyaNATO planı 1957'de bu ülkelere on bir "Nike" taburu ayırdı; ekipman Aralık 1958'den sonra hazır olacaktıUSAREUR raporu; füzenin Ajax mı Hercules mi olduğu yazılı değil
Belçika, Hollanda (müze örnekleri)Brüksel ve Soesterberg müzelerinde Ajax sergileniyorMüze sergisi hizmet kanıtı sayılmaz

Lonnquest ve Winkler "müttefiklerin silahlı kuvvetlerinde daha uzun yıllar" hizmet verdiğini söylüyor ama ülke adı saymıyor. Kostak'ın makalesindeki dipnot sistemin "birçok müttefik ordusuna satıldığını" yazıyor ve iki kaynak gösteriyor; bunlardan biri aynı Lonnquest ve Winkler çalışması. Yani ülke listesi aslında kamu belgelerinde açık değil. Hercules için tam bir kullanıcı listesi vardır; Ajax için yoktur.

Nike Ajax Maksimum Hızı Ne Kadar?

Nike Ajax'ın en yüksek hızı Mach 2,25 ile 2,3 arasında verilir; bu, 50.000 fit civarında yaklaşık 2.400 km/sa demektir. Ses hızı irtifayla değiştiği için Mach değeri her yükseklikte aynı kilometre değerine denk gelmez. Kaynaklar arasındaki küçük ayrım, ölçüm irtifasından kaynaklanır.

İngilizce Vikipedi Mach 2,25'i "50.000 fitte, yaklaşık 2.390 km/sa" olarak veriyor. FAS'ın aktardığı ordu özeti ile Parsch'ın dizini ise Mach 2,3 diyor. Hızlanmanın büyük bölümü hızlandırıcının üç saniyelik yanmasında gerçekleşir; yaklaşık 246 kN'lik itki füzeyi rampadan ses ötesi hıza taşır, ana motor ise ardından yükselişi sürdürür.

Programın erken döneminde, sekiz motorlu hızlandırıcı tasarımıyla yapılan hesaplarda hızın hızlandırıcı bitişinde yaklaşık 1.750 ft/sn, sıvı motorun sonunda yaklaşık 2.500 ft/sn'ye çıkması, sonra "zoom" yükselişinde 1.150 ft/sn'ye inmesi bekleniyordu (İngilizce Vikipedi). Bu rakamlar nihai tek hızlandırıcılı tasarım için geçerli değildir; yalnızca füzenin uçuşta hızlanıp sonra enerji kaybettiğini gösterir. Hedefler için ölçüt, saatte 500 mil (yaklaşık 800 km/sa) hızındaki bombardıman uçaklarıydı. Füze hedefin kabaca üç katı hızda uçuyordu.

Nike Ajax Ağırlığı Ne Kadar?

Hızlandırıcıyla birlikte bir Nike Ajax yaklaşık 1.115 kg, yani 2.455-2.460 lb ağırlığındadır. Ana füze gövdesi yaklaşık 450 kg (1.000 lb), hızlandırıcı yaklaşık 660 kg (1.460 lb) gelir. Üç ayrı başlık bölümünün toplamı yaklaşık 142 kg'dır. Rakamlar tek bir resmî belgeden değil, birkaç ordu özetinden derlenmiştir.

ParçaAğırlıkNot
Hızlandırıcıyaklaşık 660 kg (1.460 lb)Katı yakıtlı, yaklaşık 3 saniye yanar
Füze gövdesi (ana motorlu)yaklaşık 450 kg (1.000 lb)Vikipedi ikinci kademe için 523 kg yazıyor; fark açıklanmamış
Burun başlığı5,44 kg (12 lb)Parsch ve ordu monografisi aynı değeri veriyor
Orta başlık81,2 kg (179 lb)Aynı kaynaklar
Kuyruk başlığı55,3 kg (122 lb)Parsch
Kalkış ağırlığıyaklaşık 1.115 kg (2.455-2.460 lb)FAS özeti, Vikipedi (1.116 kg)

Toplam 142 kg'lık başlık ağırlığı, yukarıdaki üç tekil değerin benim topladığım sonucudur; hiçbir kaynakta tek rakam olarak yazmıyor. Başlıkların türü yüksek patlayıcılıdır (kompozisyon B) ve radyo komutuyla ateşlenir. Başlıkların toplamı, kalkış ağırlığının yaklaşık yüzde 13'üdür ve üç parçaya bölünmüştür; her parçanın etkili yarıçapı küçüktü. Bu, sıkı formasyondaki uçaklara karşı neden daha büyük bir başlık arandığını anlamayı kolaylaştırır.

Nike Ajax Neleri Vurabilir?

Nike Ajax, yüksek ve orta irtifada, ses altı veya hafif ses üstü hızla gelen tek bir bombardıman uçağı tipi hedefi vurmak için tasarlandı. Aynı anda tek hedefle ilgilenebilirdi. Balistik füzeleri, çok alçaktan gelen uçakları ve sıkı formasyon halindeki uçak kümelerini etkili biçimde kapsayacak şekilde yapılmadı.

Tasarım hedefi 20.000 ile 60.000 fit arasında uçan bombardıman uçaklarıydı; tavanı yaklaşık 70.000 fit (21 km) olarak yazılır. Deneme hedefleri pistonlu bombardıman uçağından çevrilmiş dronlar ve eski avcı uçağından çevrilmiş dronlardı (Cagle, 1959). Alçak irtifa performansı için ayrı denemeler Salton Sea'de yapıldı; ordu daha sonra alçak irtifa öldürücülüğünü artıracak küme başlığı programını bütçe yetersizliği ve tasarım sorunları yüzünden iptal etti.

Hedef türü bakımından Hercules'ten ayrılır: Hercules nükleer başlık seçeneğiyle uçak kümelerini hedeflerken Ajax, tek uçağı hedef alan konvansiyonel bir sistemdi. Dron ve seyir füzesi gibi modern hedefler 1950'lerin tehdit tanımında yoktu; bu hedeflere karşı kullanıldığına dair kayıt görmedim.

Nike Ajax Kullanıldığı Yerler

Nike Ajax en çok ABD'de, büyük şehirlerin ve stratejik üslerin çevresindeki savunma bölgelerinde kullanıldı. İlk tabur Washington-Baltimore bölgesinde, Fort Meade'de görev aldı. Avrupa'da Batı Almanya'daki ABD Ordusu birimleri de Ajax işletti. Eğitim ve deneme atışları ise White Sands (Yeni Meksika) ve Fort Bliss (Teksas) çevresinde yapıldı.

İki yıl içinde ordu on dört kritik savunma bölgesinde Ajax taburları kurdu; bunlar ülkenin büyük şehirlerini ve yoğun sanayi bölgelerini kapsıyordu (Cagle, 1959). Mevzi sayısı bölgeden bölgeye değişirdi: Chicago savunma bölgesinde 22 batarya, Barksdale Hava Üssü bölgesinde 2 batarya vardı (İngilizce Vikipedi, Project Nike). Niagara-Buffalo bölgesinde Hercules'e geçişten önce 12 Ajax bataryası görevliydi.

Deneme ve eğitim tarafında Red Canyon Range Camp (Yeni Meksika), soğuk hava testleri için Kanada'daki Fort Churchill ve alçak irtifa denemeleri için Salton Sea (Kaliforniya) kullanıldı. Redstone Arsenal'deki füze okulu, Eglin Hava Üssü ve Rome Hava Üssü de elinde Ajax sistemi bulunduran tesislerdi (Cagle, 1959). Avrupa'da mevzilerin planı Ren-Main bölgesi ve Pfalz çevresinde, 90 mm'lik uçaksavar taburlarının füze birimine dönüştürülmesiyle yapıldı (USAREUR yıllık tarih raporu, 1956-57).

Nike Ajax Hangi Güdüm Sistemini Kullanıyordu?

Nike Ajax komut güdümlü bir füzeydi: füzenin kendi arayıcı başlığı yoktu, uçuş komutları yerdeki bir analog bilgisayardan radyo yoluyla gönderiliyordu. Bir radar hedefi, ikinci bir radar füzeyi izliyor, bilgisayar buluşma noktasını hesaplıyor, başlıkları ateşleme emri de yerden veriliyordu.

Düz çimenli bir alanda farklı boyutlarda üç ızgara anten radarının kısa yuvarlak beton kaideler üzerinde durduğu, yanında iki kutu römork ve ince bir çelik kafes direğin bulunduğu temsili illüstrasyon
Temsili görsel (yapay zeka ile üretilmiştir). Belirli bir sistemi birebir göstermez.

Bell mühendisleri tasarımda iki radar kullanmayı seçti: biri hedefi, biri füzeyi izler. İlk radarlar koni taramalı sistemlerdi; bunlar hedefe kilitlenmek için zaman istiyordu ve yüksek hızlı füze için yetersizdi. Bu yüzden tek darbeden açı bilgisi çıkaran "monopulse" yöntemine geçildi (İngilizce Vikipedi). Yüksek irtifada füzenin radar yansıması zayıfladığı için ayrıca füzeye bir cevap verici eklendi.

Komut güdümün bir sonucu, füzenin tüm uçuş boyunca iki radar tarafından kesintisiz izlenmek zorunda olmasıdır; füze ve hedef aynı anda görüş hattında kalmalıdır. Bir diğer sonucu, yer ekipmanındaki küçük bir sapmanın füzenin son saniyelerindeki isabeti etkileyebilmesidir. Nitekim ordu, uçuşun son saniyelerinde elektronik gürültüden doğan "alçak patlamaları" gidermek için bilgisayarda değişiklik yaptı (Cagle, 1959). Hesabı yapan cihaz bir analog bilgisayardı.

Nike Ajax Kaç Km'lik Alanı Korur?

Ajax için tek bir "korunan alan" yarıçapı resmî kaynaklarda yazılı değil; yaklaşık 48 km'lik menzil, bu alanın üst sınırını verir. Pratikte savunma planlayıcıları tek bataryayla değil, bir şehrin çevresine dizilen iki katmanlı mevzi halkalarıyla çalışıyordu. Korunan alan, bu halkanın şekline göre belirlenirdi.

Kıyıdaki büyük bir şehrin etrafında iki kademeli dizilmiş küçük dairesel savunma noktalarını ve şehri örten yarı saydam kubbe biçimli koruma dairelerini gösteren, muted mavi ve yeşil tonlarda temsili harita illüstrasyonu
Temsili görsel (yapay zeka ile üretilmiştir). Belirli bir sistemi birebir göstermez.

Lonnquest ve Winkler'e göre Chicago örneğinde Michigan Gölü, doğudan yaklaşan hedeflere karşı mevzilerin şehrin içine, göl kıyısına kurulmasını zorunlu kıldı. Planlamacılar önce şehirden uzak mevzileri düşündü; sonra 1952 sonunda yakın çevre mevzilerin ateş gücünü artıracağını, dış ve iç mevzilerin dönüşümlü dizilmesinin derinlikli savunma sağlayacağını belirledi. Her yaklaşma yönü ayrı ayrı incelendi ve boşluk bırakılmadı.

Menzilin ayrıca bir sınırı daha vardı: batarya kontrol alanı ile fırlatma alanı birbirini görmek zorundaydı ve aradaki mesafe yarım mil ile üç mil arasında kalmalıydı. Niagara-Buffalo bölgesinde 12 Ajax bataryasının yerini 3 Hercules bataryasının alması, uzun menzilli sistemin daha seyrek bir halkayla aynı alanı örttüğünü gösterir; bu yorum benimdir, ordu belgeleri bir yarıçap hesabı vermiyor.

Nike Ajax Kurulumu Nasıl Olur?

Bir Nike Ajax mevzisi üç ana alandan kurulurdu: yönetim ve konaklama alanı, radarların ve bilgisayarın bulunduğu entegre atış kontrol alanı ve füzelerin yeraltı depolarıyla fırlatıcıların yer aldığı fırlatma alanı. Kontrol ve fırlatma alanı en az 1.000 yarda arayla, birbirini görecek biçimde yerleştirilirdi.

Tarım arazisi içinde, bir kenarda alçak beton platform üzerinde dört eğik fırlatma rayı, diğer kenarda üç küçük radar kulesi ve römorklar, aradaki açık tarlalar ve düz çatılı tek katlı kışla binalarının bulunduğu 1950'ler hava savunma bataryası mevzisinin kuşbakışı temsili illüstrasyonu
Temsili görsel (yapay zeka ile üretilmiştir). Belirli bir sistemi birebir göstermez.

İlk planda ekipman yer üstünde, iki ayrı alanda duracaktı ve emniyet kurallarına göre bir mevzi yaklaşık 119 akre (yaklaşık 48 hektar) alan istiyordu. Mühimmat Kolordusu emniyet bürosunun önerisi, füzeleri yeraltı depolarında saklamak ve yaklaşık 40 akre (yaklaşık 16 hektar) araziyle yetinmekti. Fort Meade'deki ilk mevzi büyük olasılıkla yer üstünde kuruldu; yeraltı düzeni ABD içinde ana model olarak kabul edildi (Cagle, 1959; Lonnquest ve Winkler, 1996). Bu kararın tarihini Lonnquest ve Winkler 28 Ekim 1953, ordu monografisi ise Ocak 1954'teki bir toplantı olarak veriyor.

İnşaat Mühendisler Kolordusu bölge müdürlükleri yerel müteahhitlerle çalışırdı. Radarlar bazı mevzilerde 20 ya da 40 fit yüksekliğinde beton kulelere yerleştirilirdi; kontrol alanında üç dizel jeneratör, bir kablolama düzeni ve radar ayarında ortak referans olarak kullanılan bir test direği bulunurdu. Hızlandırıcıların düşeceği alan için yarıçapı bir mil olan bir bölge ayrılır, fırlatıcılar dikeyden bir ile beş derece arasında eğimli kurulabilirdi. Halkın tepkisi bu kurulumun büyük sorunuydu: Los Angeles Uluslararası Havaalanı yakınına planlanan mevzi, şehir yönetiminin itirazı üzerine başka yere taşındı. Avrupa'da ise önce geçici mevziler kuruldu, kalıcı mevzilerin finansmanı sonradan NATO altyapı programına bağlandı (USAREUR raporu, 1956-57).

Nike Ajax Nasıl Çalışırdı?

Bir saldırı uyarısı gelince batarya alarma geçer, hedef arama radarında görünür, dost-düşman sorgulaması yapılır, hedef izleme radarına devredilir ve füze fırlatılır. Bilgisayar füzeyi hedefe yönlendirir; yaklaşma tamamlanınca üç başlığa ateşleme komutu gider. Bütün bu zincir tek bir hedef için çalışır.

Sıra şöyle ilerler. Hava savunma komuta merkezi bataryaya yaklaşan tehdidi bildirir, siren çalar ve personel görev yerine koşar. Fırlatma alanında son kontroller yapılır, füzeler fırlatıcılara yerleştirilir. Uzun menzilli arama radarı (LOPAR) yaklaşan uçağı yakalar; batarya komutanı elektronik sorgulamayla dost mu düşman mı olduğunu belirler. Düşman olarak işaretlenen hedef, hedef izleme radarına devredilir; radar hedefin yönünü, yüksekliğini ve uzaklığını sürekli bilgisayara aktarır (Lonnquest ve Winkler, 1996).

Hedef menzile girince komutan füzeyi fırlatır. Füze izleme radarı, fırlatılan füzenin üzerine kilitlenir; bilgisayar hedef ve füze konumlarından yeni yön komutları üretir. Buluşma noktasında bilgisayar ateşleme sinyalini gönderir ve üç başlık patlar. Yüklenici testlerinde altı füze beş dakika elli saniyede atıldı (Cagle, 1959); bu, test koşullarının hızıdır ve savaş temposu için bir ölçüt olarak okunmamalıdır. Gerçek bir hedefe karşı bu zincirin savaşta kullanıldığına dair kayıt görmedim.

Nike Ajax Hangi Radarlarla Birlikte Çalışırdı?

Nike Ajax mevzisi kendi üç radarıyla çalışırdı: uzak hedefleri arayan LOPAR, hedefi izleyen radar (TTR) ve füzeyi izleyen radar (MTR). Bataryalar arasındaki koordinasyon için ise önce telefon ve elle çizim, sonra geçici veri bağlantısı ve Missile Master gibi komuta sistemleri kullanıldı.

LOPAR, "düşük güçlü arama radarı" demektir ve bataryanın ana uyarı kaynağıdır; dost-düşman sorgulaması da bu radardan yapılır. TTR hedefe, MTR füzeye kilitlenir; ikisi birlikte komut güdümünün gözleridir. Bu üçlü, Hercules sistemine geçişte de korundu; yeni sistem ek bir uzun menzilli arama radarı ve daha güçlü izleme radarları getirdi (ayrıntı Nike Hercules yazısında).

Bataryalar arasında ilk yıllarda otomatik bir bağlantı yoktu, komşu bataryalar aynı hedefe ateş edebilirdi. Çözüm aşamalıydı: önce komuta merkezlerinde elle çizilen hava resmi ve telefon, sonra bataryaların hangi hedeflerle meşgul olduğunu gösteren geçici bağlantı. Martin firmasının AN/FSG-1 Missile Master sistemi bu işi otomatikleştirdi; bir Missile Master merkezi aynı anda 24 bataryayı yönetebiliyordu. Ordu daha sonra "Missile Mentor" ve "BIRDIE" gibi değişik düzenlere geçti (Parsch; Lonnquest ve Winkler, 1996). Missile Master merkezlerinin savunulan bölgenin ortasında olması, ordunun gördüğü bir sorun olarak kayıtlara geçti.

Nike Ajax Neden Nike Hercules ile Değiştirildi?

Nike Ajax, menzili kısa, başlığı küçük ve yakıtı tehlikeli olduğu için Hercules'e bırakıldı. Hercules çok daha uzun menzilli, katı yakıtlı ve nükleer başlıklı olduğu için daha az mevziyle aynı alanı koruyordu. Dönüşüm Haziran 1958'de başladı; ABD'deki son Ajax mevzisi Kasım 1963'te kapandı.

Karar zinciri Ajax daha deneme aşamasındayken başladı. Nisan 1952'de planlamacılar radarın sıkı formasyondaki uçakları ayıramadığını, başlığın da ayırabildiği alanın altında kaldığını fark etti. Bell iki seçenek inceledi: mevcut Ajax'a küçük bir nükleer başlık takmak ya da büyütülmüş bir füze yapmak. Ordu Aralık 1952'de ikincisini seçti ve "Nike B" geliştirmeye başladı. Bu füze, yapım sırasında katı yakıtlı ikinci kademeye geçti ve Hercules adını aldı (İngilizce Vikipedi).

Ordu monografisi dönüşümün seyrini kayda geçirmiş: Nisan 1956'da Hercules üretimini hızlandıran ve Ajax yer ekipmanını Hercules'e uyarlayan üç yıllık bir dönüşüm programı emredildi; Aralık 1956'da, Ajax sistemlerinin sahada ihtiyaç duyulması yüzünden program askıya alındı. İlk Hercules yer ekipmanı Haziran 1957'de, ilk füze Aralık 1957'de teslim edildi. Hercules 30 Haziran 1958'de operasyonel oldu; o güne kadar 350 Ajax sisteminden 246'sı sahaya yerleştirilmişti. 1 Haziran 1959'a kadar 60 Ajax sisteminin yerini Hercules aldı: 52'si ABD'de, 8'i Avrupa'da. Hâlâ görevde olan Ajax sayısı 186'ydı (170 ABD, 16 Avrupa). Haziran 1960'ta ABD'de 174 Ajax ve 88 Hercules bataryası bulunuyordu (Cagle, 1959; Lonnquest ve Winkler, 1996).

Ordu monografisinin "Kim eski dedi?" başlıklı bölümü, Ajax'ın aktif hizmette kısa bir kariyere mahkûm göründüğünü, daha hızlı, daha uzağa giden ve daha çevik bir sürümün sahaya sürüldüğünü açıkça yazıyor. Hizmetten çekiliş yaklaşık beş yıl sürdü. Hercules'in kendi hizmet hikâyesi ve Türkiye'deki yeri, sözlükteki Nike Hercules yazısında anlatılıyor.

Nike Ajax'ı Kim Üretti?

Nike Ajax'ı ABD'de Western Electric ana yüklenici olarak üretti. Bell Telephone Laboratories radar, bilgisayar ve güdüm sistemini tasarladı, Douglas Aircraft füze gövdesini, Hercules Powder Company hızlandırıcıyı, Bell Aircraft ise ana motoru yaptı. Başka hiçbir ülke bu füzeyi yapmadı.

Ordu monografisine göre Western Electric elektronik bileşenlerin çoğunu kendisi üretti ya da monte etti: yer güdüm ve kontrol ekipmanı Kuzey Karolina'daki Burlington tesisinde, füze güdüm bölümü Minnesota'daki St. Paul atölyesinde yapıldı. Douglas füzeleri Santa Monica fabrikasında, sonra Charlotte'taki ordu füze fabrikasında üretti ve toplam 13.714 füze teslim etti. İlk tek kademeli katı yakıt hızlandırıcının kökeni, Donanma'nın Bumblebee programı için tasarlanan Allegheny Ballistics Laboratory yapımı hızlandırıcıdır (FAS özeti; Parsch).

Alt yüklenicilerin görev dağılımı geniş bir tabloya yayılıyordu: Picatinny Arsenal başlıkların patlayıcı bölümünü, Frankford Arsenal ateşleyici ve emniyet düzenini, Aberdeen Proving Ground'daki Balistik Araştırma Laboratuvarı başlığın şeklini tasarladı. Geliştirme döneminde Aerojet'in hem sıvı yakıtlı motoru hem hızlandırıcıyı sağladığı yazılıyor; üretim yüklenicileri listesinde ise ana motor için Bell Aircraft, hızlandırıcı için Hercules Powder geçiyor (Lonnquest ve Winkler, 1996). Kaynaklar bu ayrıntıyı farklı sıralıyor; hepsinde ortak olan Western Electric'in ana yüklenici, Bell Laboratories'in sistem tasarımcısı, Douglas'ın ise en büyük alt yüklenici olduğu bilgisidir.

Nike Ajax Hâlâ Kullanılıyor mu?

20 Kasım 2026 itibarıyla Nike Ajax'ın etkin bir ordu envanterinde olduğunu gösteren bir kaynak bulamadım. ABD'de son aktif mevzi 1963'te, son Ulusal Muhafız mevzileri 1964'te kapandı. Yurt dışında bazı örneklerin 1970'lere kadar kullanıldığı yazılıyor, ama hangi ülkede olduğu belgeli değil. Bugün Ajax müzelerde ve korunmuş mevzilerde görülür.

Akşam güneşinin alçaldığı, sakin bir parkın çimenli alanında beton bir kaide üzerinde sergilenen emekli bir Soğuk Savaş uçaksavar füzesini, bir bank ve ağaçları gösteren temsili illüstrasyon
Temsili görsel (yapay zeka ile üretilmiştir). Belirli bir sistemi birebir göstermez.

Korunan mevziler arasında en sağlam olanı San Francisco yakınındaki Marin Headlands'deki SF-88'dir; önce Ajax mevzisi olarak yapıldı, sonra Hercules'e dönüştürüldü ve 1974'te kapatıldı. New Jersey'deki Fort Hancock'ta NY-56 mevzisi restore edildi; üç Ajax ve bir Hercules sergileniyor ve ulusal tarihî yerler kaydına alınmış durumda. Brüksel'deki Kraliyet Ordu Müzesi ve Hollanda'daki Soesterberg hava müzesi de birer Ajax gösteriyor (İngilizce Vikipedi, Project Nike). Müze sergisi o ülkenin sistemi kullandığını kanıtlamaz; yalnızca örneklerin bulunduğunu söyler.

Kostak'ın makalesindeki bir dipnot, Ajax'tan Hercules'e dönüşümün Haziran 1958'de başladığını ve bazı örneklerin 1970'lere kadar kullanıldığını yazıyor; kaynak olarak Morgan ve Berhow'un 2002 tarihli kitabını gösteriyor. Bu kitaba doğrudan ulaşamadım.

Nike Ajax Soğuk Savaş'ta Nasıl Konuşlandırıldı?

Nike Ajax, Sovyet bombardıman tehdidine karşı ABD'nin büyük şehirlerini çevreleyen "çelik halka" olarak konuşlandırıldı. İlk mevzi 1954 baharında Fort Meade'de görev aldı; sonraki dört yılda yüzlerce batarya kuruldu ve uçaksavar toplarının yerini aldı. Ulusal Muhafız 1957'den sonra mevzilerin büyük bölümünü devraldı.

Tehdit algısı birkaç olayla keskinleşti: Sovyetler'in 1949'daki atom denemesi, Çin'de komünistlerin zaferi, Berlin ablukası ve Kore Savaşı. Savunma bakanlığı Ekim 1950'de güdümlü füzeler müdürü atadı; Ocak 1951'de hızlandırılmış Nike üretimi onaylandı. Ordu planı, şehirlerin çevresine önce yarı hareketli bir dizi koymaktı, ama sistemin ani saldırıya anında karşılık verebilmesi gerektiği için bu fikirden vazgeçilip sabit mevzi düzenine geçildi (Lonnquest ve Winkler, 1996).

Ulusal Muhafız ordunun 32 uçaksavar taburunu Ajax'a çevirmesine izin verdi. Kaliforniya Ulusal Muhafızı'ndan 4. Füze Taburu, 14 Eylül 1958'de Los Angeles çevresindeki dört mevzide kesintisiz görev alarak ilk Ulusal Muhafız füze taburu olarak kıta savunma görevine girdi. Muhafızlar sonunda 14 eyalette 76 bataryayı işletiyor ve 15 savunma bölgesini koruyordu. Ordu 1962'den itibaren muhafız Ajax birliklerini Hercules'e geçirdi; Maryland'in dört birimi 11 Aralık 1962'de operasyonel oldu.

Avrupa'da ABD Ordusu önce 90 mm'lik uçaksavar taburlarını Nike'a çevirmeyi planladı. Almanya'da arazi edinimi zor oldu. Direnç tarım arazisi kaybı kaygısından, mevzinin hava saldırısı tehlikesini artıracağı inancından ve yeniden silahlanma karşıtlığından doğdu; Nisan 1957'de planlanan 24 mevziden yalnızca altısı kesin olarak edinilmişti. ABD kuvvetleri, Alman savunma bakanlığıyla birlikte Nike'ın Almanya için bir tehlike değil, savunucu olduğunu anlatan bir kamuoyu çalışması planladı. Avrupa'daki Ajax sistemlerinin bir bölümü de 1959 başına kadar Hercules ile değiştirildi (USAREUR yıllık tarih raporları, 1956-58; Cagle, 1959).

Nike Ajax'ın Dünyadaki Benzer Sistemleri Nelerdir?

Nike Ajax'ın çağdaşları, 1950'lerin ortasında hizmete giren Sovyet S-25 ve S-75, İngiliz Bloodhound ve Thunderbird ile ABD Hava Kuvvetleri'nin Bomarc füzesidir. Bunlar benzer tehdide, yani yüksek irtifa bombardıman uçaklarına, farklı mimarilerle karşılık veriyordu. Her biri farklı bir görev ve konuşlanma mantığına sahipti.

Sovyet S-25 ve S-75

S-25 Berkut, Sovyetler'in Moskova'yı korumak için kurduğu sabit füze halkasıdır; 1955'ten itibaren konuşlandı ve Haziran 1956'da savaşa hazır sayıldı. İngilizce Vikipedi'ye göre yalnızca Moskova'da kullanıldı, 1982'de S-300P ile değiştirildi. Airforce Technology adlı savunma haber sitesi ise S-25'in Mart 1954'te Moskova çevresinde konuşlandığını yazıyor; iki tarih uyuşmuyor ve Ajax ile "hangisi önce" sorusu bu yüzden kaynağa göre değişiyor. S-75 Dvina (NATO adı SA-2), 1957'den itibaren çok sayıda ülkeye yayıldı; 1960'ta Francis Gary Powers'ın U-2 uçağını düşürmesiyle tanındı.

Bloodhound ve Thunderbird

Bristol Bloodhound, Birleşik Krallık'ın Kraliyet Hava Kuvvetleri için geliştirdiği, ramjet motorlu bir füzedir. Mk I sürümü Aralık 1958'de hizmete girdi ve İngiltere'nin ilk tam operasyonel güdümlü silahı sayılır. Thunderbird ise İngiliz Kara Ordusu için 1959'da hizmete alındı, 1977'ye kadar yavaş yavaş emekliye ayrıldı. Her ikisinin ilk sürümü, Ajax gibi, yüksek irtifa bombardıman uçaklarına karşı tasarlanmıştı; sonraki sürümleri sürekli dalga yarı aktif radar arayıcısıyla alçak irtifada da çalışacak biçimde geliştirildi (İngilizce Vikipedi).

Boeing Bomarc

Bomarc, ABD Hava Kuvvetleri'nin ramjet motorlu, uzun menzilli füzesidir; hizmete girdiğinde ABD'de Hava Kuvvetleri'nin işlettiği tek yer-hava füzesiydi. Dikey fırlatılır, yükseğe çıkıp ramjetlerle yatay seyir yapar ve hedef bölgesinde kendi arayıcı başlığıyla dalar. Ajax ordunun, Bomarc hava kuvvetlerinin sistemidir ve iki kuvvet birbirinin görev alanıyla ilgili basında ve siyasette uzun süre çekişmiştir (İngilizce Vikipedi). Ajax'tan farkı, güdümün füzeye ve yere bölünmesi ve kıta savunması için çok daha uzun menzil hedeflenmesidir.

Yorumlar
Yorum yazma kurallarını okumuş ve kabul etmiş sayılırsınız