S-125 Nedir? Özellikleri, Menzili ve Pechora Modernizasyonu

S-125 Neva/Pechora (SA-3 Goa), Sovyet yapımı kısa-orta menzilli füze sistemidir. Menzili 15-35 km; F-117 olayı, Ukrayna kullanımı, Türkiye'deki durumu.

S-125, Sovyetler Birliği'nin 1950'lerde tasarlayıp 1960'larda hizmete aldığı, alçak ve orta irtifadaki hava hedeflerine karşı kullanılan kısa-orta menzilli yer-hava füze sistemidir. Neva ve Pechora adlarıyla iki ana koldan gelişir; NATO ona SA-3 Goa der. Aradan altmış yılı aşkın süre geçmesine rağmen onlarca ülkede kullanılıyor, Rusya, Belarus, Ukrayna ve Vietnam gibi ülkelerin sanayisi tarafından yenileniyor.

Sistem iki sebeple hâlâ gündemde. Birincisi 1999'da Yugoslavya'da bir F-117 savaş uçağının düşürülmesiyle dünya basınında yer buldu. İkincisi Ukrayna savaşında yeniden görünür oldu. Aşağıdaki bilgiler 17 Kasım 2026'ya kadar yayımlanmış kaynaklara dayanır; kaynakların birbirini tutmadığı yerler gizlenmedi, açıkça belirtildi.

Sisli bir şafakta döner fırlatıcıda gökyüzüne bakan üç füzenin ve uzaktaki radar kabininin temsili illüstrasyonu
Temsili görsel (yapay zeka ile üretilmiştir). Belirli bir sistemi birebir göstermez.

Veri notu: S-125'in resmî Sovyet teknik belgeleri yayımlanmış değildir. Menzil, irtifa, ağırlık ve harp başlığı rakamları üretici broşürlerine, Batılı araştırmacıların derlemelerine ve savunma basınına dayanıyor; füzenin sürümüne ve yenileme paketine göre ciddi biçimde değişiyor. Bu sayfada farklı rakamlar yan yana verildi, birini seçip öbürünü saklamak yerine hangisinin kimden geldiği yazıldı.

S-125 Nedir?

S-125, Sovyet Almaz bürosu çevresinde geliştirilen, hedefi radyo komutuyla füzeye yönlendiren ve alçak irtifadan orta irtifaya kadar uçan hava araçlarını vurmak için tasarlanan yer-hava füze sistemidir. İlk sürümü Neva, sonraki kolu Pechora adını taşır; NATO adı SA-3 Goa'dır. Sistemin ana sürümleri ve kaynakların ayrıştığı noktalar ilerleyen başlıklarda ayrı ayrı yer alıyor.

İki ad da Rusya'daki nehirlerden alınmadır. Günlük dilde "S-125" demek, ilk Neva sürümlerinden bugünkü Pechora-2M ve benzeri yenileme paketlerine kadar bu ailenin bütününü kastetmek anlamına gelir.

Sistemin kâğıttaki mantığı basittir: Uzaktan tarama yapan bir radar hedefi bulur, ayrı bir angajman radarı seçilen hedefi izler ve füzeyi hedefe doğru yönlendirir. Füze iki kademeli katı yakıtlı bir yapıdadır, hedefin yakınında yakınlık fünyesiyle patlar. Ayrıntılı çalışma düzeni "Nasıl Çalışır?" bölümünde, füzenin kendisi ise "Füzesi Nedir?" bölümünde anlatılıyor.

Adlandırmada bir karışıklık var. Kaynaklarda "Neva" ve "Pechora" adları bazen aynı sistem için, bazen farklı dönemler için kullanılıyor; "Pechora-2", "Pechora-2M" gibi adlar ise 2000'li yıllardaki derin yenileme paketlerine ait. Bu sayfada sürümler ayrı bir tabloda toplandı.

S-125 Ne İşe Yarar?

S-125, bir bölgeyi, hava üssünü, şehri veya komuta merkezini alçaktan ve orta yükseklikten gelen uçaklara, helikopterlere ve seyir füzelerine karşı korumak için kullanılır. Menzili uzun menzilli sistemlere göre kısadır; asıl değeri, ucuz ve yaygın olması nedeniyle geniş bir yere dağıtılabilmesidir.

Vikipedi'ye göre ilk bataryalar 1961-1964 arasında Moskova çevresinde S-25 ve S-75 mevzilerinin yanına kuruldu. S-125 bu yüzden yüksek irtifa sistemlerinin altında kalan bölgeyi tutan tamamlayıcı katman olarak anlaşılır.

Günümüzde rol biraz kaydı. Yenileme paketleri sayesinde sistem insansız hava araçlarına ve seyir füzelerine karşı da düşünülüyor. Pechora-2TM'nin tanıtımında alçak uçan küçük hedeflerin ve radar tarafından görülebilen yüzey hedeflerinin de menzile dahil olduğu belirtiliyor. Bunlar üretici beyanıdır; bağımsız ölçümle doğrulanmış sonuçlar sınırlıdır ve "Neleri Vurabilir?" bölümünde ayrıca ele alınıyor.

S-125 Hangi Ülkenin?

S-125 Sovyetler Birliği'ne aittir; tasarım merkezi, Almaz adıyla anılan Moskova merkezli savunma bürosudur. Bugün sistemin yenileme hakkı Rusya ve Belarus'ta toplanır, ancak Ukrayna, Polonya ve Vietnam da kendi sanayileriyle yerli sürümler üretti. Hangi ülkenin yenilediği sorusunun yanıtı, kullanılan sürüme ve yenileme paketine göre değişir.

Füze tarafında tasarımcı olarak Aleksey İsayev'in bürosu anılıyor; Vikipedi bu bilgiyi bürosunun adıyla birlikte verirken, Army Recognition da füzenin İsayev bürosuna ait olduğunu yazıyor. Sovyetler dağıldıktan sonra üretim ve modernizasyon bilgisi pek çok ülkeye dağıldı.

Bu yüzden "hangi ülkenin" sorusunun iki katmanı var. Kökeni Sovyet, bugünkü yenilenmiş sürümlerin sahipleri ise ülkeye göre değişiyor: Belarus'un Tetraedr şirketi Pechora-2T/2TM ailesini yaptı, Rusya-Belarus ortak yapısı Pechora-2M'yi sunuyor, Polonya Newa SC'yi, Ukrayna S-125-2D'yi ve Vietnam kendi S-125-VT'sini ortaya koydu. Sürümlerin ayrıntısı "Versiyonları" bölümünde.

S-125 Özellikleri Nelerdir?

S-125; iki kademeli katı yakıtlı füze, radyo komutuyla yönlendirme, ayrı arama ve izleme radarları ve dört fırlatıcılı bataryadan oluşur. Füzenin etkili menzili sürüme göre kabaca 15 ile 35 km arasında yazılır; irtifa üst sınırı 14 ile 25 km arasında değişir. Rakamlar kaynağa göre dağılır.

Aşağıdaki tablo temel bilgileri bir araya getiriyor. Aynı özellik için birden çok rakam varsa, hepsi yazıldı ve kaynağın türü belirtildi.

ÖzellikBildirilen değerKaynak ve not
Sistem sınıfıKısa-orta menzilli, alçak-orta irtifa yer-hava füze sistemiOrtak kabul
NATO adıSA-3 GoaA için Neva (SA-3A), B için Neva-M (SA-3B)
Füze uzunluğuYaklaşık 6,09 m (V-601); 5,88-5,95 m diye yazan kaynak da varVikipedi ve Army Recognition; kaynaklar farklı yazıyor
Füze gövde çapı375 mmVikipedi
Fırlatma ağırlığı953 kg (V-601)Vikipedi ve Army Recognition Pechora-2M sayfası
Harp başlığıV-601 için 60-72 kg yüksek patlayıcılı parçacıklıKaynaklar farklı yazıyor; ayrıntı "Füzesi Nedir?" bölümünde
YönlendirmeRadyo komutuAPA, Vikipedi
MenzilV-600: yaklaşık 15 km; V-601: 25-35 km; Pechora-2TM: 35,4 kmArmy Recognition, Vikipedi (Janes'e atıf), Tetraedr tanıtımı
Hedef irtifasıAlt sınır 20-100 m; üst sınır 10-25 kmSürüme ve kaynağa göre değişiyor
HızMach 3-3,5 civarıVikipedi; Pechora-2TM için üretici 900 m/s yazıyor
KonuşlanmaKlasik sürümde yarı sabit; Pechora-2TM için 25 dkAPA, Tetraedr tanıtımı

Bu rakamlar bir arada okunmalı: üretici tanıtımları yenilenmiş sürümlerin imkânlarını en iyi hâliyle yazar, tarihî sürümler için daha mütevazı değerler görülür. Hiçbirinin bağımsız bir test raporuyla doğrulandığı kamuya açık değildir.

S-125'in Avantajları Nelerdir?

Sistemin en belirgin üstünlüğü ucuz, yaygın ve yenilenmesi kolay olmasıdır. Onlarca ülkede envanterde bulunuyor; bu yaygınlık yenileme ve eğitim seçeneklerini çoğaltıyor, eldeki radar ve fırlatıcılar dijital elektronikle yenilenerek daha uzun süre kullanılabiliyor. Bunlar, sistemin altmış yılı aşkın süredir listelerden çıkmamasını büyük ölçüde açıklıyor ve sırayla gerekçelendirildi.

İkinci üstünlük, alçak irtifa uçuşlarda bile füzenin hedefe yönlendirilebilmesidir. Sistem bu iş için tasarlandı; Vikipedi ve Army Recognition gibi kaynaklar alt irtifa sınırını 20-100 m arasında yazıyor. Yüksek irtifa sistemlerinin alçaktan gelen uçaklara bakarken yaşadığı boşluk, bu sınıfın doğal çalışma alanı.

Üçüncüsü modüler yapıdır. Radar, fırlatıcı ve füze ayrı parçalar olduğundan, bir ülke yalnızca radar kısmını veya yalnızca fırlatıcıyı yeniden yapabilir. Hindistan'ın 2020'de imzaladığı sözleşme bu yaklaşımın örneğidir: füze ve radar sisteminin dijitalleştirilmesi üzerine kuruludur ve ayrıntısı "Fiyatı Nedir?" bölümünde.

Dördüncü avantaj, yenileme paketlerinin geniş seçeneğidir. Tetraedr'in yenilediği 2TM sürümünde iki hedefe iki füzeyle aynı anda angajman yapılabileceği, Viettel'in sürümünde de benzer bir kabiliyetin hedeflendiği bildiriliyor. Bunlar üretici ve haber beyanıdır.

S-125'in Dezavantajları Nelerdir?

S-125'in başlıca sınırları menzilinin kısalığı, klasik sürümünde hareketliliğinin düşük olması, elektronik harp ve karşı-radar tehditleri karşısındaki yaşı ve bir bataryanın aynı anda az sayıda hedefe odaklanabilmesidir. Bu sınırlar, sistemin yalnızca katmanlı bir savunmanın parçası olarak anlamlı olduğunu gösterir. Bu eksikler yenileme paketleriyle kısmen azalıyor, ancak tümüyle ortadan kalkmıyor.

Klasik düzende bir bataryayı kurmak veya toplamak saatler sürüyor; APA'nın Kopp raporu "birkaç saat" diyor. Yenilenmiş Pechora-2M için 20-25 dakika yazılıyor; fark, kamyona yerleştirilmiş fırlatıcıdan geliyor.

Hedef sayısı bir diğer sınır. Sovyet tarzı tek angajman radarı, bir hedefi takip eder; 2TM gibi paketler bunu iki hedefe çıkarıyor. Bir şehrin üzerine aynı anda gelen çok sayıda küçük hedefe karşı, tek başına bir S-125 bataryası yeterli sayılmaz.

Füze hızı ve menzili de yeni nesil sistemlere göre mütevazıdır: Aktif radar arayıcılı, çok daha uzun menzilli füzeler bugünkü savunma anlayışının standardı hâline geldi. S-125 bu yüzden S-300, Buk ve benzeri sistemlerin altında kalan katmanda düşünülür. Daha ötesi için, operasyonel sonuç doğurabilecek ayrıntıya bu sayfada girilmiyor.

S-125 Ne Zaman Üretildi?

S-125 üzerindeki çalışma 1956'da başladı, ilk sürüm olan Neva (SA-3A) 1961'de Moskova çevresinde göreve alındı. Geliştirilmiş Neva-M (SA-3B) 1964 başında hizmete girdi. Sistemin yenilenmiş sürümleri ise 1978'den 2020'lere kadar uzanan bir çizgide sıralanıyor. Ardından gelen sürümler 1970'lerden başlayıp günümüze kadar farklı yıllarda sunuldu.

Aşağıdaki tablo bu çizgiyi gösterir. Kaynaklar yıllar konusunda tam uyuşmuyor; bu ayrılıklar son sütunda belirtildi.

YılGelişmeKaynak notu
1956Geliştirme başlıyor; hizmet hedefi 1960 sonrasıAPA (Kopp)
1961S-125 Neva (SA-3A) Moskova çevresindeki hava savunma kuşağında göreve alınıyorAPA, Vikipedi 1961-1964 aralığı yazıyor
1962Deniz sürümü Volna denemeleri; aynı yıl kabulVikipedi
1964 başıNeva-M (SA-3B): dört raylı fırlatıcı ve yeni füzeAPA; Vikipedi 1964 yazıyor, ancak kutu bilgisinde 1970 geçiyor
1978Neva-M1: optik takip ve 5V27D füzesiAPA, Vikipedi
2000Pechora-2 tanıtımıVikipedi
2001Mısır Pechora-2M'yi seçiyor; Polonya Newa SC'yi sunuyorFlightGlobal haberi; Vikipedi
Ekim 2010Ukrayna'da S-125-2D duyuruluyorVikipedi (tek kaynak)
2014-2015Vietnam Pechora-2TM test atışları ve teslimatTetraedr tanıtımı, savunma basını
Eylül 2020Hindistan, 16 sistem için dijitalleştirme sözleşmesi imzalıyorÇeşitli Hint basın kaynakları

Seri üretim kayıtlarının tamamı kamuya açık olmadığından, "üretildi" yerine "hizmete alındı" diliyle konuşmak daha sağlıklıdır. Üretilen sayı için güvenilir bir toplam bulunmuyor.

Türkiye'nin S-125'i Var mı?

Hayır; açık kaynaklarda Türkiye'nin S-125 kullandığına dair bir kayıt yok. IISS Military Balance'a dayanan envanter derlemeleri Türkiye'nin hava savunmasında Hawk, Rapier, Nike Hercules, S-400, HİSAR ve SİPER ailesini sıralıyor, S-125'i listelemiyor. Aynı yanıt S-125 için geçerlidir; Türkiye'nin hava savunma katmanları ise başka sistemlerle kuruluyor.

Bu yanıt kamuya açık dökümlere dayanıyor. Resmî bir "yoktur" beyanı yayımlanmış değil; ancak Vikipedi'nin Türk Hava Kuvvetleri ekipman listesinde, IISS 2025 verisine atıf yapan hava savunma tablosunda S-125, Pechora veya Neva adı geçmiyor. Karşılaştırma yapan başka derlemelerde de S-125'e rastlanmadı.

Türkiye'nin orta menzilli hava savunmasında kullanılan Amerikan Hawk sistemleri için kaynaklar HİSAR-O'nun yerini alacağını yazıyor; SİPER ise Steel Dome çatısı altında ilerleyen yerli bir proje. Türkiye'deki hava savunma katmanları ilgili sistem sayfalarında anlatıldığından burada tekrarlanmadı.

S-125 mi Daha İyi, S-200 mü?

İkisi aynı işi yapmadığı için "hangisi daha iyi" sorusu doğrudan yanıtlanamaz. S-125 alçak-orta irtifada, kısa-orta menzilde, daha küçük ve daha sık dağıtılabilen bir katmandır; S-200 ise yüksekten uçan hedefleri çok uzak mesafeden vurmak için yapılmış sabit konuşlu uzun menzilli sistemdir.

Ölçütler farklı olunca sonuç da farklı çıkıyor. Aşağıdaki tablo tek tek bakışı kolaylaştırıyor; kesin rakam gereken yerlerde kaynakların bildirdiği aralıklar kullanıldı.

ÖlçütS-125S-200
Hizmete giriş1961'de ilk sürüm; 1964'te Neva-M1967'de S-200A (Angara)
RolüAlçak-orta irtifa, bölgesel savunmaYüksek irtifa, stratejik dış halka
MenzilYaklaşık 15-35 kmSürüme göre 160-300 km civarı; kaynaklar farklı yazıyor
HareketlilikKlasik sürüm yarı sabit; Pechora-2M kamyonluSabit konuşlu
Hedef türüUçak, helikopter, seyir füzesi, bazı yenilenmiş sürümlerde küçük hava araçlarıYüksekten uçan bombardıman, keşif ve komuta-kontrol uçakları
Maliyet ve yaygınlıkÇok sayıda ülkede yaygın, yenileme paketleri genişDaha az sayıda ülkede
Katmandaki yeriİç halkaDış halka

S-125'in çarpıcı örneği 1999'daki F-117 olayıdır; bu olayın nedenleri ayrıca "Gizli Uçak Vurabilir mi?" başlığında tartışılıyor. S-200'ün menzili ise Ukrayna ve Orta Doğu olaylarında yeniden gündem oldu. Bunlar ayrı görevlerin ayrı örnekleridir; birbirinin yerini almazlar, aynı bataryaya bağlı olarak beraber çalıştırıldıkları durumlar da vardır.

S-125 Gizli Uçak Vurabilir mi?

Bir kez, belgelenmiş biçimde vurdu: 27 Mart 1999'da Yugoslavya'da bir Neva-M tabanlı batarya Amerikan F-117A uçağını düşürdü. Bu, bir düşük görünürlüklü uçağın muharebede vurulduğu bilinen ilk olaydır. Ancak tek olay, S-125'in genel olarak gizli uçaklara karşı etkili olduğu anlamına gelmez.

Olayın ayrıntısı Yugoslavya Savaşı bölümünde veriliyor. Burada önemli olan ilke şu: düşük görünürlük "görünmezlik" değildir, radar yansımasını azaltır. Kaynaklar farklı hesap yapıyor. Vikipedi'nin F-117 maddesi uçağın radarla yakalanmadığı, görsel olarak izlendiği ve aynı güzergâhın tekrar kullanıldığı görüşünü aktarıyor; bu iki ifade de kaynak gerektiren işaretli. Yugoslav komutan ise uzun süre farklı bir anlatım yaptı.

Gerçek şu ki iki taraf da aynı sonucu kabul ediyor: tek bir hava savunma bataryası, çeşitli koşulların kesiştiği bir gecede bir F-117'yi düşürdü. ABD yetkilileri sonrasında teknolojinin 1970'lere ait olduğunu, uçağın 1988'de kamuya tanıtıldığını ve kaybın filo kabiliyetini değiştirmediğini söyledi. Bu açıklama Vikipedi aracılığıyla aktarılıyor.

Daha sonraki sistemlerde, düşük görünürlüklü hava araçlarının tespiti için ayrı radar ailelerinin geliştirildiği biliniyor. Bu konuda bir S-125 bataryasının yenilenmiş bir sürümü için ölçülmüş bağımsız bir sonuç yok; üreticiler bazı paketlerde yeni arama radarları tanıtıyor, ancak bunların gerçek performansı kamuya açık değil.

S-125 Kaç Parçadan Oluşur?

Klasik bir S-125 bataryası birkaç ana öğeden oluşur: arama radarı, yükseklik bulucu, angajman radarının bulunduğu komuta kabinleri, dört fırlatıcı ve yeniden yükleme araçları. Bu sayı sürüme göre değişir; yenilenmiş Pechora-2M gibi paketlerde fırlatıcılar kamyon şasisine alınır. Her bileşenin adı ve görevi tabloda ayrı ayrı verildi.

Çimenlik bir sahada duran, üzerinde iki uzun oluk biçimli sabit anten ve ortada küçük yuvarlak çanak bulunan radar kabininin temsili illüstrasyonu
Temsili görsel (yapay zeka ile üretilmiştir). Belirli bir sistemi birebir göstermez.
BileşenGöreviNot
Arama radarı (P-15 "Flat Face", P-15M "Squat Eye", P-19)Geniş alanı tarar, hedefi ilk fark eden öğedirP-15 için 210-250 km tespit mesafesi yazılıyor; kaynaklar farklı
Yükseklik bulucu (PRV-10, PRV-11 "Side Net")Hedefin irtifasını belirlerAPA ve Army Recognition
Angajman radarı (SNR-125 "Low Blow")Seçilen hedefi izler, füzeyi komutla yönlendirirHem hedefi hem füzeyi izleyen anten düzeni vardır
Fırlatıcılar (5P71 çift raylı, 5P73 dört raylı)Füzeyi taşır ve ateşlerBataryada dört fırlatıcı bulunur
Yükleme araçları (PR-14A/AM)Yedek füzeleri taşır ve fırlatıcıya yüklerAPA'ya göre sekiz araç
Dost-düşman tanıma ve haberleşmeKimlik sorgusu, radyo-röle bağlantısıAPA
Eğitim simülatörü (Akkord)Mürettebat eğitimiAPA

Pechora-2TM ve Pechora-2M gibi yenilenmiş paketlerde bu zincirin bir kısmı dijitalleştirilir. Tetraedr'in tanıtımı yeni SNR-125-2TM radarını darbe-Doppler tipi olarak veriyor; ayrıca Pechora-2M'nin optik takip kanalında bir görüntü ve bir termal kamera bulunduğu bildiriliyor (Army Recognition). Bu öğelerin gerçek verimi kamuya açık değildir.

S-125 Fiyatı Nedir?

S-125 için resmî bir birim fiyat açıklanmadı. Sistem 1960'larda Sovyet planlı ekonomisinde üretildiğinden güncel bir fiyat listesi yoktur; ihracat sözleşmelerinin çoğunun bedeli de kamuya açık değil. Yenileme için kamuya yansıyan tek net rakam Hindistan'dan geliyor. Yenileme sözleşmelerinden yansıyan tutarlar ise sistemin fiyatı olarak okunmamalıdır.

Hindistan Savunma Bakanlığı, 25 Eylül 2020'de Bengaluru merkezli Alpha Design Technologies ile 591,34 crore rupilik (yaklaşık 5,9 milyar Hint rupisi) bir sözleşme imzaladı. Hint basınının aktardığına göre bu sözleşme, hizmetteki 16 Rus yapımı Pechora füze ve radar sisteminin yenilenmesini ve dijitalleştirilmesini kapsıyor; seçenek maddesiyle sayı 24'e çıkarılabiliyor.

Bu rakam bir sistemin satın alma bedeli değil, yenileme sözleşmesidir. Toplamı sistem sayısına bölerek birim fiyat çıkarmak yanıltıcı olur; sözleşme tutarın içinde radar, verici, yazılım ve eğitim kalemlerini de barındırabilir. Bu yüzden burada birim fiyat hesaplanmadı. 2025'in sonlarında Pokhran sahasında ilk tam yenilenmiş sistemin kullanıcı atış denemelerinin yapıldığı da Hint basınında yer aldı.

Kaynak notu: Eski Sovyet sistemleri için "tahmini fiyat" yazan sitelerin rakamları bu sayfaya alınmadı; hiçbirinin resmî dayanağı bulunamadı.

S-125 Kaç Yılında Üretildi?

S-125'in ilk sürümü 1961'de, geliştirilmiş Neva-M 1964'te göreve girdi. Sonraki on yıllarda ağırlık yeni üretimden çok yenilemeye kaydı. Seri üretimin hangi yıl bittiği ve toplam kaç batarya üretildiği kamuya açık kaynaklarda net yazılmıyor. Yıllar farklı sürümler için değişiyor; başlangıç ve yenileme dönemleri ayrıştırılarak verildi.

Kronolojik çerçeve "Ne Zaman Üretildi?" bölümündeki tabloda verildi. Burada eklenecek nokta, modernizasyon dönemlerinin ayrı bir üretim hattı gibi anlaşılmaması gerektiğidir: Pechora-2, 2M, 2TM gibi paketler genelde mevcut radar ve fırlatıcıların elektroniğini değiştiriyor veya kamyon şasisine yeni fırlatıcı ekliyor.

Üretim rakamı konusunda doğrulanmış bir toplam yok; resmî dayanağı bulunamayan tahminler bu sayfaya alınmadı.

S-125 Menzili Ne Kadar?

Menzil sürüme ve kaynağa göre değişir: ilk V-600 füzesi için yaklaşık 15 km, V-601 için 22-35 km, Pechora-2TM için üretici 35,4 km veriyor. Ukrayna'nın S-125-2D'si için 40 km yazılıyor, fakat bu rakam kaynaksızdır. Hangi rakamın hangi kaynaktan geldiği açıklandı; aralarındaki tutarsızlıklar da gizlenmedi.

Rakamların ayrışması üç yerden geliyor. Birincisi, "menzil" kelimesi bazen füzenin en uzak noktasını, bazen yalnızca hedefin bataryaya göre güvenli vurulabildiği mesafeyi anlatır. İkincisi, eski ve yeni füzeler aynı adla anılır. Üçüncüsü, hedefin boyutuna ve hızına göre menzil değişir; Army Recognition Pechora-2M için F-16 sınıfı bir uçağa 30 km, daha büyük bir uçağa 35 km yazıyor.

Alt sınır da vardır: sistem çok yakındaki hedefe ateş edemez. Pechora-2M için 3,5 km alt menzil yazılıyor. Tetraedr'in 2T paketi için yayımladığı performans tablosunda yakın sınır yine 3,5 km civarındadır.

S-125 Bataryasında Kaç Füze Var?

Klasik bir S-125 bataryasında dört fırlatıcı bulunur; fırlatıcıya göre iki veya dört füze hazır bekler. Bu hesapla ateşe hazır füze sayısı sekiz ile on altı arasındadır. Yedek füzeler yükleme araçlarında taşınır; toplam depo sayısı sürüme ve ülkeye göre değişir. Bu hesap, kaynakların aktardığı fırlatıcı düzenine dayanıyor.

Fırlatıcı ayrıntısı şöyle: 5P71 iki raylı, 5P73 dört raylıdır. APA'ya göre bataryalar ya dört 5P71 ya da dört 5P73 ile kurulur; Neva-M1'de optik takip eklenince fırlatıcı üç füzeye düşer. Army Recognition ise iki ve dört raylı fırlatıcıların birlikte kullanıldığını yazıyor. Bu, ülkeden ülkeye farklı konfigürasyonların olduğunu gösterir.

Vikipedi, 1970'te bir S-125 taburu için 35 füze rakamını anıyor; bu rakam tek bir kaynaktan geliyor ve güncel bir standart değildir. Yenileme paketlerinde ise Tetraedr'in 2TM sürümü dört 5P73-2TM fırlatıcı ve ayrı bir yükleme aracı (TRV-2TM) ile tanıtılıyor.

S-125 Hangi Ülkelerde Var?

S-125 ailesi Afrika, Orta Doğu, Asya, Doğu Avrupa ve Latin Amerika'da onlarca ülkede envanterde bulunuyor veya bulundu. Güncel durum çoğu ülke için tam doğrulanmış değil; aşağıdaki tablo Vikipedi'nin derlediği liste ve ayrıca kontrol edilebilen kaynaklara dayanıyor. Listedeki durumlar çoğu zaman tek bir derlemeye dayanıyor ve her ülke için ayrı doğrulama yapılamadı.

ÜlkeBilinen durumDayanak
MısırPechora-2M ve Pechora-M aileleri; 2001'de Pechora-2M seçimi haberiFlightGlobal, Army Recognition; birim sayıları tek kaynaktan
SuriyeEski Neva ve Pechora sürümleri; yenileme kayıtları belirsizVikipedi, Army Recognition
VietnamPechora-2TM yenilemesi ve yerli S-125-VTTetraedr tanıtımı, Vietnam basını
Hindistan16 sistemlik dijitalleştirme sözleşmesi (2020)Hint basını
Kazakistan2007'de Tetraedr ile S-125-2T yenilemesiTetraedr tanıtımı
Venezuela, MyanmarPechora-2M kullanıcısıArmy Recognition
SırbistanEski Yugoslavya envanterinden; SNR-125M1T radar yenilemesiAPA
UkraynaEski Sovyet envanteri ve Polonya'dan gelen Newa SCBasın haberleri
PolonyaNewa SC modernizasyonu; bir bölümü Ukrayna'ya devredildiği bildirildiVikipedi, basın
Cezayir, Angola, Küba, Kuzey Kore, Azerbaycan, Ermenistan ve diğerleriVikipedi listesinde güncel kullanıcı olarak geçiyorBaşka kaynakla çapraz doğrulanmadı

Eski Sovyet bloğu ülkelerinin pek çoğu (Çekoslovakya, Doğu Almanya, Macaristan, Finlandiya'nın ItO-79 adlı sürümü, Irak, Libya ve diğerleri) listede "eski kullanıcı" olarak yer alıyor. Sistemin Türkiye'deki durumu ayrı bir bölümde ele alındı.

S-125 Maksimum Hızı Ne Kadar?

Füzenin azami hızı için tek bir resmî rakam yok. Vikipedi V-600 için Mach 3-3,5 yazıyor; bu, saniyede yaklaşık bin metre mertebesine karşılık gelir. Tetraedr, Pechora-2TM için füze hızı olarak 900 m/s veriyor. Farklı rakamlar farklı füze sürümlerine ve ölçüm tanımlarına dayanıyor.

Hedefin hızı için de ayrı değerler var. Tetraedr'in performans tablosu, hedefin bataryaya doğru gelirken 700 m/s, uzaklaşırken 300 m/s'ye kadar vurulabileceğini yazıyor; bu, üretici verisi olup bağımsız teyidi yoktur. APA ise deneme aşamasındaki V-600P için 2.000 km/saate kadar hedef hızı değerini aktarıyor.

Önemli bir ayrım: füzenin en yüksek hızı ile aynı füzenin hedefe ulaştığı ortalama hız farklıdır. Katı yakıtlı yakıt tüketildikten sonra füze yavaşlar. Bu yüzden menzilin uzak ucundaki bir hedef, daha yüksek bir yakın bölge hızından farklı koşullarda vurulur. Hız-menzil ilişkisini gösteren ayrıntılı eğriler kamuya açık değildir.

S-125 Ağırlığı Ne Kadar?

Füze tarafında rakam bellidir: V-601 füzesinin fırlatma ağırlığı 953 kg olarak yazılır. Bataryanın toplam ağırlığı, radar kabinlerinin veya fırlatıcının kütlesi ise açık kaynaklarda güvenilir biçimde yayımlanmış değil; üretici broşürleri bu kalemleri çoğunlukla vermiyor. Eksik kalan kalemler açıkça belirtildi; tahminle doldurulmadı.

953 kg değeri Vikipedi'de ve Army Recognition'ın Pechora-2M sayfasında aynı geçiyor. Aynı sayfa füze boyunu metinde 6,09 m, özellik tablosunda 6,70 m yazarak kendi içinde çelişiyor; Army Recognition'ın SA-3 sayfası ise 5,88 ve 5,95 m değerlerini veriyor. Bu fark, farklı füze sürümlerinin veya ölçüm yöntemlerinin karıştırılmasından kaynaklanıyor olabilir; hangisinin doğru olduğu doğrulanamadı.

V-600 için kaynaklarda net bir ağırlık bulunmuyor. Bataryanın hareketli bölümlerinde ise 5P71 ve 5P73 fırlatıcıların ZIL-131 tabanlı yükleme araçlarıyla desteklendiği, Pechora-2M'de ise MZKT marka 6x6 kamyon şasisi kullanıldığı biliniyor. Taşıma sınıfı ve şasi tonajı üreticinin açıkladığı bir bilgi değil.

S-125 Neleri Vurabilir?

S-125, alçak ve orta irtifada uçan savaş uçaklarını, nakliye uçaklarını ve helikopterleri hedefler; yenilenmiş sürümler için seyir füzeleri ve küçük hava araçları da sayılır. Başarı oranı hedef türüne göre çok değişir; açık kaynaktaki rakamlar üretici verisidir. Olasılık rakamlarının üretici verisi olduğu akılda tutulmalı; bağımsız doğrulama yoktur.

Tetraedr'in Pechora-2T performans tablosunda tek atışta vurma olasılığı taktik savaş uçağı için 0,45-0,87, helikopter için 0,17-0,67, seyir füzesi için 0,04-0,48 olarak veriliyor. Bu değerler üreticinin hesaplarıdır ve bağımsız bir sahada doğrulandığına dair bir kayıt yok. Aynı üreticinin 2TM tanıtımında yüzde 92'lik bir vurma olasılığı da geçiyor; iki rakamın hangi hedef ve koşul için olduğu belirtilmediğinden birbirleriyle karşılaştırılamaz.

Radarın gördüğü yüzey hedefleri için de seçenek bildiriliyor. Airforce Technology'nin 2TM sayfası, sistemin radarla görülebilen kara ve deniz yüzeyi hedeflerine karşı da kullanılabileceğini yazıyor. Ukrayna Donanması'nın 2018'de yaptığı bir denemede S-125 füzelerinin Yahorlyk poligonunda eski bir gemiyi vurduğu bildirildi; bu bilgi UAWire'ın aktardığı Donanma açıklamasına dayanıyor.

Küçük insansız araçlar için ise sınırlı örnek var. 4-5 Ekim 2023 gecesi Ukrayna Hava Kuvvetleri komutanı Mykola Oleshchuk, bir S-125 bataryasının Shahed tipi saldırı İHA'larına karşı çalıştığı görüntüyü paylaştı; gece 29 İHA'dan 24'ünün düşürüldüğünü yazdı. Bu rakam tüm hava savunma unsurlarının toplam başarısıdır, S-125'e ayrıca atfedilemez. Ukrayna Pravda'ya göre savaş uçakları ve mobil ateş grupları da gece görev yaptı.

Veri notu: Yukarıdaki olasılıklar ve oranlar üretici ya da ordu beyanıdır; bağımsız doğrulama yoktur. Bir sistemin belirli bir hedef türünü vurup vuramayacağı, bataryanın durumu, hedefin hızı, irtifası ve elektronik ortam gibi sayısız etkene bağlıdır.

S-125 Kullanıldığı Yerler

S-125 altmış yılı aşkın süredir Orta Doğu'dan Afrika'ya, Balkanlar'dan Güney Asya'ya birçok çatışmada kullanıldı. En çok bilinenleri 1970'te Mısır, 1999'da Yugoslavya ve 2022'den sonra Ukrayna'dır. Bazı olaylarda kayıp iddiaları tek taraflı kaldı ve bağımsız kaynaklarla doğrulanamadı. Her olaya ait kaynak sayısı ve bilginin iddia mı olgu mu olduğu ayrıca işaretlendi.

Aşağıdaki tablo olayları ve her biri için kaynakların durumunu özetliyor. Ayrıntılar ilgili bölümlerde bulunuyor.

Dönem ve yerOlayKaynak durumu
1969-1970, Mısır (Yıpratma Savaşı)Sovyet eğitmenli ekipler İsrail uçaklarına karşı kullandı; F-4E ve A-4 kaybı iddia edildiAPA; Vikipedi İsrail'in 1970'te beş F-4'ü kabul ettiğini yazıyor
1973, MısırHava savunma ağının bir parçasıAPA, Vikipedi
1980, AngolaGüney Afrika Mirage F.1 uçaklarına karşı kullanıldı; iki uçak hasar gördü, Angola dört kayıp iddia ettiTek kaynak (Vikipedi)
1980'ler, İran-Irak SavaşıIrak yaygın kullandı; iki tarafın iddiaları güvenilir değilAPA
1991, IrakAPA sistemin zayıf kaldığını yazıyor; Vikipedi 19 Ocak'ta bir F-16'nın düştüğünü aktarıyorKaynaklar farklı yoruma sahip; F-16 bilgisi tek kaynak
1999, YugoslavyaF-117A ve F-16 olaylarıBirden çok kaynak, ayrıntılar aşağıda
2018, SuriyeRusya, yenilenmiş S-125'lerin saldırı füzelerini düşürdüğünü söyledi; ABD reddettiTek kaynak (Vikipedi), iddia
2022 sonrası, UkraynaUkrayna'nın eski S-125 envanteri ve Polonya'dan gelen Newa SCBasın haberleri

Vietnam Savaşı ile ilişkisi kaynaklarda tartışmalı olduğundan ayrı bir başlıkta ele alındı. Azerbaycan'ın 2020 Dağlık Karabağ Savaşı'nda Belarus yapımı Pechora-2TM ile İHA düşürdüğü yönünde OCCRP ve Hetq soruşturmasına dayandırılan bir iddia da var; bu bilgi yalnızca Vikipedi aktarımından biliniyor ve doğrulanamadı.

S-125 Ne Tip Füze Atıyor?

S-125, iki kademeli, katı yakıtlı, radyo komutuyla yönlendirilen yer-hava füzeleri ateşler. Füzenin kendi arayıcı başlığı bulunmaz; hedefe doğru gitmesi için yer radarından gelen komutlar kullanılır. Hedefe yaklaştığında yakınlık fünyesi harp başlığını patlatır. Füze, ateşlendikten sonra kendi başına hedef aramaz; yönlendirmesi yerdeki radara bağlı kalır.

Aydınlık bir hangarda ahşap bir sehpa üzerinde duran, ince gövdeli ve küçük kuyruk kanatlı beyaz füze biçimli nesnenin temsili illüstrasyonu
Temsili görsel (yapay zeka ile üretilmiştir). Belirli bir sistemi birebir göstermez.

İlk kademe kısa süre yanan bir güçlendiricidir; APA'nın aktardığına göre bu aşama 2-4 saniye çalışır. Ardından devreye giren ikinci kademe, füzeyi hedefe taşıyan ana motordur. Kaynaklar ana motorun yakıt miktarı ve yanma süresinde ayrışıyor: APA metninde 125 kg yakıttan söz ederken şema altında 151 kg yazıyor ve yaklaşık 20 saniyelik bir çalışma süresi veriyor.

Yönlendirme tarafında radar, hem hedefi hem füzeyi izleyerek komut gönderiyor. Füzenin kuyruğunda bir işaret vericisi bulunduğu bildiriliyor. Yönlendirme yöntemi bu yüzden, sonradan geliştirilen aktif radar arayıcılı füzelerden farklıdır; bu sınıf sistemlerde füze hedefi kendisi görür. Viettel'in S-125-VT'sinde ise yerli bir arayıcı başlığı geliştirildiği bildiriliyor, ancak ayrıntıları tek kaynaktan.

Füzelerin tek tek tipleri, harp başlığı farkları ve eski-yeni sürüm ayrımı "Füzesi Nedir?" bölümünde ele alınıyor.

S-125 Kaç Km'lik Alanı Korur?

Korunan alan, füzenin etkili menzili kadar yarıçaplı bir daireye benzer; bu da kaynaklara göre yaklaşık 15-35 km yarıçap eder. Pratikte koruma alanı arazinin yapısına, hedefin irtifasına ve radarın görüş hattına göre daralır; yakın sınırda ise 3,5 km civarında ölü bir bölge bulunur.

Düz bir arazide ortadaki küçük radar simgesinin çevresine çizilmiş orta büyüklükte yarı saydam koruma çemberinin harita üzerindeki temsili illüstrasyonu
Temsili görsel (yapay zeka ile üretilmiştir). Belirli bir sistemi birebir göstermez.

Basit bir geometri hesabı fikir verir: yarıçap 25 km ise teorik kapsama alanı yaklaşık 1.960 km², 35 km ise yaklaşık 3.850 km² eder. Bu, tek bir bataryanın en iyi hâlidir; gerçekte uçağın irtifası düştükçe radar ufku kısalır ve kapsama azalır. Bu yüzden rakamlar bir üst sınırı anlatır.

Tek bir batarya genellikle geniş bir şehri bütünüyle örtmez; çoğu zaman birden fazla batarya ve diğer sistemlerle birlikte düşünülür. Yenilenmiş Pechora-2M, 20-25 dakikada yer değiştirebildiğinden koruma alanı gerektiğinde kaydırılabilir (Army Recognition).

Koruma alanıyla ilgili hiçbir tesis veya konuşlanma yeri bu sayfada anlatılmadı; yalnızca sistemin genel kapasitesi yazıldı.

S-125 Kurulumu Nasıl Olur?

Bir S-125 bataryası, ortadaki komuta ve radar unsurlarının çevresine dağıtılmış dört fırlatıcıdan oluşan bir yerleşimle kurulur. Klasik düzende bu süreç saatler alır; fırlatıcılar toprak setlerle çevrilebilir. Kamyona yerleştirilen Pechora-2M gibi yenilenmiş sürümler çok daha hızlı hazır hale gelir. Sıra ve süreler yalnızca genel hatlarıyla anlatılıyor.

Ortadaki komuta kabininin çevresinde dört fırlatıcının toprak setler içinde yer aldığı hava savunma mevziinin kuşbakışı temsili illüstrasyonu
Temsili görsel (yapay zeka ile üretilmiştir). Belirli bir sistemi birebir göstermez.

Genel sıra şöyledir: Önce komuta ve angajman radarı kabinleri yerleştirilir ve elektrik ile haberleşme bağlantıları kurulur. Ardından fırlatıcılar kendi mevzilerine alınır, füzeler yüklenir. Arama radarı ve yükseklik bulucu ise ayrı noktalarda çalışıyor olabilir. Son aşamada dost-düşman tanıma ve komuta merkezine bağlantı denenir.

APA'nın Kopp raporu, sistemi "yarı hareketli" olarak niteliyor ve yer değiştirmenin birkaç saat sürdüğünü yazıyor; çoğu kullanıcı ülke sabit, setli mevziler kullanıyor. Army Recognition ise klasik S-125'in yer değiştirmesinin üç saati aştığını, Pechora-2M'de bunun 20-25 dakikaya indiğini bildiriyor. Tetraedr de 2TM için 25 dakikalık yerleşme-toplanma süresi veriyor.

Bu bilgiler kamuya açık, ansiklopedik düzeydedir. Mevzi seçimi, gizleme veya yer değiştirme gibi uygulamalar askerî eğitim konusudur ve bu sayfada talimat olarak yer almaz.

S-125 Nasıl Çalışır?

Arama radarı hedefi bulur, operatörler hedefin dost olup olmadığını sorgular, seçilen hedef angajman radarına devredilir ve füze fırlatılır. Füze, radardan gelen komutlarla hedefe yöneltilir ve yaklaştığında yakınlık fünyesiyle patlar. Bütün zincir operatörlerin kontrolündedir. Her aşama sade bir dille ve operasyonel ayrıntıya girmeden açıklandı.

Yeşil yuvarlak ekranları ve analog düğmeleri olan loş, eski tip bir kontrol kabininin içinin temsili illüstrasyonu
Temsili görsel (yapay zeka ile üretilmiştir). Belirli bir sistemi birebir göstermez.

Ayrıntılı aşamalar şöyle sıralanabilir. Önce P-15 gibi arama radarı geniş sektörü tarar ve hedefin yönünü ile mesafesini verir; yükseklik bulucu irtifa bilgisini ekler. İkinci aşamada dost-düşman sorgusu yapılır. Üçüncüsü, komuta kabinindeki ekip hedefi seçip SNR-125 angajman radarına devreder; bu radar hedefi ve fırlatılan füzeyi aynı anda izler.

Füze kalktıktan sonra radar, füzenin hedefe göre konumunu hesaplar ve komut sinyaliyle yön verir. APA'ya göre sistemde birkaç farklı yönlendirme kipi bulunur ve yaklaşırken füzenin kendi fünyesi hedefe yaklaşıldığı anda devreye girer. Fünye ve patlama sonrası hedefin etkisiz hâle gelmesi, harp başlığının parçacıklarına bağlıdır.

Neva-M1 ile birlikte sisteme 9Sh33A Karat-2 adlı bir televizyon izleme teleskopu eklendi (APA). Yenilenmiş paketlerde hedef takibi TV ve termal kanallarla da yapılıyor. Bunların operasyonel ayrıntısı bu sayfanın kapsamı dışında.

S-125'in Neva, Pechora ve Pechora-2M Versiyonları Nelerdir?

S-125 ailesi, 1961'deki ilk Neva'dan başlayıp 1960'ların Neva-M'si, 1978'deki Neva-M1, Pechora yenilemeleri, 2000'lerin Pechora-2 ve 2M paketleri ve Polonya, Ukrayna, Belarus ile Vietnam'ın yerli sürümlerine uzanır. Kaynaklarda adlandırma ve yıllar kısmen çelişiyor. Her sürümün öne çıkan farkı tabloda, ayrıntılar ise alt başlıklarda yer alıyor.

SürümÖne çıkan değişiklikKaynak notu
S-125 Neva (SA-3A)İlk sürüm, V-600 (5V24) füzesiAPA, Vikipedi
S-125M Neva-M (SA-3B)V-601 (5V27) füzesi, dört raylı fırlatıcı1964 başı (APA); Vikipedi kutusunda 1970
S-125M1 Neva-M15V27D füzesi, optik takip, üç füzelik fırlatıcı1978 (APA)
Pechora-MYenilenmiş motor, radar, yönlendirme ve fünyeVikipedi; JSC Defense Systems
Pechora-2 / 2MKamyona yerleştirilmiş fırlatıcı, daha yüksek vurma olasılığı, seyir füzesi hedefiVikipedi, Army Recognition
Pechora-2TMDijital SNR-125-2TM radarı, iki hedefe iki füzeTetraedr tanıtımı (üretici beyanı)
Pechora-2BMBelarus modernizasyon paketiAyrıntı kamuya açık değil
Newa SCPolonya modernizasyonu, WZT-1 zırhlı şasi, IFF ve veri bağıVikipedi
S-125-2DUkrayna, yeni radarVikipedi, tek kaynak; 40 km iddiası kaynaksız
S-125-VTViettel'in yerli sürümüVietnam basını, tek kaynak
Altın saatte alçak tepelerin önünde altı tekerlekli askerî kamyon üzerinde iki füzeli kaldırılmış fırlatıcının temsili illüstrasyonu
Temsili görsel (yapay zeka ile üretilmiştir). Belirli bir sistemi birebir göstermez.

Neva ve Neva-M

Neva, V-600 füzesiyle başlayan ilk nesildir; Neva-M ise güçlendiricisi yenilenmiş, yönlendirmesi geliştirilmiş V-601 füzesini kullanır. Neva-M1 optik takip kanalını ve ağırlaşan 5V27D füzesini getirdi, fırlatıcı başına füze sayısı üçe indi.

Pechora ve Pechora-M

Pechora-M, Sovyet sonrası fabrika yenilemelerinden gelir: füze motoru, radar, yönlendirme, harp başlığı, fünye ve elektronik güncellendi, lazer ve kızılötesi takip eklendi. Bu bilgi Vikipedi'nin derlemesinden geliyor; hangi ülkelerde ne kadar uygulandığı ayrıca belirtilmiyor.

Pechora-2M

Pechora-2M, klasik S-125'in kamyon şasisine alınmış hâlidir. Army Recognition'a göre iki füzelik 5P71 fırlatıcı MZKT 6x6 kamyon üzerinde taşınır, yer değiştirme 20-25 dakika sürer ve optik takip kanalında TV ile termal görüntü bulunur. Üreticinin "Rus-Belarus Savunma Sistemleri" olarak aktarıldığı ortak yapı olduğu yazılıyor.

Pechora-2TM ve Pechora-2BM

Tetraedr'in 2TM paketi dört 5P73-2TM fırlatıcı, ayrı yükleme aracı ve darbe-Doppler radar içerir; üretici iki hedefe iki füzeyle aynı anda angajman yapılabildiğini söylüyor. Vietnam, 2014'te üç Pechora-2TM'yi TB-1 poligonunda denedi. Belarus'un Pechora-2BM paketi için güvenilir bir teknik veri bulunamadığından ayrıntı yazılmadı.

Newa SC, S-125-2D ve S-125-VT

Polonya'nın Newa SC'si dijital bileşenler ve veri bağı ekleyip zırhlı şasiye oturtulmuş bir yenilemedir. Ukrayna'nın S-125-2D'si 2010'da duyuruldu. Vietnam'ın Viettel'i ise yerli bileşenlerle S-125-VT'yi geliştirdi ve 2025'teki ulusal gün geçit töreninde sergiledi; ayrıntılar yalnızca Vietnam basınından biliniyor.

Deniz sürümü Volna

Karadaki sistemin deniz uyarlaması Volna (M-1, NATO adı SA-N-1) 1962'de Kotlin sınıfı bir gemide denendi. Vikipedi ayrıca 1967'deki Volna-M ve 1970'lerin ortasındaki Volna-P çalışmalarını yazıyor. Bu kol ayrı bir deniz sistemi olarak ele alınır.

S-125 1999 Yugoslavya Savaşında Nasıl Kullanıldı?

27 Mart 1999'da NATO'nun Müttefik Güç Harekâtı sırasında Yugoslav Ordusu'nun 250. Hava Savunma Füze Tugayı'na bağlı bir S-125 Neva-M bataryası, Sırbistan'ın Buđanovci köyü yakınında Amerikan F-117A uçağını düşürdü. Pilot kurtarıldı. Aynı tugayın 2 Mayıs'ta bir F-16'yı da düşürdüğü bildirilir. Anlatım birden çok yayına dayanıyor ve tartışmalı noktalar ayrıca işaretlendi.

Bu olay iki tarafın farklı anlatımlarıyla bilinir. Sırp tarafı, bataryanın 3. tabur ya da 3. batarya komutanı Yarbay (sonradan Albay) Zoltán Dani'nin yönetiminde, gece yaklaşık 20.15'te uçağı vurduğunu söylüyor. Amerikan tarafı ise kaybı farklı yorumladı: ABD'li yetkililer teknolojinin 1970'lere ait olduğunu, uçağın 1988'de kamuya tanıtıldığını ve kaybın büyük bir kabiliyet kaybı olmadığını söyledi (Vikipedi aktarımı).

KonuSırp tarafı / Dani anlatımıAmerikan tarafı / diğer kaynaklar
Birlik250. Füze Tugayı, 3. batarya; komutan Zoltán DaniVikipedi "3. tabur" yazıyor; kaynaklarda taburlar ve bataryalar karışıyor
Ateşlenen füzeKısa aralıkla iki SA-3 füzesiPilot Dale Zelko iki füzeyi gördüğünü söyledi; birincisi çok yakından geçti, ikincisi patladı (military.com)
Hedefin radarla yakalanmasıDani önceleri radar değişikliğinden söz ettiVikipedi uçağın radarla yakalanmadığını, görsel izlendiğini yazıyor (kaynak gerektiren ifade); Dani sonraki söyleşide değişiklik anlatısını reddetti (tek kaynak)
Pilot—Zelko fırlatma koltuğuyla çıktı, yaklaşık sekiz saat sonra kurtarıldı
EnkazParçalar Belgrad Havacılık Müzesi'ndeABD enkazı imha etmek için uçak hazırladı, ancak sivillerin sahaya ulaşması nedeniyle vazgeçti; Rus heyetinin parçaları incelediği bildirildi

Zelko ile Dani'nin 2011'de buluştuğu ve sonrasında dost kaldıkları, BBC ile military.com'da anlatılıyor. Dani bu olayı BBC'ye, bir futbol maçında kazanan golü atmak gibi tarif etmişti.

2 Mayıs'taki F-16 olayında pilot David Goldfein, sonradan ABD Hava Kuvvetleri Genelkurmay Başkanı oldu. NATO ilk açıklamada kayıp için "mekanik arıza" demişti; pilot sonradan uçağının bir yer-hava füzesiyle vurulduğunu anlattı. Bu kaybın hangi bataryanın ve hangi vardiyanın eseri olduğu konusunda kaynaklar uyuşmuyor; Vikipedi Dani'nin o anda görevde olmadığını yazıyor, ancak bu ifade kaynak gerektiriyor.

Kaynak notu: Başka bir F-117'nin 30 Nisan 1999'da vurulup hasarla döndüğü yönünde yayınlar var; resmî teyit yok ve olay tek kaynaklı olarak aktarılıyor. Dani'nin sonradan geri çektiği radar değişikliği anlatısı gibi tutarsız kaynaklar nedeniyle bataryanın kullandığı yöntemlere dair ayrıntılara bu sayfada girilmedi.

S-125 Vietnam Savaşında Nasıl Kullanıldı?

Doğrulanmış bir muharebe kaydı yok. Kaynakların çoğu S-125'in Vietnam Savaşı'nda Amerikan uçaklarına karşı kullanılmadığını yazıyor; Sovyetlerin Çin'in sistemi kopyalamasından çekindiği anlatılıyor. Vietnam bugün sistemin kullanıcısı ve yenileyicisidir. Savaş sırasındaki rolü bilinmiyor; teslimat tarihleri ve olası kullanımı konusundaki kaynaklar ise birbirinden farklı yazıyor. Bu çelişkiler aşağıda tek tek açıldı.

Vikipedi, S-125'in Vietnam'da ABD kuvvetlerine karşı kullanılmadığını ve bunun nedeninin Sovyetlerin Çin'in sistemi kopyalayacağı korkusu olduğunu yazıyor (kaynak gerektiren bir ifade). Başka bir arama sonucunda ise ilk S-125'lerin 1972'nin son aylarında, Amerikan bombardımanı sürerken Vietnam'a teslim edildiği yazılıyor. Ayrıca düşük otoriteli sitelerde 1967 ve 1972 gibi farklı ihracat yılları geçiyor. Bu iddialar birbiriyle çelişiyor ve hiçbiri birincil kaynakla doğrulanamadı.

Savaşın bilinen hava savunması öyküsü, daha eski S-75 (SA-2) sisteminin etrafında şekillenir; S-125'in o savaştaki rolüne dair tarihçilerin yayımladığı belge bu araştırmada bulunamadı. Bu yüzden "Vietnam'da S-125 şu uçağı düşürdü" tarzı bir iddia, güvenilir bir dayanak olmadan yazılmamalıdır.

Savaştan sonraki dönem daha net. Vietnam, Belarus'un Tetraedr şirketiyle Pechora-2TM yenilemesi yaptırdı; 2014'te üç sistem TB-1 poligonunda denendi. Military Balance 2024'e dayandırılan bir haberde Vietnam'ın en yaygın hava savunma sisteminin 51 fırlatıcılı Pechora ailesi olduğu yazılıyor; bu rakam tek kaynaktan ve doğrulanamadı. 2025'te Viettel, kendi S-125-VT sürümünü ulusal gün geçit töreninde gösterdi.

S-125 Ukrayna Savaşında Nasıl Kullanıldı?

Ukrayna, Sovyet mirası S-125'leri ve Polonya'dan gelen Newa SC sistemlerini 2022'den itibaren hava savunmasında kullanıyor. Ekim 2023'te Hava Kuvvetleri komutanı bir S-125 bataryasının Shahed İHA'larına karşı çalıştığı görüntüyü paylaştı. Yer hedeflerine karşı kullanım iddiaları ise doğrulanmış değil. Hangi bilginin resmî, hangisinin tek kaynaklı olduğu ayrı belirtildi.

Polonya'nın Ukrayna'ya bir miktar S-125 verdiği 2023 başında basında yer aldı; adedi açıklanmadı. Newa SC'nin Ukrayna hizmetindeki bir fotoğrafı 6 Aralık 2022'de ortaya çıktı. Hangi sürümlerin hangi sayıda kullanıldığı kamuya açık değil.

Ukrayna Pravda'nın 5 Ekim 2023 tarihli haberine göre, gecenin 29 saldırı İHA'sından 24'ü düşürüldü ve görüntüde S-125 bataryası kullanılıyordu. Bu 24 rakamı genel sonuçtur; S-125'in payı belirtilmedi. Ayrıca bu bir Ukrayna ordusu açıklamasıdır ve bağımsız doğrulaması yoktur.

"Ukrayna'nın S-125'i kara hedeflerine karşı kullandığı" yönündeki iddia, EurAsian Times'ın sosyal medya paylaşımlarına dayandırdığı bir haberden geliyor; haberin kendisi de "olasılıkla" diyor. Resmî bir doğrulama bulunamadı; bu yüzden olgu olarak yazılmadı. Doğrulanmış tek ilgili kayıt, Ukrayna Donanması'nın 2018'de denizde bir hedefi vurduğu denemedir.

Ukrayna, Ekim 2010'da S-125-2D adlı yerli modernizasyonu tanıttı; Vikipedi'deki bu ifadenin bir kısmı kaynaksız işaretli. Rus tarafının Ukrayna'daki S-125'lere dair açıklamaları bağımsız doğrulama olmadan aktarılmadı.

S-125'in Füzesi Nedir?

S-125'in füzeleri V-600 (5V24) ve onun geliştirilmiş hâli V-601 (5V27) ailesidir; V-601'in fırlatma ağırlığı 953 kg, boyu yaklaşık 6,09 m, çapı 375 mm'dir. Daha sonra 5V27D ve Pechora-2M için 5V27DE gibi alt sürümler çıktı. Harp başlığı ve menzil rakamları kaynaklara göre değişir.

FüzeSürümBildirilen özelliklerKaynak notu
V-600 (5V24)Neva (SA-3A)Yaklaşık 15 km menzil; 60 kg harp başlığı; iki kademe katı yakıtVikipedi; Army Recognition 4-15 km yazıyor
V-601 (5V27)Neva-M (SA-3B)953 kg; 6,09 m; menzil 22-35 km; 100 m-14/18 km irtifaRakamlar kaynaklara göre değişiyor
5V27DNeva-M1, Pechora-2MDaha ağır ve daha hızlı yeni versiyonAPA; ayrıntı kamuya açık değil
5V27DEPechora-2MPechora-2M ile birlikte anılan alt sürümArmy Recognition; ayrıntı yok

Harp başlığı konusunda kaynaklar belirgin biçimde ayrışıyor. Vikipedi V-601'de 70 kg'lık başlığı, bunun 33 kg'ının patlayıcı olduğunu ve yaklaşık 4.500 parçacık içerdiğini yazıyor. APA erken başlık için yaklaşık 33 kg patlayıcı ve 3.560 parçacık, geç başlık için 72 kg ve yaklaşık 4.500 parçacık veriyor. Army Recognition'ın SA-3 sayfası ise V-601 için 18 kg patlayıcı yazıyor. Bu üç değer birbirini tutmuyor; hangisinin doğru olduğu doğrulanamadı.

Fünye, radar yakınlık tipidir; APA erken sürüm için 5E15 "Proliv", sonraki için 5E18 kodlarını aktarıyor. Füzelerin yakıt tipi ve ana motor süresi gibi bilgiler de kaynaklarda tutarlı değil; "Ne Tip Füze Atıyor?" bölümünde bu farklar işlendi. Üreticilerin yenileme tanıtımlarında füze performansı için yeni değerler öne sürülse de bunlar bağımsız test raporlarıyla desteklenmiş değil.

S-125'in Halefi Hangi Sistem?

S-125'in tek bir resmî halefi yoktur. Rusya'da onun yerini Almaz-Antey'in S-350 Vityaz'ı gibi daha yeni orta menzilli sistemlerin alacağı söylendi; ancak çoğu kullanıcı ülke S-125'i yeni sistemle değiştirmek yerine Pechora-2M, 2TM gibi paketlerle yenilemeyi tercih etti. Yenilemeyi seçen ve yeni sisteme geçen ülkelerin durumu ayrıca ele alındı.

Almaz-Antey, S-350 Vityaz'ın S-125 gibi eski sistemlerin yerini alabileceğini, çoklu hedef ve füze savunması kabiliyeti ekleyeceğini söylediği haberlerde yer alıyor; fakat çoğu kaynak S-350'nin asıl hedefini S-300PS olarak gösteriyor. Rusya'nın 2019 sonunda ilk takımı aldığı, 2028'e kadar 12 batarya almasının planlandığı yazılıyor (T-Intell, tek kaynak). APA Rusya'nın S-125'i 1990'larda emekliye ayırdığını yazıyor; Army Recognition ise Rusya'yı Pechora-2M kullanıcıları arasında gösteriyor. Kaynaklar farklı yazıyor.

Kullanıcı ülkelerde ise "halef" iki şekilde yorumlanıyor. Birincisi, aynı fırlatıcı ve radarın dijitalleştirilmesidir: Hindistan'ın Pechora paketi ve Vietnam'ın S-125-VT'si bu çizgidedir. İkincisi, tamamen yeni bir sisteme geçiştir; bu yol seçildiğinde S-125'in yerini alan sistem ülkeden ülkeye farklıdır.

Pantsir ve Tor gibi sistemlerin S-125'in halefi olduğunu yazan güvenilir bir kaynak bulunmadı; bu sistemler daha kısa menzilli, farklı rollere sahip. Aynı şekilde S-200 ile ilişkisi bir devir-teslim değil, aynı katmanda birlikte çalışmadır.

İLGİLİ HABERLER